Adhyaya 238

Verse 1

ब्रह्मोवाच । तपः शृणुष्व विप्रेंद्र विस्तरेण महामते । यस्य श्रवणमात्रेण चातुर्मास्येऽ घनाशनम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્ર, હે મહામતિ! આ તપનું વિસ્તારે શ્રવણ કર; જેના માત્ર સાંભળવાથી જ ચાતુર્માસમાં સંગ્રહિત પાપોનો નાશ થાય છે.

Verse 2

षोडशैरुपचारैश्च विष्णोः पूजा सदा तपः । ततः सुप्ते जगन्नाथे महत्तप उदाहृतम्

ષોડશોપચારોથી વિષ્ણુની પૂજા સદાય તપ જ છે. તેથી જગન્નાથ શયનકાળે (ચાતુર્માસમાં) એ જ પૂજા મહાતપ તરીકે કહેવાઈ છે.

Verse 3

करणं पंचयज्ञानां सततं तप एव हि । तन्निवेद्य हरौ चैव चातुर्मास्ये महत्तपः

પંચયજ્ઞોનું સતત કરણું નિશ્ચયે તપ છે; અને તેમનાં ફળ હરિને અર્પણ કરવું—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસમાં—મહાતપ કહેવાય છે.

Verse 4

ऋतुयानं गृहस्थस्य तप एव सदैव हि । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै तन्निषेव्यं महत्तपः

ગૃહસ્થનો ઋતુયોગ્ય આચાર જ સદૈવ તપ છે. ચાતુર્માસમાં હરિપ્રિત્યર્થે તેનું સેવન કરવું મહાતપ કહેવાયું છે.

Verse 5

सत्यवादस्तपो नित्यं प्राणिनां भुवि दुर्लभम् । सुप्ते देवपतौ कुर्वन्ननंतफलभाग्भवेत्

સત્યવચન પ્રાણીઓનું નિત્ય તપ છે; પૃથ્વી પર તે દુર્લભ છે. દેવપતિ પવિત્ર નિદ્રામાં (ચાતુર્માસમાં) હોય ત્યારે જે તેને આચરે, તે અનંત ફળનો ભાગી બને છે.

Verse 6

अहिंसादिगुणानां च पालनं सततं तपः । चातुर्मास्ये त्यक्तवैरं महत्तप उदारधीः

અહિંસા વગેરે ગુણોનું સતત પાલન તપ છે. ચાતુર્માસમાં વૈર ત્યાગવું ઉદારબુદ્ધિજન માટે મહાતપ છે.

Verse 7

तप एव महन्मर्त्यः पंचायतनपूजनम् । चातुर्मास्ये विशेषेण हरिप्रीत्या समाचरेत्

મર્ત્ય માટે પંચાયતનપૂજન પોતે જ મહાતપ છે. ચાતુર્માસમાં વિશેષ કરીને હરિપ્રિત્યર્થે તેને કરવું જોઈએ.

Verse 8

नारद उवाच । पंचायतनसंज्ञेयं कस्योक्ता सा कथं भवेत् । कथं पूजा च कर्तव्या विस्तरेणाशु तद्वद

નારદ બોલ્યા— ‘પંચાયતન’ નામે શું અર્થ છે? તે કોને કહ્યું, અને કેવી રીતે સમજવું? તેમજ પૂજા કેવી રીતે કરવી? કૃપા કરીને શીઘ્રે વિસ્તારે કહો.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । प्रातर्मध्याह्नपूजायां मध्ये पूज्यो रविः सदा । रात्रौ मध्ये भवेच्चंद्रस्तद्वर्णकुसुमैः शुभैः

બ્રહ્માએ કહ્યું—પ્રાતઃ અને મધ્યાહ્ન પૂજામાં હંમેશાં મધ્યમાં સૂર્યનું પૂજન કરવું; અને રાત્રે મધ્યમાં ચંદ્રનું, તેમના-તેમના વર્ણના શુભ પુષ્પોથી અર્ચન કરવું।

Verse 10

वह्निकोणे तु हेरंबं सर्वविघ्नोपशांतये । रक्तचंदन पुष्पैश्च चातुर्मास्ये विशेषतः

અગ્નિકોણમાં સર્વ વિઘ્નોની શાંતિ માટે હેરંબનું પૂજન કરવું; વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં રક્તચંદન અને પુષ્પોથી।

Verse 11

नैरृतं दलमास्थाय भगवान्दुष्टदर्पहा । गृहस्थस्य सदा शत्रुविनाशं विदधाति सः

નૈઋત દિશામાં સ્થિત ભગવાન—દુષ્ટોના દર્પને હરણ કરનાર—ગૃહસ્થના શત્રુઓનો સદા વિનાશ કરે છે।

Verse 12

नैरृत्यकोणगं विष्णुं पूजयेत्सर्वदा बुधः । सुगन्धचंदनैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्चातिशोभनैः

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ નૈઋત્ય કોણમાં સ્થિત વિષ્ણુનું સદા પૂજન કરવું—સુગંધિત ચંદન, પુષ્પો અને અતિ શોભન નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને।

Verse 13

गोत्रजा वायुकोणे तु पूजनीया सदा बुधैः । पुत्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं सुमनोभिर्मनोहरैः

વાયુકોણમાં ગોત્રજાનું સદા બુદ્ધિમાનો દ્વારા પૂજન કરવું—પુત્ર-પૌત્ર વૃદ્ધિ માટે મનોહર સુમન અર્પણ કરીને।

Verse 14

ऐशाने भगवान्रुद्रः श्वेतपुष्पैः सदाऽर्चितः । अपमृत्युविनाशाय सर्वदोषापनुत्तये

ઈશાન દિશામાં ભગવાન રુદ્રની સદા શ્વેત પુષ્પોથી પૂજા કરવી જોઈએ—અપમૃત્યુના વિનાશ અને સર્વ દોષોના નિવારણ માટે।

Verse 15

जागर्ति महिमा यस्य ब्रह्माद्यैर्नैव लिख्यते । पंचायतनमेतद्धि पूज्यते गृहमेधिभिः

જેનુ મહાત્મ્ય પ્રત્યક્ષ જાગ્રત છે, તેને બ્રહ્મા આદિ પણ સંપૂર્ણ રીતે લખી વર્ણવી શકતા નથી। આ જ પંચાયતન-પૂજા છે, ગૃહસ્થોએ શ્રદ્ધાથી પૂજ્ય માનવી।

Verse 16

तप एतत्सदा कार्यं चातुर्मास्ये महाफलम् । पर्वकालेषु सर्वेषु दानं देयं तपः सदा । चातुर्मास्ये विशेषेण तदनंतं प्रजायते

આ તપ સદા કરવો જોઈએ; ચાતુર્માસ્યમાં તેનું મહાફળ મળે છે। સર્વ પર્વકાળોમાં દાન આપવું અને તપ સતત રાખવો; ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તેનું પુણ્ય અનંત બને છે।

Verse 17

शौचं तु द्विविधं ग्राह्यं बाह्यमाभ्यंतरं सदा । जलशौचं तथा बाह्यं श्रद्धया चांतरं भवेत्

શૌચ સદા દ્વિવિધ માનવું—બાહ્ય અને આંતરિક। જળથી થતી શુદ્ધિ બાહ્ય છે; શ્રદ્ધાથી આંતરિક શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 18

इद्रियाणां ग्रहः कार्यस्तपसो लक्षणं परम् । निवृत्त्येंद्रियलौल्यं च चातुर्मास्ये महत्तपः

ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ કરવું જોઈએ—એ જ તપનું પરમ લક્ષણ છે। ઇન્દ્રિયલોલુપતાથી નિવૃત્તિ, ચાતુર્માસ્યમાં મહાન તપ ગણાય છે।

Verse 19

इन्द्रियाश्वान्सन्नियम्य सततं सुखमेधते । नरके पात्यते प्राणैस्तैरेवोत्पथगामिभिः

ઇન્દ્રિય-રૂપ અશ્વોને સતત સંયમમાં રાખવાથી સુખ ધીમે ધીમે વધે છે; પરંતુ એ જ પ્રાણશક્તિઓ કુપથ પર દોડે તો નરકમાં પાડી દે છે।

Verse 20

ममतारूपिणीं ग्राहीं दुष्टां निर्भर्त्स्य निग्रहेत् । तप एव सदा पुंसां चातुर्मास्येऽधिगौरवम्

‘મમતા’ રૂપે પકડી લેતી તે દુષ્ટ ગ્રાહી ને ઠપકો આપી નિયંત્રિત કરવી જોઈએ. તપ જ સદા મનુષ્યોનો આધાર છે; ચાતુર્માસ્યમાં તેનું વિશેષ ગૌરવ થાય છે।

Verse 21

काम एष महाशत्रुस्तमेकं निर्जयेद्दृढम् । जितकामा महात्मानस्तैर्जितं निखिलं जगत्

કામ એ મહાશત્રુ છે; આ એક શત્રુને દૃઢપણે જીતવો જોઈએ. કામને જીતનાર મહાત્માઓ માટે એ જ વિજયથી જાણે સમગ્ર જગત જીતાઈ જાય છે।

Verse 22

एतच्च तपसो मूलं तपसो मूलमेव तत् । सर्वदा कामविजयः संकल्पविजयस्तथा

આ જ તપનું મૂળ છે—નિશ્ચયે તપનું મૂળ: સર્વદા કામવિજય અને તેમ જ સંકલ્પવિજય।

Verse 23

तदेव हि परं ज्ञानं कामो येन प्रजायते । महत्तपस्तदेवाहुश्चातुमास्ये फलोत्तमम्

જેનાથી કામ જન્મે છે તેનું મૂળ જાણવું—એ જ પરમ જ્ઞાન છે. એ જ મહાતપ કહેવાય છે; ચાતુર્માસ્યમાં તે ઉત્તમ ફળ આપે છે।

Verse 24

लोभः सदा परित्याज्यः पापं लोभे समास्थितम् । तपस्तस्यैव विजयश्चातुर्मास्ये विशेषतः

લોભ સદા ત્યજવો જોઈએ, કારણ કે પાપ લોભમાં જ વસે છે. તે લોભ પર વિજય તપસ્યાથી સિદ્ધ થાય છે—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં।

Verse 25

मोहः सदाऽविवेकश्च वर्जनीयः प्रयत्नतः । तेन त्यक्तो नरो ज्ञानी न ज्ञानी मोहसंश्रयात

મોહ અને અવિવેકને સદા પ્રયત્નપૂર્વક વરજવા જોઈએ. જે તેને ત્યજે તે જ સાચો જ્ઞાની; મોહનો આશ્રય લેનારો જ્ઞાની નથી।

Verse 26

मद एव मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः । सदा स एव निग्राह्यः सुप्ते देवे विशेषतः

અહંકાર જ મનુષ્યોના શરીરમાં વસતો મહાશત્રુ છે. તેને સદા નિયંત્રિત કરવો જોઈએ—વિશેષ કરીને દેવના ‘શયન’ કાળ (ચાતુર્માસ્ય)માં।

Verse 27

मानः सर्वेषु भूतेषु वसत्येव भयावहः । क्षमया तं विनिर्जित्य चातुर्मास्ये गुणाधिकः

માન (અહં-માન) સર્વ ભૂતોમાં ભયાવહ રીતે વસે છે. ક્ષમાથી તેને જીતવાથી ગુણવૃદ્ધિ થાય છે—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં।

Verse 28

मात्सर्यं निर्जयेत्प्राज्ञो महापातककारणम् । चातुर्मास्ये जितं तेन त्रैलोक्यममरैः सह

પ્રાજ્ઞે માત્સર્ય (ઈર્ષ્યા)ને જીતવું જોઈએ, કારણ કે તે મહાપાતકોનું કારણ છે. ચાતુર્માસ્યમાં તેને જીતવાથી જાણે અમરો સહિત ત્રૈલોક્ય જ જીતાય છે।

Verse 29

अहंकारसमाक्रांता मुनयो विजितेंद्रियाः । धर्ममार्गं परित्यज्य कुर्वत्युन्मार्गजां क्रियाम्

અહંકારથી આક્રાંત થઈ, ઇન્દ્રિયો જીતેલા મુનિઓ પણ ક્યારેક ધર્મમાર્ગ ત્યજી કુપથજન્ય કર્મો કરે છે।

Verse 31

एतद्धि तपसो मूलं यदेतन्मनसस्त्यजेत् । त्यक्तेष्वेतेषु सर्वेषु पर ब्रह्ममयो भवेत्

આ જ તપસ્યાનું મૂળ છે—મનની વૃત્તિઓનો ત્યાગ કરવો; એ બધું ત્યજતાં સાધક પરબ્રહ્મમય બને છે।

Verse 32

प्रथमं कायशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । शयने देवदेवस्य विशेषेण महत्तपः

પ્રથમ દેહશુદ્ધિ માટે પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવું જોઈએ; દેવદેવના હરિશયનકાળમાં તે વિશેષ કરીને મહાતપ બને છે।

Verse 33

हरेस्तु शयने नित्यमेकांतरमु पोषणम् । यः करोति नरो भक्त्या न स गच्छेद्यमालयम्

હરિના શયનકાળમાં જે મનુષ્ય ભક્તિથી નિત્ય એકાંતર ભોજન કરે છે, તે યમાલયમાં જતો નથી।

Verse 34

हरिस्वापे नरो नित्यमेकभक्तं समाचरेत् । दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत्

હરિસ્વાપ દરમિયાન મનુષ્યે નિત્ય એકભક્ત (દિવસમાં એક વાર ભોજન) કરવું જોઈએ; દિવસે દિવસે તેને દ્વાદશાહ વ્રત સમાન ફળ મળે છે।

Verse 35

चातुर्मास्ये नरो यस्तु शाकाहारपरो यदि । पुण्यं क्रतुसहस्राणां जायते नात्र संशयः

ચાતુર્માસ્યકાળે જે મનુષ્ય શાકાહારપરાયણ રહે છે, તેને સહસ્ર યજ્ઞોના સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 36

चातुर्मास्ये नरो नित्यं चांद्राय णव्रतं चरेत् । एकैकमासे तत्पुण्यं वर्णितुं नैव शक्यते

ચાતુર્માસ્યમાં મનુષ્યે નિત્ય ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ; દરેક માસમાં મળતું તે પુણ્ય વર્ણવવું પણ અશક્ય છે।

Verse 37

सुप्ते देवे च पाराकं यः करोति विशुद्धधीः । नारी वा श्रद्धया युक्ता शतजन्माघ नाशनम्

દેવ શયનમાં હોય ત્યારે જે વિશુદ્ધ બુદ્ધિવાળો પારાક વ્રત કરે છે—શ્રદ્ધાયુક્ત પુરુષ કે સ્ત્રી—તે સો જન્મોના પાપોનો નાશ કરે છે।

Verse 38

कृच्छ्रसेवी भवेद्यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । पापराशिं विनिर्धूय वैकुण्ठे गणतां व्रजेत्

જનાર્દન દેવ શયનમાં હોય ત્યારે જે કૃચ્છ્ર તપ આચરે છે, તે પાપરાશિ દૂર કરીને વૈકુંઠમાં ગણોમાં સ્થાન પામે છે।

Verse 39

तप्तकृच्छ्रपरो यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । कीर्तिं संप्राप्य वा पुत्रं विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

જનાર્દન દેવ શયનમાં હોય ત્યારે જે તપ્ત-કૃચ્છ્રમાં પરાયણ રહે છે, તે કીર્તિ અથવા સુપુત્ર પ્રાપ્ત કરીને અંતે વિષ્ણુ-સાયુજ્યને પામે છે।

Verse 40

दुग्धाहारपरो यस्तु चातुर्मास्येऽभिजायते । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति देहिनः

ચાતુર્માસમાં જે દૂધ-આહારનું પાલન કરે છે, તે દેહધારીનાં હજારો પાપો લય પામી નાશ પામે છે.

Verse 41

मितान्नाशनकृद्धीरश्चातुर्मास्ये नरो यदि । निर्धूय सकलं पापं वैकुण्ठपदमाप्नुयात्

ચાતુર્માસમાં જો ધીર પુરુષ મિતાહાર કરે, તો તે સર્વ પાપ ધોઈને વૈકુંઠપદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 42

एकान्नाशनकृन्मर्त्यो न रोगैरभि भूयते । अक्षारलवणाशी च चातुर्मास्ये न पापभाक्

જે મનુષ્ય દિવસમાં એકવાર જ ભોજન કરે છે, તે રોગોથી પરાજિત થતો નથી; અને ચાતુર્માસમાં ક્ષાર તથા લવણ ત્યજનાર પાપનો ભાગી બનતો નથી.

Verse 43

कृताहारो महापापैर्निर्मुक्तो जायते ध्रुवम् । हरिमुद्दिश्य मासेषु चतुर्षु च न संशयः

ચાર માસ સુધી હરિને ધ્યેય રાખીને જે નિયમિત આહાર કરે છે, તે નિશ્ચયે મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 44

कन्दमूलाशनकरः पूर्वजान्सह चात्मना । उद्धृत्य नरकाद्घोराद्याति विष्णुसलोकताम्

જે કંદ-મૂળ-ફળનો આહાર કરે છે, તે પોતાનાં સાથે પૂર્વજોને પણ ઉદ્ધરી ભયંકર નરકમાંથી છોડાવી વિષ્ણુલોકને પામે છે.

Verse 45

नित्यांबुप्राशनकरश्चातुर्मास्ये यदा भवेत् । दिनेदिनेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्

ચાતુર્માસ્યમાં જે નિત્ય માત્ર જળપાન કરે છે, તે નિઃસંદેહ દિનપ્રતિદિન અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 46

शीतवृष्टिसहो यस्तु चातुर्मास्ये नरो भवेत् । हरिप्रीत्यै जगन्नाथस्तस्यात्मानं प्रयच्छति

ચાતુર્માસ્યમાં જે નર હરિપ્રિત્યર્થે શીત અને વરસાદ સહે છે, તેને જગન્નાથ હરી પોતાનું જ સ્વરૂપ અર્પે છે।

Verse 47

महापाराकसंज्ञं तु महत्तप उदाहृतम् । मासैकमुपवासेन सर्वं पूर्णं प्रजायते

‘મહાપારાક’ નામે પ્રસિદ્ધ આ મહાતપ કહેવામાં આવ્યું છે; એક માસ ઉપવાસ કરવાથી સર્વ સાધ્ય ફળ પૂર્ણ થાય છે।

Verse 48

देवस्वापदिनादौ तु यावत्पवित्रद्वादशी । पवित्रद्वादशीपूर्वं यावच्छ्रवणद्वादशी

દેવસ્વાપ દિવસથી પવિત્રા દ્વાદશી સુધી; તેમજ પવિત્રા દ્વાદશી પૂર્વથી શ્રવણ દ્વાદશી સુધી—આ જ આ વ્રતનો સમય કહેવાયો છે।

Verse 49

महापाराकमेतद्धि द्वितीयं परिकीर्तितम् । श्रवणद्वादशीपूर्वं प्राप्ता चाश्विनद्वादशी

આ જ ખરેખર બીજું ‘મહાપારાક’ તરીકે કીર્તિત છે; શ્રવણ દ્વાદશી પૂર્વથી આરંભ કરીને આશ્વિન દ્વાદશી આવતાં સુધી।

Verse 50

महापाराक तृतीयं प्राज्ञैश्च समुदाहृतम् । आश्विनद्वादशी चादौ प्राप्ता देवसुबोधिनी

પ્રાજ્ઞજનોએ મહાપારાકનું તૃતીય વિધાન કહ્યું છે—આશ્વિન દ્વાદશીથી આરંભ કરીને દેવ-સુબોધિની (પ્રભુના જાગરણની તિથિ) સુધી તે ચાલે છે।

Verse 51

महापाराकमेतद्धि चतुर्थं परिकथ्यते । एतेषामेकमपि च नारी वा पुरुषोऽपि वा

આને જ ‘મહાપારાક’ કહેવામાં આવે છે; તે ચોથું (વ્રત/અનુષ્ઠાન) તરીકે વર્ણિત છે. એમાંથી એક પણ જો સ્ત્રી કે પુરુષ આચરે,

Verse 52

यः करोति नरो भक्त्या स च विष्णुः सनातनः । इदं च सर्वतपसां महत्तप उदाहृतम्

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ કરે છે, તે સનાતન વિષ્ણુ સમાન ગણાય છે. અને આ સર્વ તપોમાં મહાન તપ તરીકે પ્રખ્યાત છે।

Verse 53

दुष्करं दुर्लभं लोके चातुर्मास्ये मखाधिकम् । दिवसेदिवसे तस्य यज्ञायुतफलं स्मृतम्

આ લોકમાં આ દુરાચાર્ય અને દુર્લભ છે; ચાતુર્માસ્ય કાળમાં તે યજ્ઞોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. દિવસે દિવસે તેનું ફળ દસ હજાર યજ્ઞફળ સમાન માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 54

महत्तप इदं येन कृतं जगति दुर्लभम् । इदमेव महापुण्यमिदमेव महत्सुखम् । इदमेव परं श्रेयो महापाराकसेवनम्

જેણે આ મહત્તપ કર્યું, તે જગતમાં દુર્લભ છે. આ જ મહાપુણ્ય, આ જ મહાસુખ. આ જ પરમ શ્રેય—મહાપારાકનું સેવન।

Verse 55

नारायणो वसेद्देहे ज्ञानं तस्य प्रजायते । जीवन्मुक्तः स भवति महापातककारकः

નારાયણ તેના દેહમાં નિવાસ કરે છે અને તેમાં જ્ઞાન પ્રગટે છે. તે જીવતાંજ મુક્ત થાય છે—ભલે તે મહાપાતકોનો કર્તા રહ્યો હોય તોય।

Verse 56

तावद्गर्जंति पापानि नरकास्तावदेव हि । तावन्मायासहस्राणि यावन्मासो पवासकः

પાપો એટલા સમય સુધી જ ગર્જે છે અને નરકો પણ એટલા સમય સુધી જ—નિશ્ચય. તેમ જ ઉપવાસનો માસ જેટલો રહે તેટલા સમય સુધી હજારો માયા-ભ્રમો ટકે છે।

Verse 57

चातुर्मास्युपवासी यो यस्य प्रांगणिको भवेत् । सोऽपि हत्यासहस्राणि त्यक्त्वा निष्कल्मषो भवेत्

જે ચાતુર્માસ્ય ઉપવાસ કરે અને કોઈના ઘર-આંગણામાં સેવક/આશ્રિત બની રહે, તે પણ હજારો હત્યાના પાપ ત્યજી નિષ્કલ્મષ બને છે।

Verse 58

य इदं श्रावयेन्मर्त्यो यः पठेत्सततं स्वयम्

જે મર્ત્ય આ ઉપદેશનું શ્રવણ કરાવે, અથવા જે પોતે તેને સતત વાંચે—

Verse 59

सोऽपि वाचस्पतिसमः फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

તે પણ વાચસ્પતિ (બૃહસ્પતિ) સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે—કોઈ સંશય નથી।

Verse 60

इदं पुराणं परमं पवित्रं शृण्वन्गृणन्पापविशुद्धिहेतु । नारायणं तं मनसा विचिन्त्य मृतोऽभिगच्छत्यमृतं सुराधिकम्

આ પુરાણ પરમ પવિત્ર છે; તેનું શ્રવણ અને કીર્તન પાપશુદ્ધિનું કારણ બને છે. મનમાં તે નારાયણનું ધ્યાન કરીને જે દેહત્યાગ કરે છે, તે દેવોથી પણ ઊંચું અમૃત પદ પામે છે.

Verse 238

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनं नामाष्टत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય, શેષશાયી ઉપાખ્યાન, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદ તથા ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘તપોમહિમાવર્ણન’ નામનો ૨૩૮મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.