Adhyaya 170
સૂત વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠના પ્રસંગમાં એક વધુ અદ્ભુત વર્ણવે છે. વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠ પર છોડેલી શત્રુ-શક્તિને વસિષ્ઠ અથર્વણ મંત્રબળથી રોકી શાંત કરે છે. ત્યારબાદ વસિષ્ઠના દેહમાંથી સ્વેદ ઉત્પન્ન થાય છે; એ સ્વેદમાંથી જ શીતળ, સ્વચ્છ, પાવન જળ પ્રગટ થઈ તેમના ચરણોથી વહેતાં વહેતાં ધરતીને ભેદી નિર્મળ ધારા રૂપે બહાર આવે છે—ગંગાજળ સમાન નિષ્કલંક તીર્થધારા। આ ધારાતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સંતાનહીન સ્ત્રીઓને પણ તત્કાળ સંતાનલાભ થાય છે એમ કહેવાયું છે, અને જે કોઈ સ્નાન કરે તેને સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે છે. સ્નાન પછી દેવીનું યથાવિધિ દર્શન કરવાથી ધન-ધાન્ય, સંતાન અને રાજસુખ સાથે જોડાયેલ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમીની મધરાત્રીએ નૈવેદ્ય અને બલિ-પિંડિકા અર્પણ કરવાની વિધિ નિર્દેશાય છે; તે પિંડિકા પ્રાપ્ત કરવી કે સેવન કરવું વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ વિશેષ ફળદાયક ગણાય છે. અંતે દેવીને અનેક નાગર કુળોની કુલદેવી તરીકે સ્થાપિત કરી, યાત્રાની પૂર્ણતા માટે નાગરોની ભાગીદારી અનિવાર્ય હોવાનું જણાવાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्यदपि संजातमाश्चर्यं यदभूद्द्विजाः । विश्वामित्रेण सा शक्तिर्वसिष्ठाय विसर्जिता
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજગણ! પછી બીજું પણ આશ્ચર્ય બન્યું: વિશ્વામિત્રે તે દિવ્ય શક્તિ (અસ્ત્ર) વસિષ્ઠ પર પ્રક્ષેપિત કરી.
Verse 2
वधार्थं तस्य विप्रर्षेर्वसिष्ठेन च धीमता । स्तंभिताऽथर्वणैर्मन्त्रैः प्रस्वेदः समजायत
તે બ્રહ્મર્ષિનો વધ કરવા ઉદ્યત શસ્ત્રને ધીમાન વશિષ્ઠે અથર્વણ મંત્રોથી સ્તંભિત કર્યું; ત્યારબાદ તેમાં પ્રસ્વેદ ઉત્પન્ન થયો।
Verse 3
स्वेदात्समभवत्तोयं शीतलं तदजायत । पादाभ्यां निर्गतं तोयमत्र दृश्यमजायत
તે પ્રસ્વેદમાંથી જળ ઉત્પન્ન થયું અને તે શીતળ બન્યું; પગમાંથી નીકળેલું તે જળ અહીં પ્રત્યક્ષ રીતે દૃશ્ય બન્યું।
Verse 4
विदार्य भूमिं संजाता जलधारा सुशीतला । निर्मलं पावनं स्वच्छं गंगांभ इव निःसृतम्
ભૂમિને વિદારી અતિ શીતળ જલધારા પ્રગટ થઈ—નિર્મળ, પાવન અને સ્વચ્છ—ગંગાજળ સમાન નીઃસૃત થઈ।
Verse 6
तस्यां या कुरुते स्नानं नारी वंध्या द्विजोत्तमाः । सद्यः पुत्रवती सा स्याद्रौद्रे कलियुगे द्विजाः
હે દ્વિજોત્તમો! તે તીર્થમાં જે વંધ્યા નારી સ્નાન કરે, તે તરત જ પુત્રવતી બને—આ રૌદ્ર કલિયુગમાં પણ, હે દ્વિજગણ!
Verse 7
अन्योऽपि कुरुते स्नानं सर्वतीर्थफलं लभेत्
અને અન્ય કોઈ પણ ત્યાં સ્નાન કરે તો તે સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 8
स्नात्वा तत्र तु यो देवीं पश्येच्च विधिना नरः । धनं धान्यं तथा पुत्रान्राज्योत्थं च सुखं लभेत्
જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક દેવીનું દર્શન કરે છે, તે ધન, ધાન્ય, પુત્રો તથા રાજભાગ્યથી ઉત્પન્ન સુખ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 9
या नारी दुर्भगा वन्ध्या साऽपि पुत्रवती भवेत् । चैत्रे मासि सिताष्टम्यां भक्तियोगसमन्विता । महानिशायां तत्रैव नैवेद्यबलिपिंडिकाम्
દુર્ભાગ્યવતી અને વંધ્યા સ્ત્રી પણ જો ભક્તિયોગથી યુક્ત થઈ ચૈત્ર માસની શુક્લ અષ્ટમીના મહાનિશામાં એ જ પવિત્ર સ્થાને નૈવેદ્ય અને બલિ સહિત પિંડિકા તૈયાર કરે, તો પુત્રવતી બને છે।
Verse 10
प्रसन्नया कुमार्या तु स्वयं चाऽथ करोति या । गृह्णाति या च वै नारी पिंडिकां बलिसंयुताम्
જે સ્ત્રી પ્રસન્ન કન્યાની સાથે સ્વયં પિંડિકા બનાવે છે અને પછી બલિ સહિત તે પિંડિકા ગ્રહણ કરે છે, તે નિશ્ચયે ઇષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 11
शतवर्षा तु या नारी पिंडिकां भक्षयेद्द्विजाः । साऽपि पुत्रवती च स्याद्यदि वृद्धतमा भवेत्
હે દ્વિજોએ! કોઈ સ્ત્રી સો વર્ષની પણ હોય, તો પણ જો તે પિંડિકા ભક્ષણ કરે, તો અતિ વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ તે સંતાનવતી બની શકે છે।
Verse 12
किं पुनर्यौवनोपेता सौभाग्येन समन्विता । पुत्रसौख्यवती नारी देव्या वै दर्शनेन च
તો પછી યૌવનયુક્ત અને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રી તો દેવીના દર્શનમાત્રથી જ પુત્રસુખ તથા વિશેષ આશીર્વાદ વધુ પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 13
सर्वेषां नागराणां तु भावजा देवता स्मृता । सा सार्धाष्टद्विपंचाशद्गोत्राणां कुलदेवता
સમસ્ત નાગરો માટે ભાવજા દેવી અધિદેવતા તરીકે સ્મરાય છે; તે સાર્ધ અષ્ટપંચાશદ ગોત્રોની કુલદેવી છે।
Verse 14
एतस्मात्कारणाद्यात्रा नागरैः सुकृता भवेत् । न विना नागरैर्यात्रां तुष्टिं याति सुरेश्वरी
આ કારણથી નાગરો દ્વારા કરાયેલી યાત્રા સુકૃત અને સુસિદ્ધ બને છે; નાગરો વિના કરાયેલી યાત્રાથી સુરેશ્વરી દેવી તૃપ્ત થતી નથી।
Verse 170
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटके श्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ ‘ધારાતીર્થોત્પત્તિ-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો સિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।