Adhyaya 124

Verse 2

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति मुखारं तीर्थमुत्तमम् । यत्र ते मुनयः श्रेष्ठा विप्राश्चौरेण संगताः । यत्र सिद्धिं समापन्नः स चौरस्तत्प्रभावतः । वाल्मीकिरिति विख्यातो रामायणनिबंधकृत्

સૂતજી બોલ્યા—ત્યાં બીજું પણ પરમ ઉત્તમ તીર્થ છે, જેનું નામ ‘મુખાર તીર્થ’ છે; જ્યાં શ્રેષ્ઠ મુનિઓ અને બ્રાહ્મણો એક ચોરને મળ્યા. તે તીર્થના પ્રભાવથી એ ચોર સિદ્ધિ પામી ‘વાલ્મીકી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને રામાયણનો રચયિતા બન્યો.

Verse 3

चमत्कारपुरे पूर्वं मांडव्यान्वय संभवः । लोहजंघो द्विजो ह्यासीत्पितृमातृपरायणः

પૂર્વે ચમત્કારપુરમાં મাণ্ডવ્ય વંશમાં જન્મેલો લોહજંઘ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો; તે પિતા-માતાની સેવામાં પરાયણ હતો.

Verse 4

तस्यैका चाभवत्पत्नी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । पतिव्रता पतिप्राणा पतिप्रियहिते रता

તેની એક જ પત્ની હતી, જે પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય હતી; તે પતિવ્રતા હતી, પતિ જ તેનો પ્રાણ હતો, અને પતિને પ્રિય તથા હિતકારક કાર્યમાં સદા રત રહેતી હતી.

Verse 5

अथ तस्य स्थितस्यात्र ब्रह्मवृत्त्याभिवर्ततः । जगाम सुमहान्कालः पितृमातृरतस्य च

પછી તે ત્યાં બ્રાહ્મણોચિત જીવનવૃત્તિ અને આચરણથી જીવન વિતાવતો રહ્યો; પિતા-માતાની સેવામાં રત એવા તેના માટે બહુ લાંબો સમય પસાર થયો.

Verse 6

एकदा भगवाञ्छक्रो न ववर्ष धरातले । आनर्तविषये कृत्स्ने यावद्वादशवत्सराः

એક વખત ભગવાન શક્ર (ઇન્દ્ર)એ ધરતી પર વરસાદ વરસાવ્યો નહીં; સમગ્ર આનર્ત પ્રદેશમાં બાર વર્ષ સુધી.

Verse 7

ततः स कष्टमापन्नो लोहजंघो द्विजोत्तमाः । न प्राप्नोति क्वचिद्भिक्षां न च किंचित्प्रतिग्रहम्

ત્યારે લોહજંઘ નામનો દ્વિજોત્તમ ભારે કષ્ટમાં પડ્યો; તેને ક્યાંય ભિક્ષા ન મળી અને કોઈ દાન-પ્રતિગ્રહ પણ પ્રાપ્ત ન થયો।

Verse 8

ततस्तौ पितरौ द्वौ तु दृष्ट्वा क्षुत्परिपीडितौ । भार्यां च चिंतयामास दुःखेन महतान्वितः

પછી ભૂખથી પીડિત પોતાના બંને માતા-પિતાને જોઈ તે મહાદુઃખથી વ્યાકુળ થયો અને પત્ની વિષે પણ ચિંતા કરવા લાગ્યો।

Verse 9

किं करोमि क्व गच्छामि कथं स्याद्दर्शनं मम । एताभ्यामपि वृद्धाभ्यां पत्न्याश्चैव विशेषतः

તે વિચારવા લાગ્યો—“હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? મારું ગુજરાન કેવી રીતે ચાલે—ખાસ કરીને આ બે વૃદ્ધો માટે અને વિશેષ કરીને મારી પત્ની માટે?”

Verse 10

ततः स दुःखसंयुक्तः फलार्थं प्रययौ वने । न च किंचिदवाप्नोति सर्वे शुष्का महीरुहाः

પછી દુઃખથી ભરાઈ ફળ મેળવવા તે વનમાં ગયો; પરંતુ બધા વૃક્ષો સુકાઈ ગયેલા હતા, તેથી તેને કશુંય મળ્યું નહીં।

Verse 12

अथापश्यत्स वृद्धां स्त्रीं स्तोकसस्यसमन्विताम् । गच्छमानां तथा तेन श्रमेण महतान्विताम् । ततस्तत्सस्यमादाय वस्त्राणि च स निर्दयः । जगाम स्वगृहं हृष्टः पितृभ्यां च न्यवेदयत्

ત્યારે તેણે થોડું અનાજ લઈને, ભારે શ્રમથી થાકેલી ચાલતી એક વૃદ્ધ સ્ત્રીને જોઈ. પછી તે નિર્દય બની તેનું અનાજ અને વસ્ત્રો લઈ આનંદથી પોતાના ઘરે ગયો અને માતા-પિતાને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 13

स एवं लब्धलक्षोऽपि दस्युकर्मणि नित्यशः । कृत्वा चौर्यं पुपोषाथ निजमेव कुटुम्बकम्

લાભનો ઉપાય મળ્યો છતાં તે નિત્ય દસ્યુકર્મમાં જ લાગ્યો રહ્યો. ચોરી કરીને તેણે માત્ર પોતાના કુટુંબનું જ પાલનપોષણ કર્યું.

Verse 14

सुभिक्षे चापि संप्राप्ते नान्यत्कर्म करोति सः । ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यक्त्वा चौर्यकर्म समाचरत्

સુભિક્ષ અને સમૃદ્ધિ આવી છતાં તેણે બીજું કોઈ કામ કર્યું નહીં. બ્રાહ્મણોચિત વૃત્તિ ત્યજી તેણે ચૌર્યકર્મ જ ચાલુ રાખ્યું.

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्राप्रसंगतः । तत्र सप्तर्षयः प्राप्ता मरीचिप्रमुखा द्विजाः

પછી કોઈ સમયે તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે ત્યાં મરીચિ-પ્રમુખ દ્વિજ એવા સપ્તર્ષિઓ આવી પહોંચ્યા.

Verse 16

ततस्तान्विजने दृष्ट्वा द्रोहकोपसमन्वितः । यष्टिमुद्यम्य वेगेन तिष्ठध्वमिति चाब्रवीत्

ત્યારે તેમને એકાંતમાં જોઈ તે દ્રોહ અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયો. લાકડી ઉંચકી વેગથી બોલ્યો—“ઊભા રહો!”

Verse 17

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा सत्वरं समुपाद्रवत् । भर्त्समानः स परुषैर्वाक्यैस्तांस्ताडयन्निव

ભ્રૂકુટી ચઢાવી તે ત્વરાથી તેમની તરફ ધસી આવ્યો. કઠોર વચનોથી ધિક્કારતો, જાણે મારતો હોય તેમ વર્ત્યો.

Verse 18

ततस्ते मुनयो दृष्ट्वा यमदूतोपमं च तम् । यज्ञोपवीतसंयुक्तं प्रोचुस्ते कृपयान्विताः

ત્યારે મુનિઓએ તેને યમદૂત સમાન જોઈ, છતાં યજ્ઞોપવીતધારી જાણીને, કરુણાથી પ્રેરિત થઈ તેને કહ્યું।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । अहो त्वं ब्राह्मणोऽसीति तत्कस्मादतिगर्हितम् । करोषि कर्म चैतद्धि म्लेच्छकृत्यं तु बालिश

ઋષિઓએ કહ્યું—અહો! તું તો બ્રાહ્મણ છે; તો પછી એટલું નિંદનીય કર્મ કેમ કરે છે? હે મૂર્ખ, તું મ્લેચ્છોની જેમ વર્તે છે।

Verse 20

वयं च मुनयः शांतास्त्यक्ताऽशेषपरिग्रहाः । नास्माकमपि पार्श्वस्थं किंचिद्गृह्णाति यद्भवनान्

અમે પણ શાંત સ્વભાવના મુનિઓ છીએ, સર્વ પરિગ્રહ ત્યાગેલા છે. અમારા પાસે ઊભેલો કોઈ પણ લોકોના ઘરમાંથી કશુંય લેતો નથી।

Verse 21

लोहजंघ उवाच । एतानि शुभ्रचीराणि वल्कलान्यजिनानि च । उपानहसमेतानि शीघ्रं यच्छंतु मे द्विजाः

લોહજંઘ બોલ્યો—હે દ્વિજોએ! આ શુદ્ધ શ્વેત વસ્ત્રો, વલ્કલ અને અજિન પણ, પાદુકા સહિત, તરત મને આપો।

Verse 22

नो चेद्धत्वाप्रहारेण यष्ट्या वज्रोपमेन च । प्रापयिष्यस्यसंदिग्धं धर्मराजनिवेशनम्

નહી તો, વજ્ર સમાન પ્રહારવાળી લાકડીથી તમને મારીને, નિઃસંદેહ ધર્મરાજના નિવાસે પહોંચાડી દઈશ।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । सर्वं दास्यामहे तुभ्यं वयं तावन्मलिम्लुच । किंवदन्तीं वदास्माकं यां पृच्छामः कुतूहलात्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મલિમ્લુચ! અમે તને સર્વ કંઈ આપી દઈશું; માત્ર કૌતૂહલથી અમે જે કિમ્વદંતી પૂછીએ છીએ, તે અમને કહો।

Verse 24

किमर्थं कुरुषे चौर्यं त्वं विप्रोऽसि सुनिर्घृणः । किं जितो व्यसनै रौद्रैः किं वा व्याधद्विजो भवान्

તું ચોરી કેમ કરે છે? તું તો બ્રાહ્મણ છે, છતાં અતિ નિર્દય છે. શું તું ઉગ્ર વ્યસનો દ્વારા જીતાઈ ગયો છે? કે તું ‘વ્યાધ-બ્રાહ્મણ’ બની ગયો છે?

Verse 25

लोहजंघ उवाच । व्यसनार्थं न मे कृत्यमेतच्चौर्यसमुद्भवम् । कुटुम्बार्थं विजानीथ धर्ममेतन्न संशयः

લોહજંઘે કહ્યું—ચોરીમાંથી ઉપજેલું આ મારું કર્મ ભોગવિલાસ માટે નથી. કુટુંબના હિત માટે છે એમ જાણો; નિઃસંદેહ, હું આને જ ધર્મ માનું છું।

Verse 26

पितरौ मम वार्द्धक्ये वर्तमानौ व्यवस्थितौ । तथा पतिव्रता पत्नी गृहधर्मविचक्षणा

મારા માતા-પિતા વૃદ્ધાવસ્થામાં સ્થિર છે; અને મારી પત્ની પણ પતિવ્રતા છે, ગૃહધર્મમાં નિપુણ અને વિવેકી છે।

Verse 27

उपार्ज्जयामि यत्किञ्चिदहमेतेन कर्मणा । तत्सर्वं तत्कृते नूनं सत्येनात्मानमालभे

આ કર્મથી હું જે કંઈ કમાઉં છું, તે બધું નિશ્ચયે તે પવિત્ર હેતુ માટે અર્પણ કરું છું; સત્યવ્રતથી હું મારી જાતને સમર્પિત કરું છું।

Verse 28

तस्मान्मुंचथ प्राक्सर्वं विभवं किं वृथोक्तिभिः । कृताभिः स्फुरते हस्तो ममायं हन्तुमेव हि

અતએવ તું તત્કાળ સર્વ વૈભવ અને સાંસારિક બળ ત્યજી દે; વ્યર્થ વચનોનો શું લાભ? કરેલા કર્મોથી મારો હાથ ધ્રુજે છે—તે તો નિશ્ચયે તને પ્રહાર કરવા જ ઉઠ્યો છે।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । यद्येवं चौर तद्गत्वा त्वं पृच्छस्व कुटुम्बकम् । ममपापांशभागी त्वं किं भविष्यसि किं न वा

ઋષિઓએ કહ્યું—જો એવું જ હોય, હે ચોર, તો જઈને પોતાના કુટુંબને પૂછ. જો તું મારા પાપનો અંશભાગી બનશે, તો તને શું થશે—તું તેને સ્વીકારશે કે નહીં?

Verse 30

यदि ते संविभागेन पापस्यांशोऽपि गच्छति । तत्कुरुष्वाथवा पाप दुर्वहं ते भविष्यति

જો વહેંચાણથી પાપનો અંશ પણ તને મળે, તો જ આ કર; નહિતર, હે પાપી, તે તારા માટે અસહ્ય બની જશે।

Verse 31

सकलं रौरवे रौद्रे पतितस्य सुदुर्मते । वयं त्वा ब्राह्मणं मत्वा ब्रूम एतदसंशयम्

ભયંકર રૌરવ નરકમાં પડેલા માટે, હે દુષ્ટબુદ્ધિ, દુઃખ સંપૂર્ણ હોય છે. છતાં અમે તને બ્રાહ્મણ માનીને આ વાત નિઃસંદેહ કહીએ છીએ।

Verse 32

कृपाविष्टाः सहास्माभिः सञ्जातेऽपि सुदर्शने । मुनीनां यतचित्तानां दर्शनाद्धि शुभं भवेत्

કૃપાથી પ્રેરિત થઈ, તું અમારા શુભ દર્શનમાં આવ્યો હોય તોય; કારણ કે સંયતચિત્ત મુનિઓના દર્શનથી નિશ્ચયે મંગળ થાય છે।

Verse 33

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

એક વ્યક્તિ પાપ કરે છે, પરંતુ તેનું ફળ મહાકુટુંબ ભોગવે છે. જે માત્ર ભોગવે છે તેઓ મુક્ત થાય છે; પરંતુ કર્તા દોષથી લિપ્ત થાય છે.

Verse 34

सूत उवाच । स तेषां तद्वचः श्रुत्वा चौरः किंचिद्भयान्वितः । सत्यमेतन्न संदेहो यदेतैर्व्याहृतं वचः

સૂત બોલ્યા—તેમનું વચન સાંભળી ચોર થોડો ભયભીત થયો. ‘આ સત્ય છે; તેમાં શંકા નથી—આ મુનિઓએ જે કહ્યું છે તે યથાર્થ છે.’

Verse 36

एतत्कर्म न गृह्णंति यदि वा संत्यजाम्यहम् । महद्भयं समुत्पन्नं मम चेतसि सांप्रतम्

જો તેઓ આ કર્મ (અને તેનું ફળ) સ્વીકારતા ન હોય, તો હું તેને ત્યજી દઈશ. આ ક્ષણે મારા હૃદયમાં મહાભય ઊભું થયું છે.

Verse 37

यदि यूयं न चान्यत्र प्रयास्यथ मुनीश्वराः । पलायनपरा भूत्वा तद्गत्वा निजमंदिरम्

હે મુનીશ્વરો, જો તમે અન્યત્ર ન જશો, તો હું પલાયનનો નિશ્ચય કરીને અહીંથી મારા ઘેર જઈશ.

Verse 38

पृच्छामि पोष्यवर्गं च युष्मद्वाक्यं विशेषतः । यदि तत्पातकांशं मे ग्रहीष्यति कुटुम्बकम् । तद्युष्माकं ग्रहीष्यामि यत्किंचित्पार्श्वसंस्थितम्

હું મારા આશ્રિતોને પૂછું અને ખાસ કરીને તમારા વચનની ખાતરી કરું. જો મારું કુટુંબ મારા પાપનો અંશ સ્વીકારશે, તો તમારી બાજુમાં પડેલું જે કંઈ હશે તે હું લઈ લઈશ.

Verse 39

तस्मात्पृच्छामि तद्गत्वा निजमेव कुटुम्बकम् । यदि स्यात्संविभागो मे पापांशस्य करोमि वै

અતએવ હું જઈને મારા જ કુટુંબને પૂછું છું. જો મારા પાપના અંશમાં ખરેખર વહેંચાણ હોય, તો હું નિશ્ચયે તે કર્મ કરીશ.

Verse 40

ततस्ते शपथान्कृत्वा तस्य प्रत्ययकारणात् । तस्योपरि दयां कृत्वा मुमुचुस्तं गृहं प्रति

પછી વિશ્વાસ સ્થાપિત કરવા માટે તેમણે તેને શપથ કરાવ્યા. ત્યારબાદ તેના પર દયા કરીને તેને ઘર તરફ જવા મુક્ત કર્યો.

Verse 41

सोऽपि गत्वाऽथ पप्रच्छ प्रगत्वा पितरं निजम् । शृणु तात वचोऽस्माकं ततः प्रत्युत्तरं कुरु

તે પણ જઈને પોતાના પિતાને મળીને પૂછ્યું—“પિતાજી, મારી વાત સાંભળો; પછી ઉત્તર આપો.”

Verse 42

यत्कृत्वाहमकृत्यानि चौर्यादीनि सहस्रशः । पुष्टिं करोमि ते नित्यस् तद्भागस्तेऽस्ति वा न वा

ચોરી વગેરે નિષિદ્ધ કર્મો હું હજારો વાર કરીને તમને રોજ પોષણ આપું છું. કહો, તેમાં તમારો કોઈ ભાગ છે કે નથી?

Verse 43

पापस्य मम प्रब्रूहि पृच्छतोऽत्र यथातथम् । अत्र मे संशयो जातस्तस्माच्छीघ्रं प्रकीर्तय

મારા પાપ વિષે જેમ સાચું હોય તેમ કહો. મને અહીં સંશય થયો છે; તેથી ઝડપથી સ્પષ્ટ કરો.

Verse 44

पितोवाच । बाल्ये पुत्र मया नीतस्त्वं पुष्टिं व्याकुलात्मना । शुभाऽशुभानि कृत्यानि कृत्वा स्निग्धेन चेतसा

પિતાએ કહ્યું—પુત્ર, તારા બાળપણમાં મેં વ્યાકુળ હૃદયથી, સ્નેહભર્યા ચિત્તથી, શુભ-અશુભ કર્મો કરતાં પણ તારો પાલન-પોષણ કર્યો।

Verse 45

एतदर्थं पुनर्येन वार्धक्ये समुपस्थिते । गां पालयसि भूयोऽपि कृत्वा कर्म शुभाऽशुभम्

આ જ કારણથી, હવે જ્યારે મારી ઉપર વૃદ્ધાવસ્થા આવી છે, ત્યારે તું ફરીથી ઘર-ગૃહસ્થિ ચલાવે છે અને શુભ-અશુભ કર્મો પણ પુનઃ કરે છે।

Verse 46

न तस्य विद्यते भागस्तव स्वल्पोऽपि पुत्रक । शुभस्य वाऽथ पापस्य सांप्रतं च तथा मम

પુત્ર, તે કર્મમાં તારો કોઈ ભાગ નથી—શુભ હોય કે પાપ, જરાય પણ નહીં; તેમ જ હાલ તારા કર્મમાં મારો પણ કોઈ ભાગ નથી।

Verse 47

आत्मनैव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । शुभं वा यदि वा पापं भोक्तारोन्यजनाः स्मृताः

પોતે કરેલું કર્મ પોતે જ ભોગવે છે—શુભ હોય કે પાપ; અન્યને તેના ભોક્તા માનવામાં આવતા નથી।

Verse 48

साधुत्वेनाथ चौर्येण कृष्या वा वाणिजेन वा । त्वमुपानयसे भोज्यं न मे चिन्ता प्रजायते

સદાચારથી હોય કે ચોરીથી, ખેતીથી હોય કે વેપારથી—તું મારા માટે ભોજન લાવે છે; તેથી મને ચિંતા થતી નથી।

Verse 49

तस्मान्नैतद्धृदि स्थाप्यं कर्मनिंद्यं करिष्यसि । यत्तस्यांशं प्रभोक्ता त्वं वयं सर्वे प्रभुंजकाः

અતએવ આ વિચાર હૃદયમાં ન રાખ; નિંદનીય કર્મ ન કર—‘તેનો અંશ તો તું ભોગવશે અને અમે સર્વે પણ ભોગવશું’ એમ માનીને.

Verse 50

सूत उवाच । स एतद्वचनं श्रुत्वा व्याकुलेनान्त्तरात्मना । पप्रच्छ मातरं गत्वा तमेवार्थं प्रयत्नतः

સૂત બોલ્યા—એ વચન સાંભળીને તેની અંતરાત્મા વ્યાકુળ થઈ. તે માતા પાસે જઈ એ જ વિષય વિશે અત્યંત પ્રયત્નથી પૂછવા લાગ્યો.

Verse 51

ततस्तयापि तच्चोक्तं यत्पित्रा तस्य जल्पितम् । असामान्यं शुभे पापे कृत्ये तस्य द्विजोत्तमाः

પછી તેણીએ પણ તેના પિતાએ જે કહ્યું હતું તે જ જણાવ્યું—“હે દ્વિજોત્તમ, તેનું કૃત્ય પુણ્યમાં હોય કે પાપમાં, સામાન્ય નહોતું.”

Verse 52

ततः पप्रच्छ तां भार्यां गत्वा दुःखसमन्वितः । साऽप्युवाच ततस्तादृक्पापं गुरुजनोद्भवम्

પછી દુઃખથી ભરાઈ તે પત્ની પાસે જઈને પૂછ્યું. તેણીએ પણ કહ્યું—“આવું પાપ ગુરુજનો પ્રત્યે કરેલા અપચારથી જન્મે છે.”

Verse 53

ततः स शोकसंतप्तः पश्चात्तापेन संयुतः । गर्हयन्नेव चात्मानं ययौ ते यत्र तापसाः

પછી શોકથી દગ્ધ અને પશ્ચાત્તાપથી યુક્ત થઈ, પોતાને જ ધિક્કારતો, જ્યાં તે તપસ્વીઓ હતા ત્યાં ગયો.

Verse 54

ततः प्रणम्य तान्सर्वान्कृतांजलिपुटः स्थितः । गम्यतां गम्यतां विप्राः क्षम्यतां क्षम्यतां मम

પછી તે સર્વને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને ઊભો રહી બોલ્યો— “જાઓ, જાઓ, હે વિપ્રો; મને ક્ષમા કરો, ક્ષમા કરો.”

Verse 55

यन्मया मौर्ख्यमास्थाय युष्मन्निर्भर्त्सना कृता । सुपाप्मना विमूढेन तस्मात्कार्या क्षमाद्य मे

“મેં મૂર્ખતાનો આશ્રય લઈને આપનો તિરસ્કાર કર્યો—ભ્રમિત મહાપાપી હું; તેથી આજે મને ક્ષમા આપો.”

Verse 56

युष्मदीयं वचः कृत्स्नं मद्गुरुभ्यां प्रजल्पितम् । भार्यया च द्विजश्रेष्ठास्तेन मे दुःखमागतम्

“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આપનું સમગ્ર વચન મારા ગુરુજનોએ અને મારી પત્નીએ પણ પુનઃ કહેલું; તેથી મને દુઃખ આવ્યું.”

Verse 57

तस्मात्कुर्वंतु मे सर्वे प्रसादं मुनिसत्तमाः । उपदेशप्रदानेन येन पापं क्षपाम्यहम्

“અતએવ, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, આપ સૌ મારા પર પ્રસાદ કરો—ઉપદેશ આપીને—જેથી હું મારું પાપ ક્ષય કરી શકું.”

Verse 58

मया कर्म कृतं निंद्यं सदैव द्विजसत्तमाः । स्त्रियोऽपि च द्विजेंद्राश्च तापसाश्च विशेषतः

“હે દ્વિજસત્તમો, મેં નિંદનીય કર્મ કર્યું છે—સ્ત્રીઓ પ્રત્યે પણ, દ્વિજેન્દ્રો પ્રત્યે પણ, અને વિશેષ કરીને તાપસો પ્રત્યે.”

Verse 59

ये ये दीनतरा लोका न समर्थाः प्रयोधितुम् । ते मया मुषिताः सर्वे न समर्थाः कदाचन

જે જે અતિ દિન લોકો પ્રતિકાર કે પ્રતિશોધ કરવા અસમર્થ હતા, તેમને મેં સર્વેને લૂંટ્યા; તેઓ કદી પણ મારો વિરોધ કરી શક્યા નહિ।

Verse 60

कुटुम्बार्थं विमूढेन साधुसंगविवर्जिना । यथैव पठता शास्त्रं तन्मेऽद्य पतितं हृदि

કુટુંબાર્થે મોહગ્રસ્ત બની, સાધુસંગ વિના હું દોડધામ કરતો રહ્યો; પરંતુ આજે જાણે શાસ્ત્ર વાંચતો હોઉં તેમ તેનું સત્ય મારા હૃદયમાં ઉતરી આવ્યું છે।

Verse 61

यदि न स्याद्भवद्भिर्मे दर्शनं चाद्य सत्तमाः । तदन्यान्यपि पापानि कर्ताहं स्यां न संशयः

હે સદ્જનશ્રેષ્ઠો! આજે જો તમારું પાવન દર્શન મને ન મળ્યું હોત, તો નિઃસંદેહ હું અન્ય અનેક પાપો પણ કરતો જ રહેત।

Verse 62

तेषां मध्यगतश्चासीत्पुलहो नाम सन्मुनिः । हास्यशीलः स तं प्राह विप्लवार्थं द्विजोत्तमम्

તેમની વચ્ચે પુલહ નામના સન્મુનિ હતા. હાસ્યશીલ સ્વભાવવાળા તેમણે પ્રસંગમાં વળાંક લાવવા માટે તે દ્વિજોત્તમને કહ્યું।

Verse 63

अहं ते कीर्तयिष्यामि मन्त्रमेकं सुशोभनम् । यं ध्यायञ्जप्यमानस्त्वं सिद्धिं यास्यसि शाश्वतीम्

હું તને એક અતિ શોભન મંત્ર કહું છું; તેનો ધ્યાન કરીને અને જપ કરતાં તું શાશ્વત, અચ્યૂત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 64

जाटघोटेतिमन्त्रोऽयं सर्वसिद्धिप्रदायकः तमेनं जप विप्र त्वं दिवारात्रमतंद्रितः

‘જાટઘોટે’ એવો આ મંત્ર સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર છે. તેથી હે બ્રાહ્મણ, આળસ છોડીને દિવસ-રાત તેનો જપ કર.

Verse 65

ततो यास्यसि संसिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि

પછી તું પૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ—જે ત્રિદશ દેવોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 66

एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तीर्थयात्रां ततो ययुः । सोऽपि तत्रैव चौरस्तु स्थितो जपपरायणः

આવું કહી તે બ્રાહ્મણો તીર્થયાત્રા માટે નીકળી ગયા. પરંતુ તે ચોર ત્યાં જ રહી જપમાં જ પરાયણ રહ્યો.

Verse 67

अनन्यमनसा तेन प्रारब्धः स तदा जपः । यथाऽभवत्समाधिस्थो येनावस्थां परां गतः

તેણે અનન્ય મનથી ત્યારે જપ આરંભ્યો. એવો સમાધિસ્થ થયો કે એ જપ દ્વારા પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 68

तस्यैवं स्मरमाणस्य तं मन्त्रं ब्राह्मणस्य च । निश्चलत्वं गतः कायः कार्ये च निश्चलः स्थितः

બ્રાહ્મણે ઉપદેશેલો તે મંત્ર આમ સ્મરતાં સ્મરતાં તેનું શરીર નિશ્ચલ બન્યું; અને સાધનામાં પણ તે અડગ રહ્યો.

Verse 69

ततः कालेन महता वल्मीकेन समावृतः । समंताद्ब्राह्मणश्रेष्ठा ध्यानस्थस्य महात्मनः

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, ધ્યાનસ્થ રહેલા તે મહાત્મા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો—ચારેય બાજુ વાલ્મીક (ચાંટિયાંના ટેકરા)થી ઢંકાઈ ગયા।

Verse 70

तौ मातापितरौ तस्य सा च भार्या मनस्विनी । याता मृत्युवशं सर्वे तमन्वेष्य प्रयत्नतः

તેના માતા-પિતા અને તે મનસ્વિની પત્ની પણ—તેને પુરા પ્રયત્નથી શોધતા શોધતા—બધાં જ મૃત્યુવશ થયા।

Verse 71

न विज्ञातश्च तत्रस्थः संन्यस्तः स महाव्रतः । संसारभावनिर्मुक्तस्तस्मान्मुनिसमागमात्

તે ત્યાં જ રહ્યો, પરંતુ કોઈએ તેને ઓળખ્યો નહીં. સંન્યાસ ધારણ કરેલા તે મહાવ્રતીએ મુનિસંગથી સંસારભાવથી મુક્તિ મેળવી।

Verse 72

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण ते पुनः । तीर्थयात्राप्रसंगेन मुनयः समुपस्थिताः

થોડા સમય પછી, તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે તે મુનિઓ એ જ માર્ગે ફરીથી આવી પહોંચ્યા।

Verse 73

प्रोचुश्चैतद्द्विजाः स्थानं यत्र चौरेण संगमः । आसीद्वस्तेन रौद्रेण ब्राह्मणच्छद्मधारिणा

તે દ્વિજ મુનિઓએ એ જ સ્થાન બતાવ્યું, જ્યાં બ્રાહ્મણનું છદ્મ ધારણ કરેલા ઉગ્ર અને ક્રૂર ચોર સાથે સામનો થયો હતો।

Verse 74

ततो वल्मीकमध्यस्थं शुश्रुवुर्निस्वनं च ते । जाटघोटेतिमंत्रस्य तस्यैव च महात्मनः

પછી તેમણે વલ્મીકની અંદરથી નાદ સાંભળ્યો; તે મહાત્મા ‘જાટ-ઘોટ’ શબ્દોથી આરંભ થતો મંત્ર જપતો હતો।

Verse 75

अथ भूम्यां प्रहारास्ते सस्वनुः सर्वतोदिशम् । ते वल्मीकं ततो दृष्ट्वा तं चौरं तस्य मध्यगम्

પછી જમીન પર તેમના પ્રહારોનો નાદ સર્વ દિશામાં ગુંજ્યો. ત્યારબાદ વલ્મીકને જોઈ તેમણે તેના મધ્યમાં બેઠેલા તે ચોરને જોયો।

Verse 76

जपमानं तु तं मन्त्रं पुलहेन निवेदितः । हास्यरूपेण यस्तस्य सिद्धिं च द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પુલહે ઉપદેશ આપેલો—હાસ્યરૂપે આપેલો—એ જ મંત્ર તે જપતો હતો; છતાં તેને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 77

यद्वा सत्यमिदं प्रोक्तमाचार्यैः शास्त्रदृष्टिभिः । स्तोकं सिद्धिकृते तस्य यस्मात्सिद्धिरुपस्थिता

અથવા શાસ્ત્રદૃષ્ટિ ધરાવતા આચાર્યોએ જે કહ્યું છે તે સત્ય છે: તેની સિદ્ધિ માટે થોડું પણ પૂરતું બન્યું, કારણ કે સિદ્ધિ તેને પ્રાપ્ત થઈ ગઈ।

Verse 78

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

મંત્ર, તીર્થ, દ્વિજ, દેવ, દૈવજ્ઞ, ઔષધ અને ગુરુ—આ બધામાં જેની જેવી ભાવના હોય, તેવી જ સિદ્ધિ પ્રગટ થાય છે।

Verse 79

अथ तं वीक्ष्य संसिद्धं कुमन्त्रेणापि तस्करम् । ते विप्रा विस्मयाविष्टाः कृपाविष्टा विशेषतः

પછી તે ચોરને—દોષયુક્ત મંત્રથી પણ—સંપૂર્ણ સિદ્ધ થયેલો જોઈ તે બ્રાહ્મણો આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા અને વિશેષ કરીને કરુણાથી દ્રવિત થયા।

Verse 80

समाध्यर्हैस्ततो द्रव्यैस्तैलैस्तद्भेषजैरपि

પછી તેમણે સમાધિ માટે યોગ્ય દ્રવ્યો—તેલો અને તે ઔષધિઓ સહિત—તેનો ઉપચાર શરૂ કર્યો।

Verse 81

ममर्दुस्तस्य तद्गात्रं समाधिस्थं चिरं द्विजाः । ततः स चेतनां लब्धा आलोक्य च मुहुर्मुहुः । प्रोवाच विस्मयाविष्टस्तान्मुनीन्प्रकृतानिति

દ્વિજોએ લાંબા સમયથી સમાધિસ્થ રહેલા તેના અંગોનું મર્દન કર્યું। પછી તે ચેતના પામી વારંવાર જોયો અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ, સામાન્ય સ્થિતિમાં દેખાતા તે મુનિઓને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 82

लोहजंघ उवाच । किमर्थं न गता यूयं मया मुक्ता द्विजोत्तमाः । नाहं किंचिद्ग्रहीष्यामि युष्मदीयं कथंचन । कुटुंबार्थं यतस्तस्माद्व्रजध्वं स्वेच्छयाऽधुना

લોહજઙ્ઘ બોલ્યો—હે દ્વિજોત્તમો! મારા દ્વારા મુક્ત કરાયા છતાં તમે કેમ ગયા નથી? હું તમારું કશુંય કોઈ રીતે ગ્રહણ કરીશ નહીં. તે તમારા કુટુંબાર્થે છે, તેથી હવે તમારી ઇચ્છા મુજબ જાઓ।

Verse 83

मुनय ऊचुः । चिरकालाद्वयं प्राप्ताः पुनर्भ्रांत्वाऽत्र कानने । समाधिस्थेन न ज्ञातः कालोऽतीतस्त्वया बहु

મુનિઓએ કહ્યું—ઘણાં લાંબા સમય પછી અમે ફરી આ વનમાં ભટકી અહીં આવ્યા છીએ. તું સમાધિસ્થ હોવાથી ઘણો સમય વીતી ગયો—તને ખબર પડી નહીં।

Verse 84

तौ मातापितरौ वृद्धौ त्वया मुक्तौ क्षयं गतौ । त्वं च संसिद्धिमापन्नः परामस्मत्प्रसादतः

તે બંને—તારા વૃદ્ધ માતા-પિતા—તારા દ્વારા મુક્ત થઈ પોતાના અંતને પામ્યા. અને તું અમારા પ્રસાદથી પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 85

वल्मीकांतः स्थितो यस्मात्संसिद्धिं परमां गतः । वल्मीकिर्नाम विख्यातस्तस्माल्लोके भविष्यसि

કારણ કે તું વલ્મીક (ચાંટીડોળ)ના કિનારે સ્થિત રહી પરમ સિદ્ધિને પામ્યો, તેથી લોકમાં ‘વાલ્મીકી’ નામે તું વિખ્યાત થશી.

Verse 86

अत्रस्थेन यतो मुष्टास्त्वया लोकाः पुरा द्विज । मुखाराख्यं ततस्तीर्थमेतत्ख्यातिं गमिष्यति

હે દ્વિજ! તું અહીં રહીને પહેલાં લોકોને લૂંટતો હતો; તેથી આ તીર્થ ‘મુખારા’ નામે પ્રસિદ્ધિ પામશે.

Verse 87

येऽत्र स्नानं करिष्यंति श्रावण्यां श्रद्धया द्विजाः । क्षालयिष्यंति ते पापं चौर्य कर्मसमुद्भवम्

શ્રાવણ માસમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક જે દ્વિજ અહીં સ્નાન કરશે, તેઓ ચૌર્યકર્મથી ઉત્પન્ન પાપને ધોઈ નાખશે.

Verse 88

सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तमामंत्र्य मुनिं ततः । प्रणतास्तेन संजग्मुर्वांछिताशां ततः परम्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહી તે દ્વિજોએ તે મુનિની રજા લીધી; તેમને પ્રણામ કરીને પછી આગળ ગયા, અને તેમની ઇચ્છિત આશાઓ પૂર્ણ થઈ.

Verse 89

तपःस्थः सोऽपि तत्रैव वाल्मीकिरिति यः स्मृतः

તે પણ ત્યાં જ તપમાં સ્થિત રહ્યો—જે ‘વાલ્મીકી’ નામે સ્મરાય છે.

Verse 90

मुनीनां प्रवरः श्रेष्ठः संजातश्च ततः परम् । अद्यापि तिष्ठते मूर्तः स तत्रस्थो मुनीश्वरः

ત્યારપછી મુનિઓમાં અગ્રગણ્ય એવો પરમ શ્રેષ્ઠ મુનિ પ્રગટ થયો. આજેય તે મુનીશ્વર દેહધારી બની ત્યાં જ સ્થિત છે.

Verse 91

यस्तं प्रपूजयेद्भक्त्या स कविर्जायते भुवम् । अष्टम्यां च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

જે ભક્તિપૂર્વક તેમની પૂજા કરે છે, તે પૃથ્વી પર કવિ બને છે. ખાસ કરીને અષ્ટમીના દિવસે, યોગ્ય શ્રદ્ધાથી યુક્ત હોય તો ફળ નિશ્ચિત મળે છે.

Verse 124

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘મુખારતીર્થોત્પત્તિ-વર્ણન’ નામનો 124મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.