Adhyaya 58
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રના સંદર્ભમાં શિવગંગાનું માહાત્મ્ય અને તીર્થની નૈતિક-વિધિ સમજાવવામાં આવે છે. પ્રથમ દેવચતુષ્ટયની પ્રતિષ્ઠા પછી શિવલિંગની નજીક ‘ત્રિપથગામિની’ ગંગાની વિધિવત્ સ્થાપના થાય છે. ભીષ્મ ફલશ્રુતિ કહે છે—જે ત્યાં સ્નાન કરીને તેમને (કથાના પ્રમાણભૂત વક્તા) દર્શે છે તે પાપમુક્ત થઈ શિવલોકને પામે છે; પરંતુ એ જ તીર્થ પર ખોટી શપથ લેવાથી શીઘ્ર યમલોક પ્રાપ્ત થાય છે, કારણ કે તીર્થ સત્ય-અસત્ય બંનેનું ફળ વધારી દે છે. પછી ચેતવણીરૂપ દૃષ્ટાંત—શૂદ્રજન્મ પૌન્ડ્રક નામનો યુવાન મજાકમાં મિત્રનું પુસ્તક ચોરી લે છે, પછી ઇનકાર કરે છે અને ભાગીરથીમાં સ્નાન કરીને શપથ પણ કરે છે. ‘શાસ્ત્રચૌર્ય’ અને અસત્ય વાણીના પરિણામે તેને ઝડપથી કુષ્ઠ, સમાજત્યાગ અને શારીરિક વિકલતા ભોગવવી પડે છે. અંતે ઉપદેશ—હાસ્યમાં પણ, ખાસ કરીને પવિત્ર સાક્ષીઓ સામે, શપથ ન કરવી; તીર્થયાત્રાનો ધર્મ સંયમિત વાણી અને શુદ્ધ આચરણ છે.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । एवं संस्थाप्य गांगेयः पुण्यं देवचतुष्टयम् । ततः संस्थापयामास गंगां त्रिपथगामिनीम्
સૂત બોલ્યા—આ રીતે ગાંગેય (ભીષ્મ) એ પવિત્ર ચાર દેવતાઓના સમૂહની સ્થાપના કરીને, પછી ત્રિપથગામિની ગંગાની સ્થાપના કરી।
Verse 2
कूपिकायां महाभाग शिवलिंगस्य पूर्वतः । ततः प्रोवाच तान्हृष्टः संपूज्य द्विजसत्तमान्
હે મહાભાગ! શિવલિંગના પૂર્વ તરફ આવેલી તે નાની કૂપિકામાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને વિધિપૂર્વક પૂજી આનંદિત થઈને તેણે તેમને કહ્યું।
Verse 3
अस्यां यः पुरुषः स्नानं कृत्वा मां वीक्षयिष्यति । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकं प्रयास्यति
આ તીર્થમાં જે પુરુષ સ્નાન કરીને પછી મારું દર્શન કરશે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ શિવલોકને પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 4
करिष्यति तथा यस्तु शपथं चात्र मानवः । असत्यं यास्यति क्षिप्रं स यमस्य गृहं प्रति
પરંતુ જે માણસ અહીં શપથ કરીને અસત્ય બોલે છે, તે ઝડપથી યમના ગૃહ તરફ જાય છે।
Verse 5
एवमुक्त्वा महाभागो भीष्मः कुरुपितामहः । जगाम स्वपुरं तस्माद्धर्षेण महता वृतः
આ રીતે કહી મહાભાગ કુરુપિતામહ ભીષ્મ, મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ તે સ્થાનથી પોતાના નગર તરફ ગયા।
Verse 6
सूत उवाच । तत्रासीच्छूद्रसंभूतः पौंड्रकोनाम नामतः । बालभावे समं मित्रैः स क्रीडति दिवानिशम्
સૂત બોલ્યા—ત્યાં શૂદ્રકુળમાં જન્મેલો ‘પૌંડ્રક’ નામનો એક પુરુષ હતો; બાળપણમાં તે મિત્રોની સાથે દિવસ-રાત રમતો રહેતો।
Verse 7
हास्यभावाच्च मित्रस्य पुस्तकं तेन चोरितम् । मित्रैः पृष्टः पौण्ड्रकः स प्राह नैव मया हृतम्
હાસ્યભાવથી તેણે મિત્રનું પુસ્તક ચોરી લીધું. મિત્રો પૂછતાં પૌણ્ડ્રકે કહ્યું—“મેં તો એ કદી લીધું જ નથી.”
Verse 8
पुस्तकं चैव युष्माकं चिन्तनीयं सदैव तत् । भवद्भिर्यत्नमास्थाय दृश्यतां क्वापि पुस्तकम्
“એ પુસ્તક તો તમારું જ છે; તેનું સદા સ્મરણ રાખવું જોઈએ. તમે પ્રયત્ન કરીને ક્યાંક તો તે પુસ્તક શોધી જુઓ.”
Verse 9
कृताश्च शपथास्तत्र स्नात्वा भागीरथीजले । अदुष्टचेतसा तेन दत्तं तत्पुस्तकं हृतम्
ત્યાં ભાગીરથીના જળમાં સ્નાન કરીને શપથ લેવાયા; અને જેને તેઓ નિર્દોષચિત્ત માનતા, તેણે જ ચોરાયેલું પુસ્તક જાણે યોગ્ય દાન હોય તેમ સોંપી દીધું.
Verse 10
पुनश्च रुचिरं हास्यं कृत्वा तेन समं बहु । अथासावभवत्कुष्ठी तत्क्षणादेव गर्हितः
પછી ફરી તેની સાથે ઘણો મનોહર હાસ્યવિનોદ કર્યા પછી, તે વ્યક્તિ તે જ ક્ષણે કুষ্ঠરોગથી પીડિત થઈ નિંદાનો વિષય બન્યો.
Verse 11
स त्यक्तो बांधवैः सर्वैः कलत्रैरपि वल्लभैः । ततो वैराग्यमापन्नो भृगुपातं पपात सः
બધા સગાંસંબંધીઓએ, પ્રિય પત્ની/પત્નીઓએ પણ, તેને ત્યજી દીધો. ત્યારબાદ તે વૈરાગ્ય પામી ભૃગુપાત તીર્થમાં ગયો.
Verse 12
जातश्च तत्प्रभावेन कुष्ठेन परिवर्जितः । शास्त्रचौर्यकृताद्दोषान्मूकरूपः स हास्यकृत्
તેના પ્રભાવથી તે કુષ્ઠરોગથી મુક્ત થયો. પરંતુ શાસ્ત્રચૌર્યના દોષથી તે હાસ્યકર્તા મૌન-રૂપ બની ગયો.
Verse 13
न कार्यः शपथस्तस्मात्तस्याग्रेऽपि लघुर्द्विजाः । अपि हास्योपचारेण आत्मनः सुखमिच्छता
અતએવ, હે દ્વિજોઃ, તેની સામે પણ શપથને હલકો કરીને ન કરવો. જે પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે, તે હાસ્યોપચારથી પણ આવા વર્તનથી દૂર રહે.
Verse 58
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शिवगंगामाहात्म्यवर्णनंनाम अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘શિવગંગામાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો અષ્ટપંચાશત્તમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.