Adhyaya 53
આ અધ્યાયમાં બે તીર્થકેન્દ્રિત ધારાઓ એકસાથે ગૂંથાયેલી છે. પ્રથમ ઉજ્જયિનીને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત પીઠ તરીકે વર્ણવી છે, જ્યાં મહાદેવ મહાકાલ સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે. વૈશાખ માસમાં શ્રાદ્ધ, દક્ષિણામૂર્તિ-ભાવથી પૂજન, યોગિનીપૂજન, ઉપવાસ અને પૂર્ણિમાની રાત્રિ-જાગરણને મહાપુણ્યદાયક કહી, તેનાથી પિતૃઉદ્ધાર તથા જરા-મૃત્યુના બંધનથી મુક્તિ મળે છે એમ જણાવે છે. બીજા ભાગમાં વિશાળ પાપનાશક ભૃૂણગર્ત તીર્થનું વર્ણન અને રાજા સૌદાસની પ્રાયશ્ચિત્તકથા આવે છે. બ્રાહ્મણભક્ત રાજાના દીર્ઘ યજ્ઞમાં રાક્ષસે વિઘ્ન કર્યું; નિષિદ્ધ માંસનું કપટ અર્પણ થતાં વસિષ્ઠના શાપથી રાજા રાક્ષસ બન્યો. ત્યારબાદ તેણે બ્રાહ્મણો અને યજ્ઞકર્મો પર હિંસા કરી; અંતે ક્રૂરબુદ્ધિ રાક્ષસનો વધ કરીને માનવરૂપ પાછું મળ્યું, છતાં બ્રહ્મહત્યાસંબંધિત મલિનતાના ચિહ્નો—દુર્ગંધ, તેજની હાનિ અને લોકપરિહાર—તેને પીડાવતા રહ્યા. તીર્થયાત્રા અને સંયમના ઉપદેશથી તે એક ક્ષેત્રમાં પાણીથી ભરેલા ગર્તમાં પડી ગયો અને ત્યાંથી તેજસ્વી, શુદ્ધ થઈ બહાર આવ્યો; આકાશવાણીએ તીર્થપ્રભાવથી મુક્તિની ઘોષણા કરી. પછી ભૃૂણગર્તની ઉત્પત્તિ શિવના ગૂઢ નિવાસ સાથે જોડીને, ખાસ કરીને કૃષ્ણચતુર્દશીના શ્રાદ્ધને વિશેષ ફળદાયક કહી, સ્નાન-દાન સહિત યત્નપૂર્વક આચરણથી પિતૃમોક્ષ થાય છે એવો ઉપદેશ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् । प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम्
સૂત બોલ્યા—ત્યાં જ ઉજ્જયિનીનું પવિત્ર પીઠ છે, જે મનુષ્યોને ઇચ્છિત ફળ આપે છે; તે અનેક અદ્ભુતોથી યુક્ત અને અનેક સિદ્ધો દ્વારા સેવિત છે।
Verse 2
यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः । महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः
હે દ્વિજોત્તમો! તેના મધ્યમાં સ્વયં મહેશ્વર નિત્ય વિરાજે છે; મહાકાલ સ્વરૂપે તે ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 3
वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः । ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम् । पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः
હે દ્વિજોત્તમો! વૈશાખ માસમાં જે પુરુષ ત્યાં એકાગ્રચિત્તે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પછી ‘મહાકાલ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ દેવેશનું દર્શન કરે છે. દક્ષિણાભિમુખ મૂર્તિનો આશ્રય લઈને પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 4
दश पूर्वान्दशातीतानात्मानं च द्विजोत्तमाः । पुरुषान्स समुद्धृत्य शिवलोके महीयते
હે દ્વિજોત્તમો! તે પોતાને સહિત દસ પૂર્વજો અને દસ આવનારી પેઢીઓને ઉદ્ધરી શિવલોકમાં પૂજિત થાય છે।
Verse 5
यो यं काममभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत् । संपूज्य योगिनीवृंदं कन्यकावृन्दमेव च
જે જે ઇચ્છાનું ધ્યાન કરીને ત્યાં તે પીઠની પૂજા કરે, અને યોગિનીવૃંદ તથા કન્યકાવૃંદની પણ વિધિપૂર્વક આરાધના કરે—
Verse 6
स तत्कृत्स्नमवाप्नोति यदपि स्यात्सुदुर्लभम् । तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः
તે સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે—અતિ દુર્લભ હોય તે પણ—વિશેષ કરીને ત્યાં વૈશાખ માસની પૂર્ણિમાએ એકાગ્ર અને સમાહિત થઈને।
Verse 7
श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः । करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्
શ્રદ્ધાયુક્ત, શુચિ અને ઉપવાસપરાયણ નર જે ભક્તિપૂર્વક તેમના સમક્ષ રાત્રિ-જાગરણ કરે છે, તે જરા-મરણરહિત પરમ ધામને પામે છે।
Verse 8
किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा । महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हंति षोडशीम्
વ્રતોથી શું? નિષ્ફળ દાનોથી શું? જપ અને નિયમોથી પણ શું? તે બધાં મળીને પણ મહાકાળની સોળમી કલાને સમાન નથી।
Verse 9
सूत उवाच । तत्रैवास्ति महाभागा भ्रूणगर्तेति विश्रुता । गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी
સૂતજીએ કહ્યું—ત્યાં જ ‘ભ્રૂણગર્તા’ નામે પ્રસિદ્ધ મહાપુણ્ય તીર્થ છે. તે વિશાળ ગર્ત સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.
Verse 10
ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः सौदासो यत्र पार्थिवः । स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः
તે પવિત્ર સ્થાને રાજા સૌદાસ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થયો; અને ધરાધિપ રાજા સુષેણ સ્ત્રીહત્યાના પાપથી પણ મુક્ત થયો.
Verse 11
ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः । ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय
ઋષિઓએ કહ્યું—બ્રાહ્મણભક્ત હોવા છતાં રાજા સૌદાસને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ કેવી રીતે લાગ્યું? તે અમને કહો.
Verse 12
श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम्
અમે સાંભળ્યું છે કે તે રાજા બ્રાહ્મણોના હિતમાં રત રહેતો હતો. તો પછી કર્મથી, મનથી કે વાણીથી—તે બ્રહ્મઘ્ન કેવી રીતે બન્યો?
Verse 13
विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः । सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात्
મુક્ત થયા પછી તે ફરી ‘ભ્રૂણગર્તા’નો આશ્રય કેવી રીતે લીધો? અને તે ગર્ત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? બધું અમને વિસ્તારે કહો.
Verse 14
सूत उवाच । यदा लिंगस्य पातोऽभूद्देवदेवस्य शूलिनः । तदा स लज्जयाविष्टो लिंगाभावाद्द्विजोत्तमाः
સૂતએ કહ્યું—જ્યારે દેવદેવ શૂલધારી શિવનું લિંગ પતિત થયું, ત્યારે હે દ્વિજોત્તમો, લિંગાભાવથી તેઓ લજ્જાથી વ્યાપ્ત થયા।
Verse 15
कृत्वाऽतिविपुलां गर्तां प्रविवेश ततः परम् । न कस्यचित्तदात्मानं दर्शयामास शूलधृक्
અતિ વિશાળ ગર્તા બનાવી શૂલધારી તેમાં પ્રવેશ્યા; ત્યારબાદ તેમણે કોઈને પણ પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું નહીં।
Verse 16
एवं सा तत्र संजाता गर्ता ब्राह्मणसत्तमाः । यथा तस्यां विपाप्माभूत्सौ दासस्तद्वदाम्यहम्
આ રીતે ત્યાં તે ગર્તા ઉત્પન્ન થઈ, હે બ્રાહ્મણસત્તમો; હવે હું કહું છું કે એ જ સ્થાને સૌદાસ કેવી રીતે પાપમુક્ત થયો।
Verse 17
आसीन्मित्रसहोनाम राजा परमधार्मिकः । सौदासस्तत्सुतः साक्षात्सूर्यवंशसमुद्भवः
મિત્રસહ નામે એક પરમધાર્મિક રાજા હતો; તેનો પુત્ર સૌદાસ સాక్షાત્ સૂર્યવંશમાં ઉત્પન્ન થયો હતો।
Verse 18
तेनेष्टं विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः । असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि महात्मना
તે મહાત્માએ વિશાળ યજ્ઞો કર્યા, જેમાં સુવર્ણની શ્રેષ્ઠ દક્ષિણાઓ આપી; અને અસંખ્ય દાનો પણ અર્પણ કર્યા।
Verse 19
कस्यचित्त्वथ कालस्य सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा
ત્યારે એક સમયે બાર વર્ષીય સત્રયજ્ઞ યથાન્યાય રીતે પ્રવર્તતો હતો અને વિધિ-નિયમ મુજબ કર્મો યથાવિધાન કરવામાં આવતાં હતાં।
Verse 20
क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च राक्षसौ बलवत्तरौ । यज्ञविघ्नाय संप्राप्तौ संप्राप्ते रजनीमुखे
રાત્રીનો આરંભ થતાં જ અત્યંત બળવાન ક્રૂરાક્ષ અને ક્રૂરબુદ્ધિ નામના બે રાક્ષસો યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરવા ત્યાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 21
राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः । पिशाचैश्च दुराधर्षैर्यज्ञविध्वंसतत्परैः
ઘણા રાક્ષસો સાથે ‘ભૂત’ તરીકે ઓળખાતા અન્ય સત્ત્વો અને દુર્ધર્ષ પિશાચો પણ હતા—બધા યજ્ઞવિનાશમાં તત્પર।
Verse 22
अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य च । विविशुर्यज्ञवाटं तं प्रसर्पन्तः समंततः
પછી તે બધા રાક્ષસોએ નાનું છિદ્ર જોઈ, ચારે તરફથી સરકતા સરકતા તે યજ્ઞવાડામાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 23
निघ्नन्तो ब्राह्मणश्रेष्ठान्भक्षयन्तो हवींषि च । तथा यानि विचित्राणि यज्ञार्थे कल्पितानि च
તેઓ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ઘાયલ કરીને પાડી દેતા અને હવિ ભક્ષી લેતા; યજ્ઞ માટે તૈયાર કરેલી વિવિધ વિચિત્ર સામગ્રી અને વ્યવસ્થાઓને પણ નષ્ટ કરી નાખી।
Verse 24
एतस्मिन्नंतरे तत्र हाहाकारो महानभूत् । भक्ष्यमाणेषु विप्रेषु राक्षसैर्बलवत्तरैः
એ જ ક્ષણે ત્યાં મહા હાહાકાર મચ્યો; અતિ બળવાન રાક્ષસો બ્રાહ્મણ ઋષિઓને ભક્ષણ કરવા લાગ્યા.
Verse 25
ततो मैत्रसहिः क्रुद्धस्त्यक्त्वा दीक्षाव्रतं नृपः । आदाय सशरं चापं ध्वंसयामास वीक्ष्य तान्
પછી ક્રોધિત રાજા મૈત્રસહિએ દીક્ષાવ્રત ત્યજી, બાણો સહિત ધનુષ્ય ઉઠાવી તેમને જોઈને ધ્વંસ કરવા લાગ્યો.
Verse 26
कृतरक्षो वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा । क्रूराक्षं सूदयामास राक्षसैर्बहुभिः सह
પોતાના પુરોહિત વશિષ્ઠે સ્વયં રક્ષાવિધિ કરીને રક્ષિત કર્યા પછી, રાજાએ અનેક રાક્ષસો સાથે ક્રૂરાક્ષને સંહાર્યો.
Verse 27
क्रूरबुद्धिरथो वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरम् । तं च पार्थिवशार्दूलमगम्यं ब्रह्मतेजसा
પછી ક્રૂરબુદ્ધિએ પોતાના શ્રેષ્ઠ જેઠ ભાઈને હત થયેલો જોઈ, બ્રહ્મતેજથી અગમ્ય બનેલા તે રાજશાર્દૂલને પણ જોયો.
Verse 28
हतशेषान्समादाय राक्षसान्बलसंयुतः । पलायनं भयाच्चक्रे क्षतांगस्तस्य सायकैः
બચેલા રાક્ષસોને એકત્ર કરીને, બળવાન તે ભયથી ભાગી ગયો; તે રાજાના બાણોથી તેનું શરીર ઘાયલ થયું હતું.
Verse 29
ततस्तद्वैरमाश्रित्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य राक्षसः । छिद्रमन्वेषयामास तद्वधाय दिवानिशम्
ત્યારબાદ તે રાક્ષસ જ્યેષ્ઠ ભ્રાતાપ્રત્યેનું વૈર આશ્રય કરીને, તેને વધ કરવા દિવસ-રાત કોઈ છિદ્ર (દોષ) શોધતો રહ્યો।
Verse 30
एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः । समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम्
આ રીતે તે મહાત્મામાં છિદ્ર શોધવા કડક નજર રાખવામાં આવતી હોવા છતાં, હે વિપ્રો, બ્રાહ્મણોએ તે દ્વાદશવર્ષીય સત્રયજ્ઞને વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને સમાપ્તિ સુધી પહોંચાડ્યો।
Verse 31
न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना । वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः
તે દુરાત્માને અતિ સૂક્ષ્મ પણ કોઈ છિદ્ર મળ્યું નહીં; કારણ કે વસિષ્ઠે વિહિત કરેલી રક્ષા તે મહીપતિના સત્રયજ્ઞનું રક્ષણ કરતી હતી।
Verse 32
अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत्
પછી તેણે સર્વ બ્રાહ્મણોને યથોચિત દક્ષિણા આપી વિદાય કર્યા; અને અંજલિ બાંધી વસિષ્ઠને આ રીતે કહ્યું।
Verse 33
स्वहस्तेन गुरोद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे । क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे
હે ગુરુદેવ! આજે હું મારા સ્વહસ્તે તમને ભોજન કરાવવા ઇચ્છું છું. કૃપા કરીને પ્રસાદ આપો—આજે મારા ગૃહમાં ભોજન સ્વીકારો।
Verse 34
सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः । क्षालितांघ्रिः स्वयं तेन निविष्टो भोजनाय वै
સૂત બોલ્યા—‘તથાસ્તુ’ કહી મुनિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠે પ્રતિજ્ઞા કરી. રાજાએ સ્વયં તેમના ચરણ પ્રક્ષાળ્યા; પછી તેઓ ભોજન કરવા બેઠા.
Verse 35
कूरबुद्धिरथो वीक्ष्य तदर्थं चामिषं शुभम् । सुसंस्कृतं विधानेन सूपकारैर्द्विजोत्तमाः
પછી તે કૂરબુદ્ધિ પુરુષે તે હેતુ માટે તૈયાર કરેલું શુભ માંસ જોયું—વિધિ પ્રમાણે કુશળ રસોઈયાઓએ સુસંસ્કૃત રીતે રાંધેલું—હે દ્વિજોત્તમો, તે પોતાની યુક્તિ ચલાવવા લાગ્યો.
Verse 36
उखां कृत्वा ततस्तादृक्तत्प्रमाणामतर्किताम् । महामांसाभृतां कृत्वा तां जहारामिषान्विताम्
પછી તેણે એ જ માપની, કોઈને શંકા ન આવે એવી એક હાંડી બનાવડાવી. તેમાં બહુ માંસ ભરી, માંસથી ભરેલી તે હાંડી લઈને ચાલ્યો ગયો.
Verse 37
अथासौ मुनिशार्दूलो भुंजानो बुबुधे हि तत् । महामांसमिति क्रुद्धस्तत्र प्रोवाच मन्युमान्
ત્યારે તે મુનિશાર્દૂલ ભોજન કરતાં કરતાં જ સમજી ગયો—‘આ તો મહામાસ છે!’ ક્રોધથી ભરાઈ, રોષાવેશમાં ત્યાં બોલ્યો.
Verse 38
महामांसाशनं यस्मात्कारितोऽहं त्वयाधम । रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात्त्वमद्यैव भविष्यसि
‘હે અધમ! તું મને મહામાસ ભક્ષણ કરાવ્યું છે; તેથી તું આજેજ રાક્ષસ-સ્વભાવવાળો રાક્ષસ બની જશે.’
Verse 39
ततः संशोधयामास तस्य मांसस्य चागमम् । निपुणं सूपकारांस्तान्दृष्ट्वा राजा पृथक्पृथक्
પછી રાજાએ તે માંસ ક્યાંથી આવ્યું તે સારી રીતે તપાસ્યું. કુશળ રસોઈયાઓને જોઈ તેણે તેમને એકેક કરીને અલગ અલગ પૂછપરછ કરી.
Verse 40
तेऽब्रुवन्नैतदस्माभिः श्रपितं मांसमीदृशम् । श्रद्धीयतां महीपाल नान्येन मनुजेन वा
તેઓ બોલ્યા—“આવું રાંધેલું માંસ અમે બનાવ્યું નથી. હે મહીપાલ, વિશ્વાસ કરો; અમારાથી સિવાય બીજા કોઈ મનુષ્યે આ કર્યું નથી.”
Verse 41
राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना विभो । एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ यद्युक्तं तत्समाचर
હે વિભો, રાક્ષસ, પિશાચ અથવા દાનવ વિના આ શક્ય નથી. હે નાથ, આ જાણીને જે યોગ્ય હોય તે જ કરો.
Verse 42
एतस्मिन्नंतरे तस्य नारदो मुनिसत्तमः । समागत्याब्रवीत्सर्वं तद्राक्षसविचेष्टितम्
એ જ સમયે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ આવી પહોંચ્યા અને બધું કહી દીધું—આ બધું રાક્ષસની કાવતરાભરી ચેષ્ટા છે.
Verse 43
तच्छ्रुत्वा कोपमापन्नः स राजा शप्तुमुद्यतः । वसिष्ठं स्वकरे कृत्वा जलं सौदासभूपतिः । शापोद्यतं च तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्
આ સાંભળીને રાજા ક્રોધે ભરાઈ શાપ આપવા ઉદ્યત થયો. સૌદાસ ભૂપતિએ વશિષ્ઠનું સ્મરણ કરીને પોતાના હાથમાં જળ લીધું અને શાપોચ્ચાર માટે તૈયાર ઊભો રહ્યો; તેને શાપ આપવા તત્પર જોઈ નારદે વચન કહ્યું.
Verse 44
निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः । नमस्कार्या महीपाल तथापि स्वहितेच्छुना । गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम
હે મહીપાલ! દ્વિજાતિઓ મારતા હોય, શાપ આપતા હોય કે દ્વેષ કરતા હોય, તો પણ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છનારએ તેમને નમસ્કાર કરવો જોઈએ. હે પાર્થિવસત્તમ! આ ગુરુ તારા દ્વારા ફરી માન્ય અને પૂજ્ય છે.
Verse 45
तस्मान्नार्हसि शप्तुं त्वं प्रतिशापेन सन्मुनिम् । निषिद्धः स तथा भूपस्ततस्तत्सलिलं करात् । पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम्
અતએવ તું પ્રતિશાપથી તે સન્મુનિને શાપ આપવા યોગ્ય નથી. આમ રોકાતા રાજાએ પોતાના હાથનું તે જળ છોડી દીધું અને પછી તેને સંપૂર્ણપણે પોતાના બંને પગ પર ઢાળી દીધું.
Verse 46
अथ तौ चरणौ तस्य तप्त शापोदकप्लुतौ । दग्धौ कृष्णत्वमापन्नौ तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः
ત્યારે શાપ માટે તપ્ત કરાયેલા જળમાં ભીંજાયેલા તેના બંને પગ દગ્ધ થઈ ગયા અને તે ક્ષણમાં જ કાળા થઈ ગયા, હે દ્વિજસત્તમો!
Verse 47
कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ । भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः
ત્યાંથી પૃથ્વી પર તે રાજા ‘કલ્માષપાદ’ તરીકે ઓળખાયો, હે દ્વિજશાર્દૂલો! એ જ નામથી તે વિશેષ રીતે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 48
सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः । ज्ञात्वा दत्तं वृथा शापं तस्य भूमिपतेस्तदा
સૂત બોલ્યા—આ વચ્ચે બ્રાહ્મણ વસિષ્ઠ લજ્જાથી ભરાઈ ગયા અને ત્યારે તેમણે જાણ્યું કે તે ભૂમિપતિને આપેલો શાપ વ્યર્થ ગયો છે.
Verse 49
उवाच व्यर्थः शापोऽयं तव दत्तो मया नृप । न च मे जायते वाक्यमसत्यं हि कथंचन
તે બોલ્યો—હે નૃપ! મેં તને આપેલો આ શાપ વ્યર્થ સાબિત થયો. છતાં મારા મુખમાંથી ક્યારેય કોઈ રીતે અસત્ય વચન ઉત્પન્ન થતું નથી.
Verse 50
तस्मात्त्वं राक्षसो भूत्वा कञ्चित्कालं नृपो त्तम । स्वरूपं लप्स्यसे भूयो यस्मिन्काले शृणुष्व तम्
અતએવ, હે નૃપોત્તમ! તું થોડો સમય રાક્ષસ બની રહેશે. પછી ફરી તું પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરશ—તે સમય અને શરત મારી પાસેથી સાંભળ.
Verse 51
यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि । तदा त्वं लप्स्यसे मोक्षं राक्षसत्वात्सुदारुणात्
જ્યારે તું તે ક્રૂરબુદ્ધિ રાક્ષસનો વધ કરશ, ત્યારે તે અત્યંત ભયંકર રાક્ષસત્વમાંથી મુક્ત થઈને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશ.
Verse 52
सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे राजा यातुधानो बभूव सः । ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भया नकः
સૂત બોલ્યા—આ વચ્ચે તે રાજા યાતુધાન (રાક્ષસ) બની ગયો. તેના વાળ ઊભા થઈ ગયા, તે મહાકાય હતો, કાળા દાંતવાળો અને ભયાનક દેખાતો.
Verse 53
ततो जघान विप्रेन्द्रान्राक्षसं भावमाश्रितः । यज्ञान्विध्वंसयामास मुनीनामाश्रमानपि
પછી રાક્ષસભાવ ધારણ કરીને તેણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને મારી નાખ્યા. તેણે યજ્ઞોનો વિનાશ કર્યો અને મુનિઓના આશ્રમો પણ ધ્વસ્ત કર્યા.
Verse 54
कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः । ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽयुधवर्जितम्
થોડા સમય પછી, તે ક્રૂર બુદ્ધિવાળા રાક્ષસે જાણ્યું કે તે રાજા હવે રાક્ષસ બની ગયો છે અને એકવાર તે શસ્ત્ર વગરનો છે.
Verse 55
भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् । तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः
ભાઈના વધથી જન્મેલા વેરને યાદ કરીને, તે તેને મારવા માટે ઘણા રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો ત્યાં આવ્યો.
Verse 56
ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् । प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः
પછી તે રાક્ષસે રાજાને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધો અને ક્રોધિત થઈને દિશાઓને ગુંજવતા અવાજે કહ્યું.
Verse 57
त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते । वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि
'હે દુર્મતિ! તેં વસિષ્ઠના બળથી યજ્ઞમાં અમારા જે મોટા ભાઈને માર્યા હતા, આજે તે કર્મનું ફળ ભોગવ.'
Verse 58
राजोवाच । यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर । शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम्
રાજા બોલ્યા: 'હે દુરાચારી! જે તું બોલી રહ્યો છે તે કર્મ દ્વારા કરી બતાવ. શરદ ઋતુના વાદળની જેમ તારી ગર્જના નિષ્ફળ છે.'
Verse 59
एवमुक्त्वा समादाय ततो वृक्षं स पार्थिवः । प्राद्रवत्संमुखं तस्य गर्जमानो यथा घनः
આમ કહી તે રાજાએ એક વૃક્ષ ઉપાડી લઈને તેની સામે સીધો દોડ્યો; ઘનમેઘની જેમ ગર્જના કરતો હતો.
Verse 60
सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रिशंखां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ
તે પણ એક વૃક્ષ ઉપાડી, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો સાથે, ભ્રુકુટીમાં ત્રણ ગાઢ વળાંકો કરી, તેની સામે આગળ વધ્યો.
Verse 61
कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम्
તે વનમાં તે બંનેએ એવો ભયંકર વિનાશ કર્યો કે અનેક વૃક્ષોનો ક્ષય થયો.
Verse 62
अथ तं श्रांतमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः । प्रगृह्य पादयोर्वेगाद्भ्रामयामास पुष्करे
પછી તે મૂઢબુદ્ધિ થાકેલો દેખાતાં, રાજાએ તેના પગ પકડીને વેગથી કમળભર્યા જળમાં ઘુમાવ્યો.
Verse 63
ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः । चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः
પછી ક્રોધથી ભરાઈ તેણે તેને ધરતી પર પછાડ્યો; અને વારંવાર કચડીને તેને માંસના ગાંઠડા બનાવી દીધો.
Verse 64
तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः । राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम्
તે શૂર રાક્ષસ નાશ પામતાં, તે મહીપતિ રાક્ષસત્વમાંથી મુક્ત થયો અને રાજવંશજને યોગ્ય એવો દેહ ફરી પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 65
ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम् । परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः
પછી બાકી રહેલા રાક્ષસોએ ચારે તરફથી તે મહીપતિને ઘેરી લીધો અને મહાવૃક્ષો ફેંકીને તથા પથ્થરોની વર્ષા કરીને પ્રહાર કર્યો।
Verse 66
ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव । वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः
પછી ભુપાલે તેમને પણ જાણે હસતાં હસતાં જ સંહાર્યા; હાથમાં વૃક્ષ લઈને, નિર્ભય અને શાંત રહી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેણે તે લીલાથી કર્યું।
Verse 67
ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः । राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम्
પછી તે પોતાના નગરમાં પહોંચ્યો; આનંદથી તેના રોમ ઊભા થઈ ગયા. રાક્ષસોનો વધ કરીને તેણે પોતાનો પૂર્વ દેહ ફરી પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 68
ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् । ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः
પછી તેમણે તેને તેજહીન, દુર્ગંધથી આવૃત, બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન ચિહ્નો તથા અન્ય અનેક પ્રકારના ભિન્ન ભિન્ન કલંકોવાળો જોયો।
Verse 69
दृष्ट्वा ते मंत्रिणस्तस्य पुत्र पौत्रास्तथा परे । नोपसर्पंति भूपालं पापस्पर्शभयान्विताः
તેમને તેવી સ્થિતિમાં જોઈ તેના મંત્રીઓ, પુત્ર-પૌત્રો તથા અન્ય લોકો પણ પાપસ્પર્શના ભયથી રાજાને નજીક ગયા નહીં।
Verse 70
ऊचुश्च पार्थिवश्रेष्ठ न त्वमर्हसि संगमम् । कर्तुं सार्धमिहास्माभिर्ब्रह्महत्या न्वितो यतः
તેઓ બોલ્યા—હે રાજશ્રેષ્ઠ! તું અહીં અમારી સાથે સંગતિ કરવા યોગ્ય નથી, કારણ કે તું બ્રહ્મહત્યાના પાપથી કલુષિત છે।
Verse 71
तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर । अशुद्धं शुद्धिमायाति येन गात्रमिदं तव
અતએવ વસિષ્ઠને બોલાવી પ્રાયશ્ચિત્ત આચર; જેથી તારો આ અશુદ્ધ દેહ શુદ્ધિ પામે।
Verse 72
ततः स पार्थिवस्तूर्णं वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । समाहूयाब्रवीद्वाक्यं दूरस्थो विनयान्वितः
પછી તે રાજાએ તત્કાળ મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠને બોલાવ્યો અને દૂર ઊભો રહી વિનયપૂર્વક આ વચન બોલ્યો।
Verse 73
तव प्रसादतो विप्र स हतो राक्षसो मया । मुक्तशापोऽस्मि संजातः परं शृणु वचो मुने
હે વિપ્ર! તમારી કૃપાથી તે રાક્ષસ મારા હાથે હણાયો. હું શાપથી મુક્ત થયો છું; હવે, હે મુને, મારી આગળની વાત સાંભળો।
Verse 74
मम गात्रात्सुदुर्गंधः समुद्गच्छति सर्वतः । भाराक्रांतानि गात्राणि सर्वाण्येवाचलानि च
મારા શરીરમાંથી સર્વ દિશાઓમાં દુર્ગંધ ઊઠે છે; ભારે ભારથી દબાયેલા મારા સર્વ અંગો જાણે અચળ બની ગયા છે।
Verse 75
तत्किमेतद्द्विजश्रेष्ठ तेजो हानिरतीव मे । मंत्रिणोऽपि तथा पुत्रा न स्पृशंति यतोऽद्य माम्
આ શું છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ? મારું તેજ બહુ જ ઘટી ગયું છે; તેથી આજે મારા મંત્રીઓ અને પુત્રો પણ મને સ્પર્શ કરતા નથી।
Verse 76
वसिष्ठ उवाच । राक्षसत्वं प्रपन्नेन त्वया पार्थिवसत्तम । ब्राह्मणा बहवो ध्वस्तास्तथा विध्वंसिता मखाः । तेषां त्वं पार्थिवश्रेष्ठ संस्पृष्टो ब्रह्महत्यया
વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે પાર્થિવસત્તમ! રાક્ષસત્વને પામીને તું અનેક બ્રાહ્મણોનો નાશ કર્યો અને યજ્ઞો પણ ધ્વસ્ત કર્યા; તેથી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તું બ્રહ્મહત્યાના પાપથી સ્પર્શિત થયો છે।
Verse 77
राजोवाच । तदर्थं देहि मे विप्र प्रायश्चित्तं विशुद्धये । येन निर्मुक्तपापोऽहं राज्यं प्राप्नोमि चात्मनः
રાજાએ કહ્યું—અતએવ, હે વિપ્ર! મારી શુદ્ધિ માટે મને પ્રાયશ્ચિત્ત આપો, જેથી હું પાપમુક્ત થઈ મારું રાજ્ય અને આત્મકલ્યાણ ફરી પ્રાપ્ત કરી શકું।
Verse 78
वसिष्ठ उवाच । अत्रार्थे तीर्थयात्रां त्वं कुरु पार्थिव सत्तम । निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि
વસિષ્ઠ બોલ્યા—આ હેતુ માટે, હે પાર્થિવસત્તમ! તું તીર્થયાત્રા કર; મમતા અને અહંકારથી રહિત થઈ પછી તું સિદ્ધિ અને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશ।
Verse 79
ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेंद्रियः । प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चक्रे समा हितः
પછી તે રાજશ્રેષ્ઠ, સંયતાત્મા અને જિતેન્દ્રિય બની, પ્રયાગ આદિ તીર્થોમાં સમાહિત મનથી સ્નાન કરવા લાગ્યો.
Verse 80
न नश्यति स दुर्गंधो न च तेजः प्रवर्धते । न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते
એ દુર્ગંધ નાશ પામતી નથી, ન તો તેજ વધે છે; દેહ હલકો થતો નથી અને આળસમાંથી પણ મુક્તિ મળતી નથી.
Verse 81
ततः संभ्रममाणश्च कदाचि द्द्विजसत्तमाः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः
પછી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, એક વખત તે વ્યાકુળ અને ગભરાયેલો બની સ્નાનાર્થે ચમત્કારપુર ક્ષેત્રમાં આવી પહોંચ્યો.
Verse 82
सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते । गर्तायां पतितोऽकस्मात्पूर्णायां पयसा नृपः
અતિશય થાકેલો, ભૂખ-તરસથી પીડિત, અંધકારથી ઢંકાયેલી મધરાતે તે રાજા અચાનક પાણીથી ભરેલા ખાડામાં પડી ગયો.
Verse 83
कृच्छ्रात्ततो विनिष्क्रांतस्तीर्थात्तस्मान्महीपतिः । यावत्पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम्
પછી તે મહીપતિ કષ્ટથી તે તીર્થમાંથી બહાર નીકળ્યો; અને તેણે પોતાને બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી જોયો.
Verse 84
दुर्गंधेन परित्यक्तं सोद्यमं लघुतां गतम् । दृष्ट्वा च चिंतयामास नूनं मुक्तोऽस्मि पातकात्
દુર્ગંધથી મુક્ત, ઉત્સાહથી પરિપૂર્ણ અને હળવો થયેલો પોતાને જોઈ તેણે વિચાર્યું—“નિશ્ચયે હું પાપમાંથી મુક્ત થયો છું।”
Verse 85
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । हर्षयन्ती महीपालं विमुक्तं ब्रह्महत्यया
એ જ ક્ષણે એક અશરીરી વાણી બોલી; બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થયેલા રાજાને તે હર્ષિત કરતી હતી.
Verse 86
विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः । तीर्थस्यास्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम्
“હે મહારાજ! આ તીર્થના પ્રભાવથી તમે હવે પૂર્વ પાપોથી મુક્ત થયા છો; તેથી તમારા ગૃહે જાઓ.”
Verse 87
अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः । कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते
“અહીં શંકર ભ્રૂણરૂપે નિત્ય સંનિહિત છે; અને હે મહીપતે, કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ વિશેષરૂપે.”
Verse 88
यदा प्रपतितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः । द्विजशापेन गर्तैषा तदानेन विनिर्मिता
“દ્વિજના શાપથી દેવદેવ શૂલિનનું લિંગ જ્યારે પડી ગયું, ત્યારે જ એ જ ક્ષણે આ ગર્ત (ખાડો) રચાયો.”
Verse 89
लज्जितेन स्ववासार्थं महद्दुःखयुतेन च । सतीवियोगयुक्तेन भ्रूणत्वं प्रगतेन च
લજ્જાથી અભિભૂત થઈ તે નિવાસસ્થાન શોધતો, મહાદુઃખથી યુક્ત હતો. સતી-વિયોગથી પીડિત થઈ તે ભ્રૂણભાવમાં પ્રવેશ્યો…
Verse 90
सर्वपापहरा तेन गर्तेयं पृथि वीपते । भ्रूणगर्तेति विख्याता तस्य नामा जगत्त्रये
અતએવ, હે પૃથ્વીપતે, આ ગર્ત સર્વ પાપોને હરનાર બની ગયો. ત્રિલોકમાં તેનું નામ ‘ભ્રૂણગર્ત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 91
सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ सा वाणी विररामांऽतरिक्षगा । सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ
સૂત બોલ્યા—આમ કહીને આકાશસ્થ તે વાણી શાંત થઈ ગઈ. અને તે રાજસિંહ હર્ષિત થઈ પોતાના નગરમાં ગયો.
Verse 92
ततस्तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् । दृष्ट्वा पुत्रास्तथा मर्त्याः प्रणेमुस्तुष्टिसंयुताः
પછી તેને પાપમુક્ત અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી જોઈ, તેના પુત્રો તથા પ્રજાજનો સંતોષ-હર્ષથી યુક્ત થઈ પ્રણામ કરવા લાગ્યા.
Verse 93
सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठस्तं महीपतिम् । समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा
પછી બ્રાહ્મણશાર্দૂલ વસિષ્ઠ તે રાજા પાસે આવી, હર્ષથી ગદગદ થયેલી વાણીમાં બોલ્યા.
Verse 94
दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र पापाद्ब्रह्मवधोद्भवात् । दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम्
સૌભાગ્યવશે, હે રાજેન્દ્ર, તું બ્રહ્મવધથી ઉત્પન્ન પાપમાંથી મુક્ત થયો છે. સૌભાગ્યવશે જ, તેજથી યુક્ત થઈ તું ફરી પોતાના નગરને પ્રાપ્ત થયો છે.
Verse 95
तस्मात्कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः । त्वं मुक्तः पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्
અતએવ, હે ભૂપાલ, કહો—તમે કયા તીર્થમાં આવ્યા, જેના દ્વારા બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન તે ભયંકર પાતકમાંથી તમે મુક્ત થયા.
Verse 96
ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् । वृत्तांतं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा
પછી તેણે તે બ્રાહ્મણ-ઋષિએ જેમ અનુભવ્યું હતું તેમ જ, ભ્રૂણગર્તનો ઉદ્ભવ અને તેનો સમગ્ર વર્તાંત વર્ણવ્યો.
Verse 97
ततस्ते मंत्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः । पुत्रं प्रतर्दनंनाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात्
પછી તે વૃદ્ધ મંત્રીઓ અને તે રાજા—જ્ઞાનમાં મુનીઓમાં શ્રેષ્ઠ—એ તત્ક્ષણે પ્રતિર્દન નામના પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપિત કર્યો.
Verse 98
भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः । तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमाना दिवा निशम्
તે જ ભ્રૂણગર્તને પ્રાપ્ત કરીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ મહાદેવનું ધ્યાન કરતાં દિવસ-રાત તપશ્ચર્યા કરી.
Verse 99
गताश्च परमां सिद्धिं कालेनाल्पेन दुर्लभाम् । भ्रूणरूपधरं देवं पूजयित्वा महेश्वरम्
અલ્પ સમયમાં જ તેમણે પરમ, દુર્લભ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—ભ્રૂણરૂપ ધારણ કરનાર દેવ મહેશ્વરની પૂજા કરીને।
Verse 100
ततःप्रभृति सा गर्ता प्रख्याता धरणीतले । भ्रूणगर्तेति विप्रेंद्राः सर्वपातकनाशिनी
ત્યાંથી, હે વિપ્રેન્દ્રો, તે ગર્તા ધરણી પર ‘ભ્રૂણગર્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ—સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારી।
Verse 101
तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः । स पितॄंस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशा परान्
જે મનુષ્ય ત્યાં કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે નિશ્ચયે પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે—દસ પૂર્વ અને દસ પર।
Verse 102
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत् । स्नानं च ब्राह्मणश्रेष्ठा दानं वापि स्वशक्तितः
અતએવ ત્યાં સર્વ પ્રયત્નથી વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, સ્નાન તથા પોતાની શક્તિ મુજબ દાન પણ।