Adhyaya 162

Verse 1

सूत उवाच । एवं नाम्नि कृते तस्य भास्करस्यांशुमालिनः । द्विजानां पुरतः पुष्पः कथयामास चेष्टितम्

સૂતજીએ કહ્યું—આ રીતે કિરણમાલાધારી ભાસ્કરને તે નામ આપવામાં આવ્યા પછી, પુષ્પે દ્વિજોના સમક્ષ બનેલી ઘટના વર્ણવવા માંડી।

Verse 2

आत्मीयं कुत्सितं तेषां मणिभद्रवधो यथा । विहितो विहिता पत्नी तस्य व्याजेन कृत्स्नशः

તેણે તેમનો પોતાનો નિંદનીય પ્રસંગ સંપૂર્ણ રીતે કહ્યો—મણિભદ્રનો વધ કેવી રીતે કરાવવામાં આવ્યો અને કપટના બહાને તેના માટે પત્ની કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવી, તે બધું।

Verse 3

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वा कोपसंयुताः । सीत्कारान्प्रचुरान्कृत्वा धिक्त्वां पाप प्रगम्यताम्

પછી તે બ્રાહ્મણો તે સાંભળી ક્રોધથી ભરાઈ ગયા; ઘણી વાર ‘સીત્કાર’ કરીને બોલ્યા—“ધિક્ તને, પાપી! અહીંથી ચાલ્યો જા!”

Verse 4

आत्मीयं हेम चादाय न ते शुद्धिर्भविष्यति

પોતાનું જ સોનું પાછું લઈ લો તોય તને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત નહીં થાય।

Verse 5

ब्रह्मघ्नस्त्वं यतः प्रोक्तास्त्रयो वर्णा द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः स्मृतिशास्त्रप्रपाठकैः

સ્મૃતિ-શાસ્ત્રોના પાઠક આચાર્યો કહે છે કે ત્રણ દ્વિજવર્ણ—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—બ્રાહ્મણ્ય પવિત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરે તો ‘બ્રહ્મઘ્ન’ કહેવાય; તેથી, હે દ્વિજોત્તમ, તને પણ બ્રહ્મઘ્ન કહેવામાં આવ્યો છે।

Verse 6

सूत उवाच । ततस्तु दुःखितः पुष्पो बाष्पसंपूरितेक्षणः । ब्रह्मस्थानाद्विनिर्गत्य प्ररुरोद सुदुःखितः

સૂત બોલ્યા—ત્યારે પુષ્પ અત્યંત દુઃખિત થયો; તેની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ. તે બ્રહ્મસ્થાનમાંથી બહાર નીકળીને ભારે શોકથી ફૂટફૂટીને રડવા લાગ્યો।

Verse 7

रोरूयमाणमालोक्य ततस्ते नागरा द्विजाः । दयां च महतीं कृत्वा ततः प्रोचुः परस्परम्

તેને ઊંચે અવાજે રડતો જોઈ તે નાગર દ્વિજોએ મહાન દયા ધારણ કરી અને પછી પરસ્પર વાત કરવા લાગ્યા।

Verse 8

नानाविधानि शास्त्राणि स्मृतयश्च पृथग्विधाः । पुराणानि समस्तानि वीक्षध्वं सुसमाहिताः

નાનાવિધ શાસ્ત્રો, વિવિધ સ્મૃતિઓ અને સર્વ પુરાણો—પૂર્ણ એકાગ્રતાથી—સાવધાને તપાસો।

Verse 9

कुत्रचित्क्वचिदेवास्य कथंचिच्छुद्धिरस्ति चेत् । न तच्च विद्यते शास्त्रमस्मिन्स्थाने न चास्ति यत्

જો ક્યાંક કોઈ રીતે તેની શુદ્ધિ શક્ય હોય, તો તેનું શાસ્ત્રીય પ્રમાણ અવશ્ય હોવું જોઈએ; પરંતુ આ સ્થાને એવો કોઈ શાસ્ત્રોપદેશ મળતો નથી।

Verse 10

न स्मृतिर्न पुराणं च वेदांतं वा द्विजोत्तमाः । न चास्ति ब्राह्मणः सोऽत्र सर्वज्ञप्रतिमो न यः

હે દ્વિજોત્તમો! અહીં ન સ્મૃતિ છે, ન પુરાણ, ન વેદાંત; અને અહીં સર્વજ્ઞ સમાન કોઈ બ્રાહ્મણ પણ નથી।

Verse 11

तस्माच्चिन्तयत क्षिप्रमस्य शुद्धिप्रदं हि यत् । तच्च प्रमाणतां नीत्वा शुद्धिरस्य प्रदीयते

અતએવ ત્વરાથી વિચાર કરો—તેને સાચે શુદ્ધિ આપનાર શું છે; અને તેને પ્રમાણરૂપે સ્થાપિત કરીને તેની શુદ્ધિ પ્રદાન કરવી।

Verse 12

अथैको ब्राह्मणः प्राह चंडशर्मेति विश्रुतः । मया स्कांदपुराणेऽस्मिन्पुरश्चरणसंश्रिता

ત્યારે ચંડશર્મા નામે પ્રસિદ્ધ એક બ્રાહ્મણે કહ્યું—‘આ સ્કંદપુરાણમાં મેં પુરશ્ચરણ સંબંધિત વિધાનનો આશ્રય લીધો છે।’

Verse 13

पठिता सप्तमी या च पुरश्चरणसंज्ञिता । पुरश्चरणतः पापं विहितं तु यथा व्रजेत्

જે સપ્તમી ‘પુરશ્ચરણ’ નામે જપપૂર્વક પાઠ થાય છે—તે પુરશ્ચરણથી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ, જેમ નિર્દેશ છે તેમ પાપ દૂર થાય છે।

Verse 14

सम्यक्तथापि विप्रेंद्रास्ततो याति न संशयः । तस्मात्करोतु तामेष पुरश्चरणसप्तमीम्

હે વિપ્રેન્દ્રો! જો આ વિધિપૂર્વક કરવામાં આવે તો નિશ્ચયે ફળ આપે છે—એમાં સંશય નથી. તેથી આ પુરુષ તે પુરશ્ચરણ-સપ્તમીનું અનુષ્ઠાન કરે.

Verse 15

अपरं भूभुजादेशान्मणिभद्रो निपातितः । वधकैस्तस्य तत्पापं यदि पापं प्रजायते

વધુમાં, રાજાના આદેશથી મણિભદ્રને વધકોએ મારી નાખ્યો. જો તે કર્મથી કોઈ પાપ ઊભું થાય, તો તે પાપ આદેશ આપનારને જ લાગે છે.

Verse 16

राजा भूत्वा न यः सम्यग्विचारयति वादिनम् । तस्य तत्पातकं घोरं राज्ञश्चैव प्रजायते

જે રાજા થઈને પણ વાદીની અરજીનું સમ્યક્ વિચારણું કરતો નથી, તે રાજાને જ તે ભયંકર પાતક ઉપજે છે.

Verse 17

तथास्य पत्न्यास्तत्पापं जानंत्या यत्तयोदितम् । मत्पित्रा ब्राह्मणैर्दत्तोऽयं पुरा वह्निसंनिधौ

તેમજ તેની પત્નીને પણ તે પાપ લાગે છે, કારણ કે તેણી તેમના કહેલા શબ્દો જાણતી હતી. ‘આ વિધિ પૂર્વે મારા પિતાએ બ્રાહ્મણો સાથે પવિત્ર અગ્નિની સન્નિધિમાં આપેલી હતી.’

Verse 18

विडंबितेन चानेन कृतप्रतिकृतं कृतम् । तस्मान्न चास्य दोषः स्याद्यतः प्रोक्तं मुनीश्वरैः

અને છેતરાયેલા આ માણસે પોતાના પર થયેલા કર્મનો પ્રતિઉત્તર (પ્રતિકાર) કર્યો. તેથી તેને દોષ ન લાગવો જોઈએ, કારણ કે મુનિશ્રેષ્ઠોએ એમ જ કહ્યું છે.

Verse 19

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसने प्रतिहिंसनम् । न तत्र जायते दोषो यो दुष्टे दुष्टमाचरेत्

કરેલા કર્મનું પ્રતિ કર્મ કરવું અને હિંસાના પ્રતિ પ્રતિહિંસા કરવી. દુષ્ટ પ્રત્યે દુષ્ટવત્ આચરણ કરનારને ત્યાં દોષ થતો નથી.

Verse 20

ब्राह्मणा ऊचुः । यद्येवं वद विप्रास्य पुरश्चरणसंज्ञिताम् । सप्तमीमद्य विप्रेंद्र वराकस्य विशुद्धये

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—જો એવું હોય, હે વિપ્રેન્દ્ર! તો આજે આ ગરીબ માણસની શુદ્ધિ માટે ‘પુરશ્ચરણ’ નામની સપ્તમી કહો.

Verse 21

सूत उवाच । अथास्य कथयामास सप्तमीं तां द्विजोत्तमाः । चंडशर्माभिधानस्तु कृत्वा तस्योपरि कृपाम्

સૂત બોલ્યા—પછી દ્વિજોત્તમોએ તેને તે સપ્તમીનું વર્ણન કર્યું. ચંડશર્મા નામના એકે તેના પર કૃપા કરીને ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 22

तेनापि विहिता सम्यग्यथा तस्य मुखाच्छ्रुता । ततः संवत्सरस्यांते विपाप्मा समपद्यत

તેણે પણ તેમના મુખેથી જેમ સાંભળ્યું તેમ જ તે વિધિ યોગ્ય રીતે કરી. પછી એક વર્ષના અંતે તે પાપમુક્ત થયો.

Verse 23

ऋषय ऊचुः । पुरश्चरणसंज्ञां तु सप्तमीं वद सूतज । विधिना केन कर्तव्या कस्मिन्काल उपस्थिते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! ‘પુરશ્ચરણ’ નામની સપ્તમી કહો. કઈ વિધિથી કરવી અને કયા કાળે કરવી?

Verse 24

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि रोहिताश्वस्य भूपतेः । मार्कंडेन पुरा प्रोक्ता पृच्छयमानेन भक्तितः

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, હું તમને રાજા રોહિતાશ્વ વિષે તે ઉપાય/વ્રત વર્ણવીશ, જે પૂર્વે ભક્તિપૂર્વક પૂછતાં મહર્ષિ માર્કંડેયે કહ્યું હતું।

Verse 25

सप्तकल्पस्मरो विप्रा मार्कंडाख्यो महामुनिः । रोहिताश्वेन पृष्टः स हरिश्चंद्रात्मजेन च

હે બ્રાહ્મણો, સાત કલ્પોની ઘટનાઓ સ્મરનાર માર્કંડ નામના મહામુનિને હરિશ્ચંદ્રના પુત્ર રોહિતાશ્વે પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 26

रोहिताश्व उवाच । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यत्पापं कुरुते नरः । उपायं तस्य नाशाय किंचिन्मे वद सन्मुने

રોહિતાશ્વ બોલ્યા—મનુષ્ય અજ્ઞાનથી કે જાણીને જે પાપ કરે, હે સન્મુને, તેના નાશનો કોઈ ઉપાય મને કહો।

Verse 27

मार्कंडेय उवाच । मानसं वाचिकं चैव कायिकं च तृतीयकम् । त्रिविधं पातकं लोके नराणामिह जायते

માર્કંડેય બોલ્યા—આ લોકમાં મનુષ્યોનું પાતક ત્રણ પ્રકારનું થાય છે: માનસિક, વાચિક અને ત્રીજું કાયિક (શારીરિક)।

Verse 28

तत्रोपाया विनाशाय तस्य संपरिकीर्तिताः । तानहं ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्व नृपसत्तम

તે ત્રિવિધ પાતકના વિનાશ માટેના ઉપાયો સારી રીતે ઘોષિત થયેલા છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, હું તે તને કહું છું—સાંભળ।

Verse 29

मानसं चैव यत्पापं नराणामिह जायते । पश्चात्तापे कृते तस्य तत्क्षणादेव नश्यति

અહીં મનુષ્યોના મનમાં જે પાપ જન્મે છે, તેનું પશ્ચાત્તાપ કરાતાં તે તે જ ક્ષણે નાશ પામે છે।

Verse 30

वाचिकं चैव यत्पापं नाभुक्त्वा तत्प्रणश्यति । पुरश्चरणबाह्यं तु सत्यमेतन्मयोदितम्

વાણીથી થયેલું જે પાપ છે, તેનું ફળ ભોગવ્યા વિના પણ તે નાશ પામી શકે છે—આ સત્ય વચન મેં કહ્યું છે; પુરશ્ચરણાદિ વિસ્તૃત આચારો વિના।

Verse 31

निवेद्य ब्राह्मणेंद्राणां तदुक्तं च समाचरेत् । प्रायश्चित्तं यथोक्तं तु ततः शुद्धिमवाप्नुयात्

શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તે નિવેદન કરીને, તેઓ કહેન તેમ આચરણ કરવું. તેમણે જણાવ્યા મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાથી પછી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 32

अथवा पार्थिवो ज्ञात्वा कुरुते तस्य निग्र हम् । तेन शुद्धिमवाप्रोति यद्यपि स्यात्स किल्विषी

અથવા રાજા અપરાધ જાણીને તેનો દંડ-નિગ્રહ કરે; તે ધર્મસંમતિ દંડથી તે શુદ્ધિ પામે છે, ભલે તે પાપી હોય।

Verse 33

लज्जया ब्राह्मणेंद्राणां यो न ब्रूते कथंचन । न च राजा विजानाति शरीरस्थेन यो म्रियेत् । तस्य निग्रहकर्ता च स्वयं वैवस्वतो यमः

શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની સામે લજ્જાથી જે કદી સ્વીકાર કરતો નથી, અને રાજા પણ જેને જાણતો નથી, તથા જે પાપ શરીરમાં જ રાખીને મરી જાય—તેનો દંડકર્તા સ્વયં વૈવસ્વત યમ છે।

Verse 34

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पापं विजानता । प्रायश्चित्तं तु कर्तव्यं यथोक्तं ब्राह्मणो दितम्

અતએવ જેને ખબર છે કે તેણે પાપ કર્યું છે, તેણે સર્વ પ્રયત્નથી બ્રાહ્મણોએ જેમ કહ્યું છે તેમ જ પ્રાયશ્ચિત્ત અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 35

रोहिताश्व उवाच । सर्वेषामेव पापानां विहितानां मुनीश्वर । किंचिद्व्रतं समाचक्ष्व दानं वा होममेव वा । विपाप्मा जायते येन पुरश्चरणवर्जितम्

રોહિતાશ્વ બોલ્યો—હે મુનીશ્વર! ચોંટીને રહેલા સર્વ પાપોના નિવારણ માટે મને કોઈ વ્રત—અથવા દાન, અથવા હોમ—કહો, જેના દ્વારા પૂર્ણ પુરશ્ચરણ કર્યા વિના પણ મનુષ્ય નિષ્પાપ બને।

Verse 36

नित्यं पापानि कुरुते नरः सूक्ष्माणि सर्वतः । प्रायश्चित्तानि सर्वेषां कर्तुं शक्तिः कथं भवेत्

મનુષ્ય સર્વ તરફથી નિત્ય સૂક્ષ્મ દોષો કરતો રહે છે; એ બધાં માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાની શક્તિ ભલા કેવી રીતે થશે?

Verse 37

मार्कंडेय उवाच । अस्ति राजन्व्रतं पुण्यं पुरश्चरणसंज्ञितम् । पुरश्चरणसंज्ञा तु सप्तमी सूर्यवल्लभा

માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજન! ‘પુરશ્ચરણ’ નામનું એક પુણ્ય વ્રત છે. ‘પુરશ્ચરણ’ કહેવાતી તિથિ સૂર્યને પ્રિય એવી સપ્તમી છે।

Verse 38

यया संचीर्णया राज न्कायस्थो यमसंभवः । विचित्रो मार्जयेत्पापं कृतं जन्मनि संचितम्

હે રાજન! તે વ્રત વિધિપૂર્વક કરવાથી યમથી જન્મેલા કાયસ્થ વિચિત્રે જીવનભર કરેલા અને સંગ્રહિત પાપને ધોઈ નાંખ્યું।

Verse 39

तस्मात्कुरु महाराज तथाशु वचनं मम । येन वा मुच्यते पापा त्सर्वस्मात्कायसंभवात्

અતએવ, હે મહારાજ, મારું વચન તત્કાળ અનુસરો; જેથી દેહસંબંધિત સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 40

रोहिताश्व उवाच । पुरश्चरणसंज्ञा तु सप्तमी मुनिसत्तम । विधिना केन कर्तव्या कस्मिन्काले वद स्व मे

રોહિતાશ્વે કહ્યું— હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ‘પુરશ્ચરણ’ નામની આ સપ્તમી કઈ વિધિથી કરવી અને કયા કાળે? મને કહો.

Verse 41

मार्कंडेय उवाच । माघमासे सिते पक्षे मकरस्थे दिवाकरे । सूर्यवारेण सप्तम्यां व्रतमेतत्समाचरेत्

માર્કંડેયે કહ્યું— માઘ માસના શુક્લ પક્ષમાં, સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય ત્યારે, રવિવારે આવતી સપ્તમીએ આ વ્રત કરવું.

Verse 42

पाखंडैः पतितैः सार्धं तस्मिन्नहनि नालपेत् । भक्षयित्वा नृपश्रेष्ठ प्रभाते दन्तधावनम् । मंत्रेणानेन पश्चाच्च कर्तव्यो नियमो नृप

તે દિવસે પાખંડી અને પતિત લોકો સાથે વાત ન કરવી. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, (નિયત સમયે) ભોજન કરીને, પ્રભાતે દંતધાવન કરવું; પછી, હે રાજા, આ મંત્રથી નિયમ ગ્રહણ કરવો.

Verse 43

पुरश्चरणकृत्यायां सप्तम्यां दिवसाधिप । उपवासं करिष्यामि अद्य त्वं शरणं मम

હે દિવસાધિપ (સૂર્યદેવ)! પુરશ્ચરણ-કૃત્ય માટે આ સપ્તમીએ હું ઉપવાસ કરીશ; આજે તમે જ મારા શરણ છો.

Verse 44

ततोऽपराह्णसमये स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । प्रतिमां पूजयेद्भक्त्या दिनाधिपसमुद्भवाम्

પછી અપરાહ્ન સમયે સ્નાન કરીને, ધોયેલા સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કરી શુદ્ધ બની, દિવસાધિપ (સૂર્ય)ની પ્રતિમાની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી।

Verse 45

रक्तैः पुष्पैर्महावीर पादाद्यं पूजयेत्ततः । पतंगाय नमः पादौ मार्तंडायेति जानुनी

હે મહાવીર! ત્યારબાદ લાલ પુષ્પોથી પાદાદિ અંગોની પૂજા કરવી. ‘પતંગાય નમઃ’ કહી પાદો, અને ‘માર્તંડાય (નમઃ)’ કહી જાનુઓની પૂજા કરવી।

Verse 46

गुह्यं दिवसनाथाय नाभिं द्वादश मूर्तये । बाहू च पद्महस्ताय हृदयं तीक्ष्णदीधिते

ગુહ્યભાગને ‘દિવસનાથ’ નામે, નાભિને ‘દ્વાદશમૂર્તિ’ નામે, બાહુઓને ‘પદ્મહસ્ત’ નામે, અને હૃદયને ‘તીક્ષ્ણદીધિતિ’ નામે પૂજવું।

Verse 47

कंठं पद्मदलाभाय शिरस्तेजोमयाय च । एवं संपूज्य विधिवद्धूपं कर्पूरमाददेत्

કંઠને ‘પદ્મદલાભ’ નામે અને શિરને ‘તેજોમય’ નામે પૂજવું. આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને પછી ધૂપ—વિશેષ કરીને કર્પૂર—અર્પણ કરવો।

Verse 48

गुडौदनं च नैवेद्यं रक्तवस्त्राभिवेष्टितम् । रक्तसूत्रेण दीपं च तथैवारार्तिकं नृप

અને ગોળ-ઓદનનું નૈવેદ્ય લાલ વસ્ત્રમાં લપેટીને અર્પણ કરવું. લાલ સૂત્રથી દીપ તૈયાર કરીને, તેમજ આરાર્તિક (આરતી) કરવી, હે નૃપ।

Verse 49

शंखे तोयं समादाय रक्तचन्दनमिश्रितम् । सफलं च ततः कृत्वा अर्घ्यं दद्यात्ततः परम्

શંખમાં જળ લઈને તેમાં રક્તચંદન ભેળવો; પછી તેની સાથે ફળ મૂકી, ત્યારબાદ ભક્તિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 50

कुकृतं यत्कृतं किंचिदज्ञानाज्ज्ञानतोऽपि वा । प्रायश्चित्तं कृतं देव ममार्घ्यश्च प्रगृह्यताम्

અજ્ઞાનથી કે જાણીને મેં જે કંઈ કુકૃત્ય કર્યું હોય, તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું છે. હે દેવ, મારું અર્ઘ્ય પણ સ્વીકારો.

Verse 51

ततः संपूजयद्विप्रं गन्धपुष्पानुलेपनैः । दत्त्वा तु भोजनं तस्मै दक्षिणां च स्वशक्तितः । प्राशनं कायशुद्ध्यर्थं पञ्चगव्यस्य चाचरेत्

પછી સુગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપનથી બ્રાહ્મણનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. તેને ભોજન આપી અને પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપી, દેહશુદ્ધિ માટે પંચગવ્યનું પ્રાશન પણ કરવું.

Verse 52

कृतांजलिपुटो भूत्वा समुद्वीक्ष्य दिवाकरम् । दिवाकरं गतश्चैव मन्त्रमेतं समुच्चरेत्

અંજલિ બાંધી સૂર્ય તરફ દૃષ્ટિ રાખવી. પછી દિવાકરની આરાધના કરીને આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 53

इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव । अविघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादात्तव भास्कर

હે દેવ, આ વ્રત મેં તમારી સમક્ષ ગ્રહણ કર્યું છે. હે ભાસ્કર, તમારી કૃપાથી તે નિર્વિઘ્ને સિદ્ધિ પામે.

Verse 54

ततश्च फाल्गुने मासि संप्राप्ते मुनिसत्तम । कुन्देन पूजयेद्देवं तेनैव विधिना ततः

પછી ફાલ્ગુન માસ આવી પહોંચે ત્યારે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એ જ વિધિ પ્રમાણે કુંદના પુષ્પોથી દેવની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 55

धूपं च गुग्गुलुं दद्यान्नैवेद्यं भक्तमेव च । प्राशनं गोमयं प्रोक्तं सर्वपापविशुद्धये

ગुग્ગુલુનો ધૂપ અર્પણ કરવો અને નૈવેદ્યમાં પક્વ ભાત ચઢાવવો. અહીં પ્રાશન રૂપે ગોમય કહેવાયું છે, જે સર્વ પાપોની શુદ્ધિ કરે છે।

Verse 56

चैत्रे मासि तु संप्राप्ते सुरभ्या पूज्येद्धरिम् । नैवेद्यं गुणिकाः प्रोक्ता धूपं सर्जरसोद्भवम्

ચૈત્ર માસ આવે ત્યારે સૂરભિ ગાયના સુગંધિત ઉપચારો વડે હરિની પૂજા કરવી. નૈવેદ્યમાં ગુણિકા (મીઠી કેક) અને ધૂપમાં શર્જ વૃક્ષના રસથી બનેલો ધૂપ જણાવ્યો છે।

Verse 57

कुशोदकं च संप्राश्य कायशुद्धिमवाप्नुयात् । वैशाखे किंशुकैः पूजां यथावच्च घृताशनैः

કુશથી સંસ્કારિત જળનું પ્રાશન કરવાથી દેહશુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. વૈશાખ માસમાં કિংশુકના પુષ્પોથી પૂજા કરી અને યથાવિધી ઘૃતાશન (ઘીનું પ્રાશન) કરવું જોઈએ।

Verse 58

नैवेद्यं च सुरामांसं धूपं च विनिवेदयेत् । दधिप्राशनमेवात्र कर्तव्यं कायशुद्धये

નૈવેદ્યમાં સુરા અને માંસ અર્પણ કરવું તથા ધૂપ પણ નિવેદિત કરવો. અહીં દેહશુદ્ધિ માટે ખાસ કરીને દધિ-પ્રાશન (દહીંનું સેવન) કરવું જોઈએ।

Verse 59

पुष्पपाटलया पूजा विधातव्या रवेर्नृप । नैवेद्ये सक्तवः प्रोक्ताः प्राशनं च घृतं स्मृतम्

હે નૃપ! રવિદેવની પૂજા પાટલા પુષ્પોથી કરવી જોઈએ. નૈવેદ્યમાં સક્તુ નિર્ધારિત છે અને પ્રાશન માટે ઘૃત (ઘી) સ્મૃત છે.

Verse 60

कपिलाया महावीर सर्वपापविशुद्धये । आषाढे मुनिपुष्पैश्च पूजयेद्भास्करं नृप

હે મહાવીર! સર્વ પાપોની વિશુદ્ધિ માટે કપિલા (કપિલા ગાય/કપિલા-વિધાન) કરવાનું કહેવાયું છે. આષાઢમાં, હે નૃપ, મુનિ-પુષ્પોથી ભાસ્કરને પૂજો.

Verse 61

नैवेद्ये घारिका प्रोक्ता प्राशनं मधुसर्पिषोः । धूपं चैवागरुं दद्यात्परया श्रद्धया युतः

નૈવેદ્યમાં ઘારિકા નિર્ધારિત છે; પ્રાશન માટે મધુ અને ઘૃત. પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ ધૂપરૂપે અગુરુ પણ અર્પણ કરવો.

Verse 62

श्रावणे तु कदंबेन पूजनं तीक्ष्णदीधितेः । नैवेद्ये मोदकाश्चैव तगरं धूप माददेत्

શ્રાવણમાં તીક્ષ્ણ કિરણવાળા (સૂર્ય)ની પૂજા કદંબ પુષ્પોથી કરવી. નૈવેદ્યમાં મોદક અર્પણ કરી ધૂપમાં તગર લેવું.

Verse 63

गोशृंगोदकमादाय सद्यः पापात्प्रमुच्यते । जात्या भाद्रपदे पूजा क्षीरनैवेद्यमाददेत्

ગોશૃંગથી પવિત્ર કરેલું જળ ગ્રહણ કરવાથી મનુષ્ય તત્ક્ષણ પાપમુક્ત થાય છે. ભાદ્રપદમાં જાતી (ચમેલી) પુષ્પોથી પૂજા કરી નૈવેદ્યમાં દૂધ અર્પણ કરવું.

Verse 64

धूपं नखसमुद्भूतं प्राशनं क्षीरमेव च । आश्विने कमलैः पूजा नैवेद्ये घृतपूरिका

ધૂપ માટે નખમાંથી ઉત્પન્ન સુગંધિત દ્રવ્ય અર્પણ કરવું અને પ્રાશનરૂપે માત્ર દૂધ ગ્રહણ કરવું. આશ્વિન માસમાં કમળોથી પૂજા કરવી અને નૈવેદ્યમાં ઘૃતપૂરિકા નિવેદન કરવી.

Verse 65

धूपं कुंकुमजं प्रोक्तं कर्पूरप्राशनं स्मृतम्

ધૂપ કુંકુમથી બનેલો કહેવાયો છે અને પ્રાશનરૂપે કપૂર ગ્રહણ કરવું સ્મૃત છે; આ જ યોગ્ય આચરણ છે.

Verse 66

तुलस्या कार्तिके पूजा भास्करस्य प्रकीर्तिता । नैवेद्ये चैव खंडाख्यं धूपं कौसुंभिकं नृप

કાર્તિક માસમાં તુલસીથી ભાસ્કરની પૂજા પ્રસિદ્ધ છે. હે નૃપ, નૈવેદ્યમાં ‘ખંડ’ નામનું મીઠું અર્પણ કરવું અને કૌસુંભિક (કુસુંભ)થી બનેલો ધૂપ અર્પણ કરવો.

Verse 67

प्राशनं च लवंगाख्यं सर्वपापविशोधनम् । भृंगराजेन पूजा च सौम्ये मासि समाचरेत्

લવંગ નામના દ્રવ્યનું પ્રાશન પણ કરવું; તે સર્વ પાપોનું વિશોધન કરે છે. અને સૌમ્ય માસમાં ભૃંગરાજથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી.

Verse 68

नैवेद्ये फेणिका देया धूपं गुडसमुद्भवम् । कंकोलप्राशनं चैव भास्करस्य प्रतुष्टये

નૈવેદ્યમાં ફેણિકા અર્પણ કરવી અને ગોળમાંથી ઉત્પન્ન ધૂપ સમર્પિત કરવો. તેમજ ભાસ્કરની પૂર્ણ તૃપ્તિ માટે કંકોલનું પ્રાશન પણ કરવું.

Verse 69

शतपत्रिकया पूजा पौषे मासि रवेः स्मृता । सहजं धूपमादिष्टं नैवेद्ये शुष्कली तथा

પૌષ માસમાં રવિદેવની શતપત્રિકા (શતદળ પુષ્પ) વડે પૂજા વિધિરૂપે સ્મૃત છે. સહજ ધૂપ અર્પણ કરવો અને નૈવેદ્યમાં શુષ્કલી પણ અર્પવી.

Verse 70

प्राशने पूर्वमुक्तानि सर्वाण्येव समाचरेत् । समाप्तौ च ततो दद्यात्षड्भागं गृहसंभवम्

પ્રાશન સમયે પૂર્વે કહેલાં સર્વ કર્મોનું આચરણ કરવું. અને સમાપ્તિ પછી ગૃહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલનો છઠ્ઠો ભાગ દાન આપવો.

Verse 71

ब्राह्मणाय नृपश्रेष्ठ सर्वपापविशुद्धये । इष्टभोज्यं ततः कार्यं स्वशक्त्या पार्थिवोत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! સર્વ પાપોની વિશુદ્ધિ માટે બ્રાહ્મણને (સત્કાર-દાનાદિ કરીને) ત્યારબાદ, હે પાર્થિવોત્તમ, પોતાની શક્તિ મુજબ ઇષ્ટ ભોજનની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

Verse 72

एवं तु कुरुते योऽत्र सप्तमीं भास्करोद्भवाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो निर्मलत्वं स गच्छति

અહીં જે આ રીતે ભાસ્કર-સંબંધિની સપ્તમીનું આચરણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ નિર્મળતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 73

ब्राह्मणा ऊचुः । एवं पुरा वै कथिता रोहिताश्वाय धीमते । मार्कंडेन महाभाग तस्मात्त्वमपि तां कुरु

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે મહાભાગ! પ્રાચીન કાળમાં આ વિધિ માર્કંડેયે ધીમાન રોહિતાશ્વને કહેલી હતી; તેથી તું પણ તેને આચર.

Verse 74

येन संजायते सम्यक्पुरश्चरणमेव ते

જે ઉપાયથી તારો સમ્યક્ અને યથાવિધી પુરશ્ચરણ સંપૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થાય છે।

Verse 75

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुष्पोऽपि द्विजसत्तमाः । तां चक्रे सप्तमीं हृष्टो यथा तेन निवेदिता

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તેનું વચન સાંભળી પુષ્પ પણ હર્ષિત થઈ, જેમ તેને જણાવાયું હતું તેમ જ સપ્તમીનું વ્રત-વિધાન કર્યું।

Verse 76

षड्भागं प्रददौ तस्मै ब्राह्मणाय महात्मने । स्ववित्तस्य गृहस्थस्य कुप्याकुप्यस्य कृत्स्नशः

તે ગૃહસ્થે પોતાના સર્વ ધનનો—ચલ અને અચલ સર્વ સંપત્તિનો—છઠ્ઠો ભાગ તે મહાત્મા બ્રાહ્મણને દાનમાં આપ્યો।

Verse 77

सोऽपि जग्राह तद्वित्तं प्रहृष्टेनांतरात्मना । सुवर्णमणि रत्नानि संख्यया परिवर्जितम्

તેણે પણ અંતરાત્માથી હર્ષિત થઈ તે ધન સ્વીકાર્યું—સુવર્ણ, મણિ અને રત્નો, જે ગણતરીથી પરે હતા।

Verse 162

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनंनाम द्विषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘પુરશ્ચરણ-સપ્તમી-વ્રતવિધાન-વર્ણન’ નામનો એકસો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।