Adhyaya 97
સૂત કહે છે—રાજા દશરથે કરેલા એક અદભુત કાર્યથી પ્રસન્ન થઈ ઇન્દ્ર (શક્ર) સ્વયં આવી રાજાની અપ્રતિમ સિદ્ધિનું સ્તુતિગાન કરે છે અને વર આપવા તૈયાર થાય છે. દશરથ ધન કે વિજય નથી માંગતા; તેઓ સર્વ ધર્મકર્તવ્યોમાં અડગ રહે તેવી ઇન્દ્ર સાથે ચિરંજીવી મિત્રતા અને સખાભાવ માંગે છે. ઇન્દ્ર તે વર આપે છે અને દેવસભામાં નિયમિત હાજરી રાખવા કહે છે. દશરથ સંધ્યાકર્મ પછી દરરોજ દેવસભામાં જઈ દિવ્ય સંગીત-નૃત્યનો આનંદ લે છે અને દેવર્ષિઓ પાસેથી ધર્મોપદેશ તથા પવિત્ર કથાઓ સાંભળે છે. દશરથ વિદાય લે ત્યારે તેમના આસન પર જળ છાંટવાની (અભ્યુક્ષણ) રીત ચાલે છે. નારદ કારણ જણાવે ત્યારે રાજાને શંકા થાય—શું આ કોઈ ગુપ્ત પાપનું સૂચન છે? તેઓ બ્રાહ્મણોને પીડા, અન્યાય, પ્રજામાં અવ્યવસ્થા, ભ્રષ્ટાચાર, શરણાગતોની અવગણના, યજ્ઞક્રિયામાં ખામી વગેરે સંભવિત દોષો ગણાવે છે. ઇન્દ્ર કહે છે—તારા શરીર, રાજ્ય, વંશ, ઘર કે સેવકોમાં કોઈ વર્તમાન દોષ નથી; પરંતુ પુત્રહીનતા જ પિતૃઋણરૂપ આવનાર દોષ છે, જે ઉચ્ચ ગતિમાં અવરોધ કરે છે. તેથી આ જળછાંટ પિતૃસંબંધિત નિવારક વિધિ છે. ઇન્દ્ર પુત્રપ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરી પિતૃઋણ ચૂકવવાની પ્રેરણા આપે છે. દશરથ અયોધ્યા પરત જઈ મંત્રીઓને રાજ્યભાર સોંપે છે અને પુત્રાર્થે તપસ્યા આરંભે છે. સાથે કાર્ત્તિકેયપુર જવાની સલાહ મળે છે—જ્યાં તેમના પિતાએ પૂર્વે તપ કરીને ઇચ્છિત સિદ્ધિ મેળવી હતી.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । ततः प्रभृति नो मन्दो रोहिणीशकटं द्विजाः । भिनत्ति वचनात्तस्य राज्ञो दशरथस्य च
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોઃ ત્યારથી રાજા દશરથના વચનપ્રભાવથી મંદ (શનૈશ્ચર) ‘રોહિણી-શકટ’ને હવે ભંગ કરતો નથી।
Verse 2
तद्वृत्तांतं समाकर्ण्य तस्य शक्रः प्रहर्षितः । भूपालं तं समभ्येत्य ततश्चोवाच सादरम्
તે સમગ્ર વૃત્તાંત સાંભળી શક્ર (ઇન્દ્ર) અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તે ભૂપાલ પાસે જઈ પછી સ્નેહપૂર્વક આદરથી બોલ્યા।
Verse 3
अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत्पृथिवीपते । संसाधितं यदन्येन मनसापि न चिन्त्यते
હે પૃથ્વીપતે! તમે અતિ અદ્ભુત કર્મ સિદ્ધ કર્યું છે—જે બીજો કોઈ મનમાં પણ વિચારી ન શકે।
Verse 4
अत एव हि संतुष्टिः सञ्जाताद्य तवोपरि । वरं मत्तो गृहाणाद्य तदभीष्टं हृदि स्थितम्
આ કારણથી આજે હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. મારી પાસેથી વર ગ્રહણ કર—હૃદયમાં રહેલી ઇચ્છા જે હોય તે।
Verse 5
राजोवाच । त्वया सह सुरश्रेष्ठ मैत्री संप्रार्थयाम्यहम् । शाश्वती सर्वकृत्येषु परमां लोकसंस्थिताम्
રાજાએ કહ્યું—હે સૂરશ્રેષ્ઠ! હું તમારી સાથે મૈત્રીની પ્રાર્થના કરું છું—તે શાશ્વત, પરમ, અને સર્વ કાર્યોમાં તથા સર્વ લોકોમાં દૃઢપણે સ્થિત રહે।
Verse 6
इन्द्र उवाच । एवं भवतु राजेंद्र त्वया सह सदा मम । संपत्स्यते सदा मैत्री वसोरिव च शाश्वती
ઇન્દ્ર બોલ્યા—તથાસ્તુ, હે રાજેન્દ્ર! તારા સાથે મારી મૈત્રી વસુ જેવી સદા સ્થિર અને શાશ્વત રહેશે.
Verse 7
त्वया सदैव मे पार्श्वे सभायां देवसंनिधौ । आगन्तव्यं विशेषेण येन मैत्री प्रवर्धते
તમે હંમેશાં મારા પાસે—દેવસભામાં, દેવતાઓની સન્નિધિમાં—વિશેષ કરીને આવતાં રહો, જેથી અમારી મૈત્રી વધુ વધે.
Verse 8
एवमुक्त्वा सहस्राक्षो जगाम त्रिदिवालयम् । राजापि चागतो हर्म्ये स्वकीये हर्षसंयुतः
આમ કહી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) ત્રિદિવના ધામે ગયા. રાજા પણ હર્ષથી ભરાઈ પોતાના મહેલમાં પરત આવ્યા.
Verse 9
रक्षयित्वा जगत्सर्वं शनैश्चर कृताद्भयात् । अप्राप्यां प्राप्य संकीर्तिं स्तूयमानस्तु बन्दिभिः
શનૈશ્ચર (શનિ)થી ઉત્પન્ન થયેલા ભયથી સર્વ જગતનું રક્ષણ કરીને તેણે દુર્લભ કીર્તિ પ્રાપ્ત કરી અને વંદી-ચારણો દ્વારા સ્તુતિ પામ્યો.
Verse 10
ततः प्रभृति नित्यं स सन्ध्याकाल उपस्थिते । सायाह्नं संविधायाथ याति शक्रस्य मंदिरे
ત્યારથી તે દરરોજ સંધ્યાકાળ આવે ત્યારે સાયાહ્નિક વિધિ પૂર્ણ કરીને પછી શક્ર (ઇન્દ્ર)ના મંદિરે જતો.
Verse 11
तत्र स्थित्वा चिरं श्रुत्वा गंधर्वाणां मनोहरम् । गीतं दृष्ट्वा च नृत्यं च तानादिविहितं शुभम्
ત્યાં લાંબા સમય સુધી રહી તેણે ગંધર્વોના મનોહર ગીતો સાંભળ્યાં અને તાન-લયથી રચાયેલું તેમનું શુભ નૃત્ય પણ જોયું।
Verse 12
विचित्रार्थाः कथाः श्रुत्वा देवर्षीणां मुखाच्च्युताः । स्वयं च कीर्तयित्वाथ प्रयाति निजमंदिरम्
દેવર્ષિઓના મુખમાંથી નીકળેલી અર્થસભર, વિચિત્ર કથાઓ સાંભળી, પછી પોતે જ તેનું કીર્તન કરીને, તે પોતાના ધામ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે।
Verse 13
विमानवरमारुह्य हंसबर्हिणनादितम् । मनोहरपताकाभिः समंताच्च विभूषितम्
હંસ અને મોરના નાદથી ગુંજતું, ચારે તરફ મનોહર પતાકાઓથી શોભિત શ્રેષ્ઠ વિમાન પર ચઢીને તે વૈભવથી આગળ વધે છે।
Verse 14
यदायदा स निर्याति शक्रस्थानान्निजालयम् । तदातदाऽसने तस्य क्रियतेऽभ्युक्षणं सदा
જ્યારે જ્યારે તે શક્રલોકમાંથી પોતાના નિવાસ તરફ નીકળે છે, ત્યારે ત્યારે જ તેના આસન પર હંમેશાં અભ્યુક્ષણ (પવિત્ર જળ છાંટવું) કરવામાં આવે છે।
Verse 15
शक्रादेशात्तदा वेत्ति न स भूपः कथंचन । अन्यस्मिन्दिवसे तस्य नारदो मुनिसत्तमः । कथयामास तत्सर्वमभ्युक्षणसमुद्भवम्
શક્રના આદેશથી તે રાજા કોઈ રીતે પણ તેનું જ્ઞાન ન મેળવી શક્યો. પરંતુ બીજા દિવસે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદે અભ્યુક્ષણવિધિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ તે બધું તેને કહી સંભળાવ્યું।
Verse 16
वृत्तांतं तस्य राजर्षेस्तस्यैव गृहमागतः । तीर्थयात्रा प्रसंगेन विद्वेषपरिवृद्धये
તે રાજર્ષિના જ ઘેર નારદ આવ્યા; તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે વાત ઉઠાવીને વૈરભાવને વધુ વધાર્યો।
Verse 17
तच्छ्रुत्वा नारदेनोक्तं श्रद्धेयमपि भूपतिः । न चक्रे हृदयेऽधर्ममात्मानं परिचिंतयन्
નારદે કહેલું સાંભળીને—તે વિશ્વસનીય હોવા છતાં—રાજાએ આત્મવિચાર કરી હૃદયમાં અધર્મને સ્થાન આપ્યું નહીં।
Verse 18
तथापि कौतुकाविष्टो गत्वा शक्रनिवेशनम् । अन्यस्मिन्दिवसे स्थित्वा चिरं तत्र समुत्थितः
તથાપિ કૌતુકથી આવિષ્ટ થઈ તે શક્રના નિવાસે ગયો; અને બીજા દિવસે ત્યાં લાંબો સમય રહી પછી ઊભો થયો।
Verse 19
अलक्ष्यं वीक्षयामास स्वासनं दूरमास्थितः । किंचित्सद्मांतरं प्राप्य कौतूहलसमन्वितः
દૂર રહીને, અદૃશ્ય રીતે, તેણે પોતાનું આસન જોયું; અને કૌતુકથી ભરાઈ મહેલના અંદરના બીજા એક કક્ષમાં પહોંચ્યો।
Verse 20
ततः शक्रसमादेशादुत्थाय सुरकिंकरः । प्रोक्षयामास तोयेन पार्थिवस्य तदासनम्
પછી શક્રની આજ્ઞાથી એક દેવસેવક ઊભો થયો અને તે રાજાના આસન પર જળ છાંટ્યું।
Verse 21
तद्दृष्ट्वा कोपसंपन्नः स राजाऽभ्येत्य वासवम् । प्रोवाच किमिदं शक्र प्रोक्ष्यते यन्ममासनम्
તે જોઈ ક્રોધથી ભરેલો રાજા વાસવ (ઇન્દ્ર) પાસે જઈ બોલ્યો— “હે શક્ર! આ શું છે કે મારા આસન પર પ્રોક્ષણ (જળછાંટ) થાય છે?”
Verse 22
किं मया निहता विप्राः किं वा विप्रसमुद्भवम् । शासनं लोपितं किंचित्किं वा विप्रा विनिंदिताः
શું મેં કોઈ બ્રાહ્મણનો વધ કર્યો છે? અથવા બ્રાહ્મણોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી કોઈ વસ્તુને હાનિ પહોંચાડી છે? શું મેં ધર્મયુક્ત શાસનનો કોઈ અંશ ત્યજી દીધો છે? કે બ્રાહ્મણોને અપમાનિત કર્યા છે?
Verse 23
किं वा नष्टोऽस्मि संग्रामे दृष्ट्वा शत्रून्समागतान् । दैन्यं वा जल्पितं तेषां भयत्रस्तेन चेतसा
અથવા શત્રુઓ એકત્ર થયેલા જોઈને હું યુદ્ધમાં પરાજિત થયો છું? કે ભયથી વ્યાકુળ ચિત્તે તેમની સામે મેં દૈન્યના વચનો કહ્યા છે?
Verse 24
मम राज्येऽथवा शक्र दुर्बलो बलवत्तरैः । पीड़्यते वाथ चौराद्यैर्मुष्यते वंचकैस्तथा
અથવા, હે શક્ર, મારા રાજ્યમાં દુર્બળો બળવાનોથી પીડાય છે? કે લોકો ચોરાદિ દ્વારા લૂંટાય છે અને વંચકો દ્વારા તેમ જ છેતરાય છે?
Verse 25
किं वा राज्ये मदीये च जायते योनिविप्लवः । संकरो वाथ वर्णानां परित्यक्तविधिक्रमः
અથવા મારા રાજ્યમાં કુળ-વંશ અને જન્મની મર્યાદામાં વિપ્લવ થયો છે? કે યોગ્ય વિધિ-ક્રમ ત્યજી વર્ણસંકર ફેલાયો છે?
Verse 26
किं वा दुर्जनवाक्येन दूषितो दोषवर्जितः । दंड्यते मम राज्ये च केनचित्त्रिदशेश्वर
હે ત્રિદશેશ્વર! શું દુર્જનોના વચનો વડે કોઈ નિર્દોષ પુરુષ કલંકિત થઈ મારા રાજ્યમાં કોઈક દ્વારા દંડિત થાય છે?
Verse 27
किं वा चौरोऽथ पापो वा गृहीतो दोषवान्स्वयम् । मुच्यते द्रव्यलोभेन तथान्यो वा जुगुप्सितः
ચોર કે કોઈ પાપી, જે ખરેખર દોષી થઈ પકડાયો હોય, શું ધન-લોભથી છોડાઈ જાય છે? અથવા કોઈ અન્ય ઘૃણિત માણસ પણ છોડી દેવાય છે?
Verse 28
किंस्विन्मया परित्यक्तः कोऽप्यत्र शरणागतः । भयत्रस्तः सुभीतेन प्राणानां त्रिदशाधिप
હે ત્રિદશાધિપ! ભયથી કંપતો, પ્રાણરક્ષાની આશામાં શરણ આવેલ કોઈને મેં અહીં ક્યારેય ત્યજી દીધો છે શું?
Verse 29
कस्य वा पृष्ठमांसानि भक्षितानि मया क्वचित् । कच्चिच्च त्रिदशाधीष ब्राह्मणस्य विशेषतः
હે ત્રિદશાધીશ! મેં ક્યારેય કોના પીઠનું માંસ ભક્ષ્યું છે? નિશ્ચયે નહીં—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણનું તો કદી નહીં!
Verse 30
किं वा दानं मया दत्त्वा ब्राह्मणाय महात्मने पश्चात्तापः । कृतः पश्चाद्दत्तं चोपेक्षितं च वा
મહાત્મા બ્રાહ્મણને દાન આપી મેં પછી પસ્તાવો કર્યો છે શું? અથવા દાન આપ્યા પછી તે દાન અને તેના યોગ્ય સન્માનને પછી અવગણ્યું છે શું?
Verse 31
किं वा राज्ये मदीये च दीनानां प्रपतंति च । अश्रुपाता दिवारात्रं दुःखितानां समंततः
શું મારા રાજ્યમાં દીનજન પતનમાં પડી રહ્યા છે, અને દુઃખિતોના આંસુ દિવસ-રાત સર્વત્ર સતત વહે છે?
Verse 32
दैवं वा पैतृकं वापि किं वा कर्म गृहे मम । लोपं गच्छति देवेन्द्र क्रियते वा विधिच्युतम्
હે દેવેન્દ્ર! મારા ઘરમાં કોઈ દૈવકર્મ કે પિતૃકર્મ અથવા કોઈ ફરજ લોપ પામે છે શું, કે પછી વિધિથી વિમુખ થઈને કરવામાં આવે છે શું?
Verse 33
यत्त्वया क्रियते नित्यं तोयैरभ्युक्षणं मम । आसनस्य द्रुतं ब्रूया यत्पापं विहितं मया
તમે રોજ પાણીથી મારા આસન પર પ્રોક્ષણ કરો છો; તેથી મેં કરેલું કયું પાપ છે તે ત્વરિત કહો.
Verse 34
इन्द्र उवाच । न विद्यते महाराज शरीरे तव पातकम् । न राष्ट्रे च कुले गेहे भृत्यवर्गे विशेषतः
ઇન્દ્રે કહ્યું—મહારાજ! તમારા શરીરમાં પાતક નથી; ન રાજ્યમાં, ન કુળમાં, ન ગૃહમાં, અને વિશેષ કરીને ભૃત્યવર્ગમાં પણ નથી.
Verse 35
परं शृणु प्रवक्ष्यामि यत्ते पापं भविष्यति । तेन संप्रोक्ष्यते चैव आसनं सर्वदैव तु
પરંતુ સાંભળો—તમારા માટે આગળ જે દોષ ઊભો થવાનો છે તે હું કહું છું; એ જ કારણે તમારું આસન સદા પ્રોક્ષિત થાય છે.
Verse 36
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न च स्वर्गं प्रपद्यते । पैतृकेण नरो ग्रस्तो य ऋणेन सदा नृप
હે નૃપ! અપુત્ર પુરુષને ગતિ નથી અને તે સ્વર્ગને પણ પામતો નથી; પિતૃઋણથી મનુષ્ય સદા ગ્રસ્ત રહે છે.
Verse 37
द्वेष्यतां याति देवानां पितॄणां च विशेषतः । यदा पश्यति पुत्रस्य वदनं पुरुषो नृप
હે નૃપ! જ્યારે પુરુષ પોતાના પુત્રનું મુખ જુએ છે, ત્યારે તે દેવોને પ્રિય બને છે—અને વિશેષ કરીને પિતૃઓને.
Verse 38
आनृण्यं समवाप्नोति पितॄणां स तदा ध्रुवम् । स त्वं नैव गतो राजन्नानृण्यं यन्मयोदितम्
ત્યારે તે નિશ્ચિતપણે પિતૃઋણથી મુક્તિ પામે છે; પરંતુ હે રાજન! મેં કહેલું તે આનૃણ્ય તું હજી પ્રાપ્ત કર્યું નથી.
Verse 39
पितॄणां तेन ते नित्यमासनेऽभ्युक्षणं कृतम् । तस्माद्यतस्व पुत्रार्थं यदीच्छसि परां गतिम्
એથી પિતૃઓના હિતાર્થે તારા આસન પર નિત્ય અભ્યુક્ષણ (જળછાંટ) કરવામાં આવે છે; તેથી પરમ ગતિ ઇચ્છે તો પુત્ર માટે પ્રયત્ન કર.
Verse 40
आत्मानं नरकात्त्रातुं पुंसंज्ञाच्च तथा नृप । एवमुक्तः स शक्रेण राजा दशरथस्तदा
હે નૃપ! નરકથી પોતાને બચાવવા અને ‘પુંસ’ સંજ્ઞા (પૌરુષ-સ્થિતિ) પ્રાપ્ત કરવા—એ રીતે શક્રે કહ્યે ત્યારે રાજા દશરથ ત્યારે પ્રભાવિત થયો.
Verse 41
दुःखेन महता युक्तो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः । आमंत्र्याथ सहस्राक्षं गत्वाऽयोध्यां निजां पुरीम् । अमात्यानां निजं राज्यमर्पयामास सत्वरः
મહાન દુઃખથી વ્યાકુલ થઈ અને લજ્જાથી મુખ નીચે કરી ઊભો રહી, તેણે સહસ્રનેત્ર (ઇન્દ્ર)ને વિદાય આપી. પછી પોતાની નગરી અયોધ્યામાં જઈ તેણે તત્કાળ પોતાનું રાજ્ય મંત્રીઓને સોંપી દીધું.
Verse 42
ततः प्रोवाच तान्सर्वांस्तपः कार्यं मयाऽधुना । यावत्पुत्रस्य संप्राप्तिस्तावदेव न संशयः
પછી તેણે સૌને કહ્યું—“હવે મને તપ કરવું છે; પુત્રપ્રાપ્તિ થાય ત્યાં સુધી જ હું તપ કરું—આમાં કોઈ સંશય નથી.”
Verse 43
एतद्राज्यं प्रयत्नेन रक्षणीयं यथाविधि । युष्माभिर्मम वाक्येन यावदागमनं मम
“મારા વચન અનુસાર, હું પાછો આવું ત્યાં સુધી, આ રાજ્યનું યથાવિધિ અને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષણ તમારે કરવું.”
Verse 44
मंत्रिण ऊचुः । युक्तमेतन्महाराज पुत्रार्थं यत्समुद्यमः । क्रियते पुत्रहीनस्य किं राज्येन धनेन वा
મંત્રીઓએ કહ્યું—“મહારાજ, પુત્રાર્થે આ પ્રયત્ન યોગ્ય છે. પુત્રહીન માટે રાજ્ય કે ધનનો શું ઉપયોગ?”
Verse 45
वयं रक्षां करिष्यामस्तव राज्ये समंततः । निर्वृतिं त्वं समास्थाय कुरु पुत्रकृते तपः
“અમે સર્વ દિશાઓથી તમારા રાજ્યનું રક્ષણ કરીશું. તમે મનમાં શાંતિ ધારણ કરીને પુત્રાર્થે તપ કરો.”
Verse 46
कार्तिकेयपुरं गत्वा यत्र पित्रा पुरा तव । तपस्तप्तं यथा लब्धा सिद्धिश्च मनसेप्सिता
કાર્તિકેયપુરે જા; જ્યાં પૂર્વે તારા પિતાએ તપ કર્યું હતું—તે તપથી તેમના હૃદયને પ્રિય એવી મનોઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી.
Verse 97
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनंनाम सप्तनवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રી હાટકેશ્વરક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘દશરથકૃત તપઃસમુદ્યોગવર્ણન’ નામનો સત્તાનવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.