Adhyaya 101
સૂત કહે છે—રાત્રિ વિતી ગયા પછી પ્રભાતે શ્રીરામ પુષ્પક વિમાનમાં સુગ્રીવ, સુષેણ, તારા, કુમુદ, અંગદ વગેરે મુખ્ય વાનરો સાથે ઝડપથી લંકા પહોંચ્યા અને પૂર્વ યુદ્ધસ્થળોને ફરીથી નિહાળ્યા. રામના આગમનને જાણી વિભીષણ મંત્રીઓ અને સેવકો સાથે આગળ આવ્યો, સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો અને લંકામાં ભક્તિપૂર્વક સ્વાગત કર્યું. વિભીષણના મહેલમાં આસનસ્થ રામને તેણે રાજ્ય અને ઘરવ્યવહાર સંપૂર્ણ રીતે અર્પણ કરી ઉપદેશ માગ્યો. લક્ષ્મણ-વિયોગના શોકથી વ્યાકુળ અને દિવ્યલોકગમનની ઇચ્છાવાળા શ્રીરામે રાજધર્મની નીતિ કહી—રાજલક્ષ્મી મદ ઉત્પન્ન કરે છે; તેથી અહંકાર રહિત રહો, ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓનું સન્માન કરો; અને એવી સીમા-વ્યવસ્થા કરો કે રાક્ષસો રામસેતુ ઓળંગીને મનુષ્યોને હાનિ ન કરે, કારણ કે મનુષ્યો રામના રક્ષણ હેઠળ છે. કલિયુગમાં દર્શન માટે આવનારા યાત્રિકો અને સોનાના લોભથી થનારા ઉપદ્રવો અંગે વિભીષણ ચિંતિત થયો. ત્યારે રાક્ષસોના અતિક્રમણથી દોષ ન થાય એ માટે શ્રીરામે સેતુના મધ્યભાગની પ્રસિદ્ધ રચનાને બાણોથી કાપી માર્ગને અગમ્ય કર્યો; ચિહ્નિત શિખર અને લિંગધારી ઊંચો ભાગ સમુદ્રમાં પડી ગયો. દસ રાત્રિ ત્યાં રહી યુદ્ધકથાઓ કહી, પછી નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું; સેતુના અંતે મહાદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક સેતુના આરંભ, મધ્ય અને અંતે ‘રામેશ્વરત્રય’ સ્થાપી, ચિરંજીવી તીર્થયાત્રા-પૂજા પરંપરાનું ધર્મપત્ર સ્થિર કર્યું.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं तां रजनीं तत्र स उषित्वा रघूत्तमः । उपास्यमानः सर्वैस्तैः सद्भक्त्या वानरोत्तमैः
સૂત બોલ્યા—આ રીતે ત્યાં તે રાત્રિ વિતાવી રઘૂત્તમ શ્રીરામ, તે સર્વ વાનરશ્રેષ્ઠો દ્વારા સદ્ભક્તિથી શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસિત થતા રહ્યા।
Verse 2
ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । कृत्वा प्राभातिकं कर्म समाहूयाथ पुष्पकम्
પછી નિર્મળ પ્રભાતે, સૂર્યમંડળ ઉદિત થતાં, પ્રાતઃકર્મ કરીને તેમણે પુષ્પક (વિમાન)ને બોલાવ્યું।
Verse 3
सुग्रीवेण सुषेणेन तारेण कुमुदेन च । अंगदेनाथ कुण्डेन वायुपुत्रेण धीमता
સુગ્રીવ, સુષેણ, તારા અને કુમુદ સાથે; તેમજ અંગદ, કુંડ અને ધીમાન વાયુપુત્ર હનુમાન સાથે પણ।
Verse 4
गवाक्षेण नलेनेव तथा जांबवतापि च । दशभिर्वानरैः सार्धं समारूढः स पुष्पके
ગવાક્ષ, નલ અને જામ્બવાન સાથે, દસ વાનર-વીરો સહિત, તે પુષ્પક વિમાનમાં આરોહણ કર્યો।
Verse 5
ततः संप्रस्थितः काले लंकामुद्दिश्य राघवः । मनोजवेन तेनैव विमानेन सुवर्चसा
પછી યોગ્ય સમયે રાઘવ લંકા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો; મન જેટલી ઝડપ ધરાવતા એ જ તેજસ્વી વિમાનમાં।
Verse 6
संप्राप्तस्तत्क्षणादेव लंकाख्यां च महापुरीम् । वीक्षयंस्तान्प्रदेशांश्च यत्र युद्धं पुराऽभवत्
એ જ ક્ષણે તે લંકા નામની મહાપુરીમાં પહોંચ્યો અને જ્યાં પહેલાં યુદ્ધ થયું હતું તે પ્રદેશોને નિહાળ્યા।
Verse 7
ततो विभीषणो दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । रामं विज्ञाय संप्राप्तं प्रहृष्टः सम्मुखो ययौ । मंत्रिभिः सकलैः सार्धं तथा भृत्यैः सुतैरपि
ત્યારે વિભીષણે પુષ્પક વિમાનમાંથી પ્રસરી રહેલી તેજસ્વિતા જોઈ અને રામ આવ્યા છે એમ જાણી લીધું. તે આનંદિત થઈ સામેથી ગયો—બધા મંત્રીઓ સાથે, તેમજ સેવકો અને પુત્રો સહિત।
Verse 8
अथ दृष्ट्वा सुदूरात्तं रामदेवं विभीषणः । पपात दण्डवद्भूमौ जयशब्दमुदीरयन्
પછી દૂરથી રામદેવને જોઈ વિભીષણ ‘જય’નો નાદ કરતાં દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પડી ગયો।
Verse 9
तथागतं परिष्वज्य सादरं स विभीषणम् । तेनैव सहितः पश्चाल्लंकां तां प्रविवेश ह
આ રીતે આવેલા વિભીષણને આદર અને સ્નેહથી આલિંગન કરીને, પછી તે તેની સાથે જ તે લંકામાં પ્રવેશ્યો।
Verse 10
विभीषणगृहं प्राप्य तत्र सिंहासने शुभे । निविष्टो वानरैस्तैश्च समन्तात्परिवारितः
વિભીષણના ગૃહે પહોંચી, ત્યાં શુભ સિંહાસન પર તે બેઠો; અને એ જ વાનરો તેને ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યા।
Verse 11
ततो निवेदयामास तस्मै सर्वं विभीषणः । राज्यं पुत्रकलत्रादि यच्चान्यदपि किंचन
ત્યારે વિભીષણે તેને બધું જ અર્પણ કર્યું—પોતાનું રાજ્ય, પુત્રો અને પત્ની વગેરે, તેમજ બીજું જે કંઈ હતું તે પણ।
Verse 12
ततः प्रोवाच विनयात्कृतांजलिपुटः स्थितः । आदेशो दीयतां देव ब्रूहि कृत्यं करोमि किम्
પછી તે વિનયથી હાથ જોડીને ઊભો રહી બોલ્યો—“હે દેવ! આજ્ઞા આપો; કહો, હું કયું કર્તવ્ય કરું?”
Verse 14
सूत उवाच । निवेद्य राघवस्तस्मै सर्वं गद्गदया गिरा । वाष्पपूरप्रतिच्छन्नवक्त्रो भूयो विनिःश्वसन्
સૂત બોલ્યા—બધું તેને નિવેદન કરીને રાઘવ ગદગદ વાણીથી બોલ્યા; આંસુઓના પૂરથી મુખ ઢંકાયેલું, તેઓ વારંવાર ઊંડા નિશ્વાસ લેતા રહ્યા।
Verse 15
ततः प्रोवाच सत्यार्थं विभीषणकृते हितम् । तं चापि शोकसंतप्तं संबोध्य रघुनंदनः
પછી રઘુનંદને વિભીષણના હિતાર્થે સત્યવચન કહ્યું અને શોકથી દગ્ધ થયેલા તેને પણ સમજાવી સાંત્વના આપી।
Verse 16
अहं राज्यं परित्यज्य सांप्रतं राक्षसोत्तम । यास्यामि त्रिदिवं तूर्णं लक्ष्मणो यत्र संस्थितः
હે રાક્ષસોત્તમ, હું હવે રાજ્ય ત્યજીને ત્વરિત ત્રિદિવમાં જઈશ, જ્યાં લક્ષ્મણ સ્થિત છે।
Verse 17
न तेन रहितो मर्त्ये मुहूर्तमपि चोत्सहे । स्थातुं राक्षसशार्दूल बांधवेन महात्मना
હે રાક્ષસશાર્દૂલ, તે મહાત્મા બંધુ વિના હું મર્ત્યલોકમાં એક મુહૂર્ત પણ રહેવા સમર્થ નથી।
Verse 18
अहं शिक्षापणार्थाय तव प्राप्तो विभीषण । तस्मादव्यग्रचित्तेन संशृणुष्व कुरुष्व च
વિભીષણ, હું તને ઉપદેશ આપવા આવ્યો છું; તેથી અવ્યગ્ર ચિત્તે સારી રીતે સાંભળ અને તે પ્રમાણે કર।
Verse 19
एषा राज्योद्भवा लक्ष्मीर्मदं संजनयेन्नृणाम् । मद्यवत्स्वल्पबुद्धीनां तस्मात्कार्यो न स त्वया
રાજ્યમાંથી ઉત્પન્ન આ લક્ષ્મી મનુષ્યોમાં મદ પેદા કરે છે; અલ્પબુદ્ધિઓ માટે તે દારૂ જેવી છે, તેથી તું તેમાં વશ ન થા।
Verse 20
शक्राद्या अमराः सर्वे त्वया पूज्याः सदैव हि । मान्याश्च येन ते राज्यं जायते शाश्वतं सदा
શક્ર આદિ સર્વ અમર દેવો તારા દ્વારા સદૈવ પૂજ્ય અને માનનીય છે; તેમની પ્રત્યેના સન્માનથી તારો રાજ્ય સતત ઉત્પન્ન થઈ શાશ્વત રહે છે.
Verse 21
मम सत्यं भवेद्वाक्य मेतस्मादहमागतः । प्राप्तराज्यप्रतिष्ठोऽपि तव भ्राता महाबलः
મારા વચન સત્ય થાઓ—આ કારણથી જ હું આવ્યો છું; તારો મહાબલી ભાઈ રાજ્ય મેળવી પ્રતિષ્ઠિત થયો હોવા છતાં (અહંકારના ભયને સ્મરી) ધર્મસંયમ રાખજે.
Verse 22
विनाशं सहसा प्राप्तस्तस्मान्मान्याः सुराः सदा । यदि कश्चित्समायाति मानुषोऽत्र कथंचन । मत्काय एव द्रष्टव्यः सर्वैरेव निशाचरैः
અહંકારને કારણે અચાનક વિનાશ આવે છે; તેથી દેવો સદૈવ માનનીય છે. અને જો કોઈ રીતે કોઈ મનુષ્ય અહીં આવે, તો સર્વ નિશાચરો તેને મારા જ દેહરૂપ—અવધ્ય અને પૂજ્ય—ગણીને જોવે.
Verse 23
तथा निशाचराः सर्वे त्वया वार्या विभीषण । मम सेतुं समुल्लंघ्य न गंतव्यं धरातले
તેમજ, વિભીષણ, તારે સર્વ નિશાચરોને રોકવા જોઈએ; મારા સેતુને લાંઘીને તેઓ ધરતી પર ન જાય અને લોકને પીડા ન આપે.
Verse 24
विभीषण उवाच । एवं विभो करिष्यामि तवादेशमसंशयम् । परं त्वया परित्यक्ते मर्त्ये मे जीवितं व्रजेत्
વિભીષણે કહ્યું—હે પ્રભુ, તમારો આદેશ હું નિઃસંદેહ એમ જ કરીશ; પરંતુ તમે મર્ત્યલોક ત્યજી દો તો મારું જીવન જ વિદાય લેશે.
Verse 25
तस्मान्मामपि तत्रैव त्वं विभो नेतुमर्हसि । आत्मना सह यत्रास्ते प्राग्गतो लक्ष्मणस्तव
અતઃ હે પ્રભુ, તમે મને પણ ત્યાં જ લઈ જવા યોગ્ય છો—તમારા સાથે—જ્યાં તમારો અગાઉ ગયેલો લક્ષ્મણ હવે નિવાસ કરે છે।
Verse 26
श्रीराम उवाच । मया तेऽक्षयमादिष्टं राज्यं राक्षससत्तम । तस्मान्नार्हसि मां कर्तुं मिथ्याचारं कथंचन
શ્રીરામે કહ્યું—હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, મેં તારા માટે અક્ષય રાજ્ય નિર્ધારિત કર્યું છે; તેથી કોઈ રીતે પણ મને મિથ્યાચાર કરનાર દેખાડશો નહીં।
Verse 27
अहमस्मिन्स्वके सेतौ शंकरत्रितयं शुभम् । स्थापयिष्यामि कीर्त्यर्थं तत्पूज्यं भवता सदा । भक्तिमान्प्रतिसंधाय यावच्चंद्रार्कतारकम्
મારા આ સ્વકીય સેતુ પર કીર્તિ માટે શુભ શંકરલિંગોની ત્રયી હું સ્થાપિત કરીશ; તું ભક્તિપૂર્વક મન એકાગ્ર કરી, ચંદ્ર-સૂર્ય-તારા રહે ત્યાં સુધી, તેમનું સદા પૂજન કરજે।
Verse 28
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठो राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । दशरात्रं तत्र तस्थौ लंकायां वानरैः सह
આ રીતે કહી રઘુકુલશ્રેષ્ઠે રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણને સંબોધી, વાનરો સાથે લંકામાં ત્યાં જ દસ રાત્રિઓ સુધી નિવાસ કર્યો।
Verse 29
कुर्वन्युद्धकथाश्चित्रा याः कृताः पूर्वमेव हि । पश्यन्युद्धस्य सर्वाणि स्थानानि विविधानि च
તેઓ અગાઉ થયેલા યુદ્ધની અનેક ચિત્રવિચિત્ર કથાઓ કહેતા રહ્યા અને યુદ્ધના સર્વ પ્રકારના સ્થાનોને પણ નિહાળતા રહ્યા।
Verse 30
शंसमानः प्रवीरांस्तान्राक्षसान्बलवत्तरान् । कुम्भकर्णेन्द्रजित्पूर्वान्संख्ये चाभिमुखागतान्
યુદ્ધમાં સામસામે આવેલા તે અતિબલવાન અને પરાક્રમી રાક્ષસોની તેણે પ્રશંસા કરી; તેમાં કુંભકર્ણ અને ઇન્દ્રજિત્ અગ્રણી હતા.
Verse 31
ततश्चैकादशे प्राप्ते दिवसे रघुनंदनः । पुष्पकं तत्समारुह्य प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति
પછી અગિયારમો દિવસ આવતા રઘુકુલનંદન શ્રીરામ તે પુષ્પક વિમાનમાં આરોહણ કરીને પોતાની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 32
वानरैस्तैः समोपेतो विभीषणपुरःसरः । ततः संस्थापयामास सेतुप्रांते महेश्वरम्
તે વાનરો સાથે, વિભીષણને અગ્રેસર રાખીને, તેમણે પછી સેતુના અંતે મહેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરી.
Verse 33
मध्ये चैव तथादौ च श्रद्धापूतेन चेतसा । रामेश्वरत्रयं राम एवं तत्र विधाय सः
શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી રામે ત્યાં રામેશ્વરોનું ત્રય સ્થાપ્યું—એક મધ્યમાં અને એક આરંભમાં પણ—આ રીતે ત્યાં વિધાન કર્યું.
Verse 34
सेतुबंधं तथासाद्य प्रस्थितः स्वगृहं प्रति । तावद्विभीषणेनोक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
સેતુબંધ સુધી પહોંચી તેઓ પોતાના ગૃહ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા; એટલામાં વિભીષણે વારંવાર પ્રણામ કરીને વાત કરી.
Verse 35
विभीषण उवाच । अनेन सेतुमार्गेण रामेश्वरदिदृक्षया । मानवा आगमिष्यंति कौतुकाच्छ्रद्धयाविताः
વિભીષણે કહ્યું—આ સેતુ માર્ગે રામેશ્વરના દર્શનની અભિલાષાથી, પવિત્ર કૌતુકથી આકર્ષિત અને શ્રદ્ધાથી પ્રેરિત માનવો અહીં આવશે.
Verse 36
राक्षसानां महाराज जातिः क्रूरतमा मता । दृष्ट्वा मानुषमायांतं मांसस्येच्छा प्रजायते
હે મહારાજ! રાક્ષસોની જાતિ સર્વથી ક્રૂર માનવામાં આવે છે. માનવને આવતો જોઈને તેમામાં માંસની લાલસા જાગે છે.
Verse 37
यदा कश्चिज्जनं कश्चिद्राक्षसो भक्षयिष्यति । आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी मम भक्तिरतस्य च
જો ક્યારેક કોઈ રાક્ષસ કોઈ મનુષ્યને ભક્ષે, તો મારી આજ્ઞાનો ભંગ નિશ્ચિત થશે—મારી ભક્તિમાં રત હોય તોય.
Verse 38
भविष्यंति कलौ काले दरिद्रा नृपमानवाः । तेऽत्र स्वर्णस्य लोभेन देवतादर्शनाय च
હે રાજા! કલિયુગમાં મનુષ્યો દરિદ્ર બનશે. છતાં તેઓ અહીં સોનાના લોભથી અને દેવતાના દર્શન માટે પણ આવશે.
Verse 39
नित्यं चैवागमिष्यन्ति त्यक्त्वा रक्षःकृतं भयम् । तेषां यदि वधं कश्चिद्राक्षसात्प्रापयिष्यति
રાક્ષસોથી થયેલો ભય ત્યજીને તેઓ નિત્ય અહીં આવતા રહેશે. જો કોઈ તેમને રાક્ષસના હાથે મૃત્યુ પામે તેમ કરાવે તો…
Verse 40
भविष्यति च मे दोषः प्रभुद्रोहोद्भवः प्रभो । तस्मात्कंचिदुपायं त्वं चिन्तयस्व यथा मम । आज्ञाभंगकृतं पापं जायते न गुरो क्वचित्
હે પ્રભુ! સ્વામીદ્રોહથી ઉત્પન્ન દોષ મને લાગશે. તેથી, હે ગુરુદેવ, એવો કોઈ ઉપાય વિચારો કે આજ્ઞાભંગથી થતું પાપ મને ક્યારેય ન લાગે.
Verse 41
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः स रघुसत्तमः । बाढमित्येव चोक्त्वाथ चापं सज्जीचकार सः
તેના વચન સાંભળી રઘુકુલશ્રેષ્ઠે ‘બાઢમ્—તથાસ્તુ’ કહીને તરત જ પોતાનું ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું.
Verse 42
ततस्तं कीर्तिरूपं च मध्यदेशे रघूत्तमः । अच्छिनन्निशितैर्बाणैर्दशयोजनविस्तृतम्
પછી રઘૂત્તમે મધ્યદેશમાં તે કીર્તિરূপ પ્રસિદ્ધ રચનાને તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાંખી; તે દશ યોજન વિસ્તૃત હતી.
Verse 43
तेन संस्थापितो यत्र शिखरे शंकरः स्वयम् । शिखरं तत्सलिंगं च पतितं वारिधेर्जले
જે શિખર પર તેના દ્વારા સ્વયં શંકર સ્થાપિત થયા હતા, તે શિખર અને તેના પરનું લિંગ—બન્ને સમુદ્રના જળમાં પડી ગયા.
Verse 44
एवं मार्गमगम्यं तं कृत्वा सेतुसमुद्भवम् । वानरै राक्षसैः सार्धं ततः संप्रस्थितो गृहम्
આ રીતે અગમ્ય તે માર્ગને સમુદ્રજન્ય સેતુ બનાવી, પછી તે વાનરો અને રાક્ષસો સાથે ગૃહ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 101
इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनंनामैको त्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાસી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘સેતુના મધ્યમાં શ્રીરામે કરેલી રામેશ્વર પ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન’ નામનો એકસો એકમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।