Adhyaya 20

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः । भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः

સૂતએ કહ્યું—ત્યાં દાશરથી શ્રીરામ વનવાસ માટે દીક્ષિત થઈ, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે ધરાપૃષ્ઠ પર ભ્રમણ કરતા હતા।

Verse 2

समाऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका । तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! જ્યાં તે પિતૃકૂપિકા છે ત્યાં તેઓ આવી પહોંચ્યા; તરસ અને થાકથી પીડિત થઈ ધરાતળે બેસી ગયા।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः । अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः

એ દરમિયાન, હે દ્વિજસત્તમો! ભગવાન દિનનાયક સૂર્ય અસ્તાચલ પાસે આવી પહોંચ્યા; જપાપુષ્પ સમાન અરুণ તેજથી તેઓ દીપ્ત હતા।

Verse 4

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले । सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः

પછી રઘુવંશના આનંદ રામે પ્લક્ષવૃક્ષની નીચે જમીન પર પાંદડાં પાથર્યાં। સાંજની વિધિ પૂર્ણ કરીને ત્યાં જ શયન કરી નિદ્રાધીન થયો।

Verse 5

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् । यद्वत्पूर्वं प्रियाऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम्

પછી સ્વપ્નમાં તેણે રાજા દશરથને જોયા—પૂર્વવત્—પ્રિય સંવાદમાં લીન, હર્ષિત મનવાળા।

Verse 6

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः

પછી નિર્મળ પ્રભાતે, સૂર્યમંડળ ઉદિત થતાં, રાઘવે બ્રાહ્મણોને બોલાવી સર્વ વાત કહી સંભળાવી।

Verse 7

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता । अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः

“આજે, હે બ્રાહ્મણો, સ્વપ્નમાં મેં મારા પિતાને જોયા—પ્રિય વચનોમાં તત્પર, અત્યંત હર્ષિત, શ્વેત માળા અને અનુલેપનથી શોભિત।”

Verse 8

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः । भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः

“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આ સ્વપ્નનું પરિણામ કેવું થશે? કૃપા કરીને કહો, કારણ કે મારું કૌતૂહલ બહુ છે।”

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप । ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે નૃપ! અમે સાંભળ્યું છે કે જે પિતૃદેવો શ્રાદ્ધની ઇચ્છા કરે છે અથવા વૃદ્ધિ-સમૃદ્ધિ જુએ છે, તેઓ સ્વપ્નમાં પોતાના પુત્રોને દર્શન આપે છે।

Verse 10

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता । तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः

આ નાની કૂપિકામાં સ્વયં ગયા સ્થિત છે; તેથી તું સ્વપ્નમાં શ્રાદ્ધની ઇચ્છા ધરાવતા તારા પિતાને જોયા।

Verse 11

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् । नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः

અતએવ, હે રઘુશ્રેષ્ઠ! અહીં યથાવિધી શ્રાદ્ધ કર—નીવાર (વન્ય ધાન), શાક-મૂળ અને અરણ્યમાંથી મળેલા તિલ સાથે।

Verse 12

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः । श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति

પછી રઘુકુલના શ્રેષ્ઠે શ્રદ્ધા સાથે તે વિપ્રોને આમંત્રિત કરીને કહ્યું—“શ્રાદ્ધકર્મમાં પ્રસાદ સ્વીકારી કૃપા કરીને અનुग્રહ કરો।”

Verse 13

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व

“બાઢમ્” કહી તે દ્વિજસત્તમો સ્નાનાર્થે ગયા; અને બધા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પોતાના-પોતાના આશ્રમો તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 14

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः । प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम्

બ્રાહ્મણો પ્રસ્થાન કર્યા પછી રઘુકુલશ્રેષ્ઠ શ્રીરામે પોતાની બાજુએ વિનયથી નમ્ર થઈ ઊભેલા લક્ષ્મણને કહ્યું।

Verse 15

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय । सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी

“શ્રાદ્ધ માટે તરત શાક, મૂળ અને ફળો લઈને આવો. હે સૌમિત્રિ, તે લાવી દેજે; વૈદેહી એ સતી ભામિની પોતે જ પકાવશે.”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि । श्राद्धार्थमानिनायाऽशु फलानि विविधानि च

આ સાંભળીને લક્ષ્મણ તરત જ જંગલમાં ગયો અને શ્રાદ્ધ માટે ઝડપથી વિવિધ પ્રકારનાં ફળો લઈને આવ્યો।

Verse 17

धात्रीफलानि चाऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च । करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः

તે આમળાં, કેરી, તરબૂચ અને ગોળની મીઠાઈઓ, કરીરનાં શીંગ, કૈથ (કપિત્થ) તેમજ અન્ય અનેક વસ્તુઓ બહુ પ્રમાણમાં લાવ્યો।

Verse 18

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा । रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता

પછી જનકનંદિની સીતાજી, સાધ્વી અને વિનયસભર, શ્રીરામની આજ્ઞાથી તે કાર્ય માટે પોતે જ રસોઈ કરવા લાગી।

Verse 19

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः । कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः

પછી કુતપ-કાળ પ્રાપ્ત થતાં તે દ્વિજોત્તમો નિત્યાહ્નિક કર્મો પૂર્ણ કરીને, રામભક્તિથી યુક્ત થઈ પાછા આવ્યા।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता । आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः

આ દરમિયાન સીતા પ્લક્ષવૃક્ષની ડાળીઓ વચ્ચે ઊભી રહી, રાઘવ (રામ) તેને જાણી ન શકે એમ પોતાને છુપાવી રાખી।

Verse 21

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः । स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

તે વારંવાર “સીતા! સીતા!” એમ ઉચ્ચારીને બોલાવતો રહ્યો; અને તેણીને સ્ત્રીધર્મમાં સ્થિર માનીને પછી લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યું।

Verse 22

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम् । पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि

વત્સ લક્ષ્મણ, શ્રાદ્ધસમયે વિપ્રોની જે શুশ્રૂષા કરવી—પાદપ્રક્ષાલન વગેરે—તે તું યથાવિધિ કર।

Verse 23

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा

આ રીતે કહ્યે પછી શુભલક્ષણ લક્ષ્મણે “બાઢમ્” કહી સંમતિ આપી અને વિવેકી જનની જેમ તે સર્વ કર્મ યથાવિધિ કરી બતાવ્યાં।

Verse 24

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ । जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता

શ્રાદ્ધકર્મ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ થઈ અને બ્રાહ્મણો વિદાય થયા પછી, જનકની સાધ્વી પુત્રી સીતા તત્ક્ષણે પ્રગટ થઈ।

Verse 25

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः । प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

સીતા ને જોઈ રાઘવ ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા થયા અને કઠોર વચનો વડે વારંવાર તેને ઠપકો આપ્યો।

Verse 26

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते । क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः

“દ્વિજોએ આવીને શ્રાદ્ધનો સમય ઉપસ્થિત થયો ત્યારે, તું ક્યાં ગઈ હતી? કહો પાપિની, મને છોડીને એટલી દૂર કેમ ગઈ?”

Verse 27

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने । विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि

“કુલસ્ત્રીઓ માટે આ યોગ્ય નથી—વિશેષ કરીને આ વનમાં—એકાંતમાં દૂર સુધી ફરવું; તેથી, મૈથિલી, તને ત્યજવી પડશે।”

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा । उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः

તેના વચન સાંભળી જનકનંદિની ભયભીત થઈ; અંગો કંપતાં હતાં અને પછી તે અડખળતી વાણીથી બોલી।

Verse 29

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम । यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत्

હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, આ વિષયમાં મને દોષ ન આપો. હું આ સ્થાનથી કેમ દૂર થઈ, તેનું કારણ સાંભળો.

Verse 30

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् । ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः

મેં તમારા પિતા—સ્વયં દશરથને—પ્રત્યક્ષ જોયા; તેઓ એક બ્રાહ્મણના શરીરમાં નિવાસ કરતા હતા. ત્યાં જ મેં તમારા પિતામહને પણ બીજા જ્યેષ્ઠરૂપે સ્પષ્ટ જોયા.

Verse 31

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम । त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः

હે રઘૂત્તમ, મેં તમારા પિતાના પિતામહને પણ જોયા, તેમજ બીજા કોઈના પિતામહને—એ રીતે ત્રીજાને પણ. તે ત્રણ સાથે વધુ ત્રણ પ્રગટ થયા, તેજમાં રાજાસમાન લાગતા.

Verse 32

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः । मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम्

તે બ્રાહ્મણોના શરીરોમાં સ્થિત તેઓને મેં જોયા—અતિ હર્ષિત અને તેજસ્વી. હું માનું છું કે ત્રણ માતામહોને પણ મેં સ્પષ્ટ રીતે ઓળખ્યા.

Verse 33

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् । येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः

પછી શ્વશુર તથા જ્યેષ્ઠોના તે સમાગમો જોઈને હું લજ્જાથી વ્યાકુળ થઈ જાણે અદૃશ્ય થઈ ગઈ; જેમના દ્વારા પહેલાં અનેકવાર સ્વાદિષ્ટ ભોજન ભક્ષણ થયું હતું.

Verse 34

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः । पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च । भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो

તથા વિવિધ ભોજ્ય—ચર્વ્ય, લેહ્ય અને ચોષ્ય—વિશેષ કરીને. હે વિભો, આજે તમારા પિતા મારા સ્વહસ્તે આપેલા કષાય (કસેલા) અને કટુ (તીક્ષ્ણ) પદાર્થો કેવી રીતે ભક્ષણ કરશે?

Verse 36

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः । साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः

આ સાંભળીને કમળનેત્ર રામ અત્યંત હર્ષિત થયા. ‘સાધુ, સાધુ’ કહી તેમણે તેને વારંવાર આલિંગન કરીને સંબોધી.

Verse 37

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः । सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च

ત્યારબાદ લક્ષ્મણ સાથે રામે સ્વયં ભોજન કર્યું. સાંજ આવી પહોંચતાં તેમણે વિધિપૂર્વક સંધ્યાકર્મ પણ કર્યું.

Verse 38

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले । शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम्

તેમણે લક્ષ્મણને કહ્યું—‘વત્સ, ભૂમિ પર પર્ણો પાથરી શય્યા તૈયાર કર; અને પાદશૌચ માટે જળ લઈ આવ.’

Verse 39

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् । नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च

ત્યારે ક્રોધથી આવૃત મનવાળા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) રાઘવને બોલ્યા—‘હું શય્યા બનાવું નહીં, અને પાદપ્રક્ષાલન પણ નહીં કરું.’

Verse 40

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो । त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्

હે પ્રભુ! બીજું કોઈ પણ કાર્ય—ભલે અતિ નાનું હોય—હું કરું નહીં; નહીંતર તમને છોડીને ક્યાંક ચાલ્યો જઈશ, અત્યંત વ્યથિત થઈને।

Verse 41

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् । सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि । अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि

હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ! સેવકભાવથી મેં જે કહ્યું તે સત્ય છે. તમે કશું જ ન આપો તો સીતાને હું કયો સંદેશ આપું? હે રામ! થોડુંક તો કહો—તમારા માટે હું શું કરું?

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः । तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः

તેના થોડા અયોગ્ય વચનો સાંભળીને પણ બુદ્ધિમાન રાઘવ થોડું સ્મિત કરી પછી મૌન રહ્યો।

Verse 43

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् । सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम्

પછી તેઓ પોતે ઊઠ્યા, પોતાનું શુભ શયન તૈયાર કર્યું; અને સીતાએ પગ ધોઈ આપ્યા પછી, ત્યારબાદ તેઓ સૂઈ ગયા।

Verse 44

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः । वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत्

લક્ષ્મણ પણ દૂર રહ્યો; ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી. વૃક્ષની જડ પાસે આશ્રય લઈને તે સૂઈ ગયો, છતાં મનમાં સતત વિચાર કરતો રહ્યો।

Verse 45

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च । किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः

જો હું આ સૂતા રાઘવને મારીને સીતાને મારી પત્ની બનાવી લઉં, તો હું ક્યાં જઈશ—મારા પોતાના સ્થાને કે દૂર વિદેશમાં?

Verse 46

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा । व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः

હે વિપ્રો! લક્ષ્મણ આ રીતે અનેક રીતે વિચારતો રહ્યો, અને પછી તે રાત મહા કષ્ટથી પસાર થઈ ગઈ.

Verse 47

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन । कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः

તે કાર્ય વિષે તેના મનમાં કોઈ નિર્ણય જ ઊભો ન થયો. ક્રોધથી તેની ઊંઘ ઉડી ગઈ, અને તે વારંવાર ગરમ શ્વાસ છોડતો રહ્યો.

Verse 48

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

પછી નિર્મળ પ્રભાતે, પ્રાતઃકર્મ પૂર્ણ કરીને, રામ સીતાને સાથે લઈને દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 49

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् । अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन्

લક્ષ્મણે પણ ધનુષ્યમાં પ્રત્યંચા ચઢાવી બાણ સંધાન કર્યું અને પાછળથી અનુસરતો રહ્યો—તેની કોઈ ખામીનો અવસર જોતો.

Verse 50

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् । प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः

પછી ગોકર્ણે પહોંચી મહેશ્વરને પ્રણામ કરીને રાઘવ આગળ પ્રસ્થાન કર્યો; એટલામાં સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) પણ આવી પહોંચ્યો।

Verse 51

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः । प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः

તેની આંખો અશ્રુથી વ્યાકુળ હતી; લાજથી તે મુખ નીચે કરીને ઊભો રહ્યો। માથું નમાવી રામને પ્રણામ કરીને તે અત્યંત દુઃખથી બોલ્યો।

Verse 52

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् । अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम

હે નાથ! સ્વામીદ્રોહથી ઉપજેલા મારા અપરાધ માટે મને દંડ આપો. હે રઘૂત્તમ! હું અતિ પાપી, દુષ્ટ અને કૃતઘ્ન છું।

Verse 53

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः । मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः

મેં વારંવાર તમને યોગ્યતાના વિરુદ્ધ એવા જવાબો આપ્યા. અને તમે નિરપરાધ હોવા છતાં, મેં તમારા વધનો ઉપાય પણ વિચાર્યો।

Verse 54

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् । बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव

પછી રામે પોતાના જ સગાને આલિંગન કર્યું. અશ્રુથી ભીંજાયેલા મુખે કહ્યું—“વત્સ, મેં તને ક્ષમા કરી છે.”

Verse 55

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम् । तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत्

મને સ્પષ્ટ જાણ છે—મારા સિવાય તારો બીજો કોઈ પ્રિય નથી. તેથી આવ; આપણે ચાલીએ, નહિ તો યાત્રાનો સમય અતિશય વીતિ જશે.

Verse 56

लक्ष्मण उवाच । यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् । प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये

લક્ષ્મણે કહ્યું—હે નાથ! જો તમે અત્યારે મારો નિગ્રહ (શિક્ષા) નહીં કરો, તો આત્મશુદ્ધિ માટે હું અગ્નિમાં પ્રાણત્યાગ કરીશ.

Verse 57

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः

તે વનમાં રામ અને લક્ષ્મણ આમ વાત કરતા હતા; ત્યારે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે માર્કંડ નામે સ્મરાય છે, ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 58

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने

પછી સીતાલક્ષ્મણ સહિત રામે તેમને પ્રણામ કરીને કહ્યું—“હે સન્મુને! આપનું સ્વાગત છે. તમે ક્યાંથી આવ્યા છો?”

Verse 59

मार्कंडेय उवाच । प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन । स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम्

માર્કંડેયે કહ્યું—“હે રઘુનંદન! હું હમણાં જ પ્રભાસથી આવ્યો છું. આ જ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થિત મારા આશ્રમમાં જઈ રહ્યો છું.”

Verse 60

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः । तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता

હે રાઘવ, ત્યાં મેં પ્રપિતામહની પ્રતિષ્ઠા કરી છે. આજના જ દિવસે તેમની યાત્રા બહુ કલ્યાણ અને પુણ્ય આપનારી માનવામાં આવે છે.

Verse 61

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह । ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम्

અતએવ તું પણ મારી સાથે તરત જ ત્યાં જા. મારા આશ્રમસ્થાને રહી દેવ પિતામહ (બ્રહ્મા)નું દર્શન કર.

Verse 62

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह । ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः

આથી, હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, તું સર્વ શત્રુઓ માટે અગમ્ય બની જશે. જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાના યોગમાં જ્યેષ્ઠ પુત્ર (ઇન્દ્ર) સમાહિત અને શુદ્ધ થયો હતો.

Verse 63

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः । साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा । ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि

જે ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેને મૃત્યુનો ભય ક્યાંથી રહે? હે રામ, આજે જ્યેષ્ઠ માસની પંદરમી તિથિ જ્યેષ્ઠા નક્ષત્રયુક્ત છે; તેથી તારે સ્નાન કરવું યોગ્ય છે.

Verse 64

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः । कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो

પછી રામને પ્રસ્થાન કરતા જોઈ લક્ષ્મણે કહ્યું— “પહેલાં થોડો સમય મને સંયમમાં રાખો; પછી, પ્રભુ, તે તીર્થે જાઓ.”

Verse 65

राम उवाच । स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण । अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय

રામ બોલ્યા—વત્સ લક્ષ્મણ, આ મુનિશાર્દૂલ નજીક હાજર હોય ત્યારે આપણે પોતે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું યોગ્ય નથી; તેથી વિનયપૂર્વક તેમને વિનંતી કર.

Verse 66

लक्ष्मण उवाच । स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते । तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते

લક્ષ્મણ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ, સ્વામીદ્રોહ કર્યે જો કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત હોય, તો તે મને સ્પષ્ટ કહો, જેથી દેહશુદ્ધિ થાય.

Verse 67

मार्कंडेय उवाच । ममाऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् । स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः

માર્કંડેય બોલ્યા—મારા આશ્રમની નજીક ‘બાલમંડન’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. સ્વામીદ્રોહના પાપથી દૂષિત લોકો ત્યાં સ્નાન કરે તો પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 68

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा । विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते

ત્યાં જ શક્ર (ઇન્દ્ર) પ્રાચીનકાળે દિતીના ગર્ભનો નાશ કરીને પણ—માતાની વિશેષ કૃપા અને વિશ્વાસના કારણે—પાપમુક્ત થયો, હે કાકુત્સ્થશ્રેષ્ઠ. તેથી, હે મહામતિ, ત્વરિત ત્યાં જઈ સ્નાન કર.

Verse 69

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम्

ત્યારે તું સ્વામીદ્રોહથી ઉત્પન્ન પાપમાંથી મુક્ત થશો. તારા માં બીજો કોઈ દોષ નથી; માત્ર મનથી જ અપકર્મ થયું હતું.

Verse 70

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् । त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः

મનના તાપ અને પશ્ચાત્તાપથી મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે—આ જ મનીષીઓનું મત છે. કારણ કે તારા વિષયમાં દ્રોહ માત્ર મનમાં જ થયો, અને તે રામના કારણે ઉપજ્યો.

Verse 71

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण । अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ

આવા મનસ્તાપથી, હે લક્ષ્મણ, તું શુદ્ધ થયો છે. હવે મારી આગળની વાત સાંભળ—હે નિષ્પાપ, તારો કોઈ દોષ નથી.

Verse 72

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

આ ક્ષેત્રનો એવો પ્રભાવ છે કે અહીં ભ્રાતૃસ્નેહ રહતો નથી. હે લક્ષ્મણ, આ પંચક્રોશ-પરિમિત પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જે અહીં વસે છે—

Verse 73

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित्

તેમમાં ક્યારેય થોડું પણ ભ્રાતૃભાવ ઊપજતો નથી.

Verse 74

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् । चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः

મનુષ્ય તેટલા સમય સુધી સ્નેહપર રહે છે અને કોમળ વચન બોલે છે, જેટલા સુધી તે આ ચમત્કારોદ્ભવ ક્ષેત્રને પગથી સ્પર્શતો નથી.

Verse 75

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

અહીં વસતા અન્ય પ્રાણીઓ—પશુઓ, પક્ષીઓ અને મૃગો—તેઓ પણ સૌહાર્દથી રહિત થઈ પરસ્પર સ્પર્ધા કરે છે।

Verse 76

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते । तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः

અહીં કોઈનું પણ કોઈની સાથે સૌહાર્દ મળતું નથી. તેથી તારો દોષ નથી; આ ક્ષેત્રની સ્થિતિ એવી જ છે।

Verse 77

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता । तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

તથાપિ જો તારા ચિત્તમાં કોઈ શંકા સ્થિર રહી હોય, તો તે સુશોભિત તીર્થમાં જઈ સ્નાન કર।

Verse 78

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम् । विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम्

ત્યાં જ શક્રે અતિ ભયંકર દ્રોહ કર્યો હોવા છતાં પાપમુક્તિ પામી—પૂર્વકાળે વિશ્વાસુ દિતિના ગર્ભપાતનું કારણ બનીને પણ.

Verse 79

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः । तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते । रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे

હે દ્વિજોત્તમો, આમ કહ્યા પછી સૌમિત્રિ ત્યાં ગયો. શક્ર-સેવિત તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને તે વિશુદ્ધ થયો. રામ પણ તત્કાળ ત્યાં જઈ માર્કંડેયના ઉત્તમ આશ્રમમાં પહોંચ્યા.

Verse 80

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् । जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः

વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને તેણે પછી પિતામહ બ્રહ્માજીના દર્શન કર્યા. ત્યારબાદ સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે તે દક્ષિણ દિશા તરફ ગયો.

Verse 83

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् । तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम्

તે પવિત્ર પ્રભાવના બળે તેણે ખર વગેરે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો. તેમજ મેઘનાદ સહિત ઉગ્ર રાવણને પણ વધી નાખ્યો.

Verse 358

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो । श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे

આ જ કારણથી, હે પ્રભુ, હું તમારા સાન્નિધ્યમાંથી અદૃશ્ય થયો છું. શ્રાદ્ધકાળ આવી પહોંચે તોય હું માત્ર સત્યવ્રતથી જ પોતાને ધારણ કરું છું.