Adhyaya 67

Verse 1

। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो रामो भ्रातृभिरन्वितः । फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽश्रमसम्मुखः

સૂત બોલ્યા—આ વચ્ચે રામ પોતાના ભાઈઓ સાથે ફળો અને કંદમૂળ લઈને આશ્રમ તરફ આવ્યો।

Verse 2

स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् । लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम्

તેણે પોતાનો આશ્રમ ધ્વસ્ત થયેલો અને અનેક પુલિંદોથી ચારે તરફ ઘેરાયેલો જોયો; તેમજ લાકડાં અને પથ્થરના પ્રહારોથી તે ધેનુ જર્જરિત થયેલી પણ જોઈ।

Verse 3

पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् । आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम्

તેણે પૂછ્યું—“આ બધું શું છે? આ વ્યાકુલતા કેમ ઊભી થઈ? આશ્રમનું સ્થાન આભીર અને પુલિંદોથી કેમ ઘેરાયું છે?”

Verse 4

केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता । तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च

“મારી આ ધેનુને કોણે પ્રહારોથી જર્જરિત કરી? અને આ બધા તપસ્વી—સ્ત્રીઓ તથા પુરુષો—શા માટે રડે છે?”

Verse 5

क्व स मेऽद्य पिता वृद्धो माता च सुतवत्सला । न मामद्य यथापूर्वं स्नेहाच्चायाति सम्मुखी

આજે મારા વૃદ્ધ પિતા ક્યાં છે અને પુત્રવત્સલા માતા ક્યાં છે? પહેલાં જેમ સ્નેહથી મારી સામે આવતી હતી, આજે કેમ નથી આવતી?

Verse 6

अथ तस्य समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वतापसाः । यथादृष्टं सुदुःखार्ता सहस्रार्जुनचेष्टितम्

ત્યારે ઘોર દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા સર્વ તપસ્વીઓએ, જેમ તેમણે જોયું હતું તેમ જ સંપૂર્ણ વર્તાંત તેને કહ્યો—સહસ્રાર્જુનનું કરેલું કૃત્ય.

Verse 7

ततस्ते भ्रातरः सर्वे वज्रपातोपमं वचः । श्रुत्वा दृष्ट्वा च तं शस्त्रैः खंडितं जनकं निजम्

પછી તે બધા ભાઈઓ વજ્રપાત સમાન વચન સાંભળી, અને શસ્ત્રોથી ખંડિત થયેલા પોતાના પિતાને જોઈ, અત્યંત સ્તબ્ધ અને વ્યાકુળ થઈ ગયા.

Verse 8

मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम् । रुरुदुः शोकसन्तप्ता मुक्त्वा रामं महाबलम्

માતાને સર્વ અંગે ઘાયલ, પ્રાણમાત્ર શેષ અને પીડાથી વ્યથિત જોઈ, તેઓ શોકથી દગ્ધ થઈ રડી પડ્યા; તે સમયે મહાબલી રામને પણ બાજુએ રાખીને.

Verse 9

रुदित्वाथ चिरं कालं विप्रलप्य मुहुर्मुहुः । अन्त्येष्टिं चक्रिरे तस्य वेदोक्तविधिना ततः

પછી લાંબા સમય સુધી રડી અને વારંવાર વિલાપ કરીને, તેમણે વેદોક્ત વિધિ અનુસાર તેની અંત્યેષ્ટિ કરી.

Verse 10

अथ दाहावसाने ते कृत्वा गर्तां यथोचिताम् । मुक्त्वा रामं ददुस्तोयं पितुः पुत्रास्तिलान्वितम्

દાહસંસ્કાર પૂર્ણ થયા પછી તેમણે યથાવિધી એક ખાડો કર્યો; અને રામને અલગ રાખીને પુત્રોએ પિતાને તિલમિશ્રિત જળનું અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું।

Verse 11

अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः । न प्रयच्छसि कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे जलांजलिम्

પછી અન્ય તપસ્વીઓએ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામને કહ્યું—“પિતૃગણમાં આવેલા પ્રેતપિતાને તું જળાંજલિ કેમ અર્પણ કરતો નથી?”

Verse 12

अथासौ बहुधा प्रो क्तस्तापसैर्जमदग्निजः । प्रहारान्गणयन्मातुः शितशस्त्रविनिर्मितान्

આ રીતે તપસ્વીઓએ વારંવાર પૂછતાં જમદગ્નિનો પુત્ર પોતાની માતાના શરીર પર તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી થયેલા પ્રહારો—ઘાવો—ગણવા લાગ્યો।

Verse 13

ततस्तानब्रवीद्रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् । निषेधस्तोयदानस्य श्रूयतां यन्मया कृतः

પછી રામે ઊંડો નિશ્વાસ લઈને મુનિશ્રેષ્ઠોને કહ્યું—“મેં જળદાનથી જે વિરામ લીધો છે, તેનું કારણ સાંભળો।”

Verse 14

अपराधं विना तातः क्षत्रियेण हतोमम । एकविंशतिः प्रहाराणां मातुरंगे स्थिता मम

“અપરાધ વિના મારા પિતાને એક ક્ષત્રિયે મારી નાખ્યો; અને મારી માતાના અંગો પર થયેલા એકવીસ પ્રહારો મારા માટે હજુ ગણતરીમાં છે।”

Verse 15

तस्मान्निःक्षत्रियामुर्वीं यद्यहं न करोमि वै । प्रहारसंख्यया विप्रास्तन्मे स्यात्सर्वपातकम्

અતએવ, હે બ્રાહ્મણો, પ્રહારોની સંખ્યાનુસાર જો હું ધરતીને નિઃક્ષત્રિય ન કરું, તો તે મારા માટે સર્વપાપરૂપ મહાપતન બની જશે।

Verse 16

पितृमातृवधाज्जातं यत्कृतं तेन पाप्मना । क्षत्रियापसदेनात्र तथान्यदपि कुत्सितम्

પિતા-માતા વધના અપરાધથી જન્મેલા તે પાપીએ, તે ક્ષત્રિય-અધમે અહીં જે કંઈ કર્યું, તેમજ અન્ય પણ જે નિંદ્ય કૃત્યો કર્યા—તે બધું।

Verse 17

ततस्तस्यैव चान्येषां क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् । रुधिरैः पूरयित्वेमां गर्तां पितृजलोचिताम् । तर्पयिष्यामि रक्तेन पितरं नाहमंभसा

અતએવ, તેની તથા અન્ય દુષ્ટ ક્ષત્રિયોના રક્તથી પિતૃ-જલતર્પણયોગ્ય આ ખાડો ભરીને, હું જળથી નહીં પરંતુ રક્તથી પિતાને તૃપ્ત કરીશ।

Verse 19

सूत उवाच । श्रुत्वा ते दारुणां तस्य प्रतिज्ञां तापसोत्तमाः । परं विस्मयमापन्ना नोचुः किंचित्ततः परम्

સૂત બોલ્યા—તેની ભયંકર પ્રતિજ્ઞા સાંભળી તે શ્રેષ્ઠ તપસ્વીઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા અને ત્યાર પછી કશું જ બોલ્યા નહીં।

Verse 20

सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैर्मेदकैस्तथा । बद्धगोधांगुलित्राणैर्वरबाणधनुर्धरैः

તે બધા શબરો સાથે, તેમજ પુલિંદો અને મેદકો સાથે—ઉત્તમ ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનાર, ગોધા-ચર્મથી બાંધેલા અંગુલિત્રાણ (આંગળી-રક્ષક) ધરાવનાર।

Verse 21

तथाऽर्जुनोऽपि तं श्रुत्वा समायातं भृगूत्तमम् । सैन्येन महता युक्तं प्रतिज्ञाधारिणं तथा

તેમ જ અર્જુને પણ સાંભળ્યું કે ભૃગુવંશના ઉત્તમ ઋષિ આવ્યા છે—પ્રતિજ્ઞાધારી અને મહાસેનાથી યુક્ત—તેથી તેણે યોગ્ય રીતે તૈયારી કરી।

Verse 22

ततस्तु सम्मुखो दृष्टो युद्धार्थं स विनिर्ययौ । सार्धं नानाविधैर्योधैः सर्वैर्देवासुरोपमैः

પછી સામે ઊભેલા શત્રુને જોઈ તે યુદ્ધ માટે બહાર નીકળ્યો; તેની સાથે અનેક પ્રકારના યોદ્ધાઓ હતા, જેમનું પરાક્રમ દેવ-અસુર સમાન હતું।

Verse 23

अथाभवन्महायुद्धं पुलिन्दानां द्विजोत्तमाः । हैहयाधिपतेर्योधैः सार्धं देवासुरोपमैः

હે દ્વિજોત્તમો! ત્યારે પુલિંદો અને હૈહયાધિપતિના દેવ-અસુર સમ પરાક્રમી યોદ્ધાઓ વચ્ચે મહાયુદ્ધ ઊભું થયું।

Verse 24

ततस्ते हैहयाः सर्वे शरैराशीविषोपमैः । वध्यन्ते शबरैः संख्ये गर्जमानैर्मुहुर्मुहुः

પછી તે બધા હૈહયો યુદ્ધમાં શબરો દ્વારા મારવામાં આવ્યા; શબરો વારંવાર ગર્જના કરતાં વિષધર સર્પ સમાન બાણોથી તેમને વિંધતા હતા।

Verse 25

ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ततश्च ते । जाता निस्तेजसः सर्वे प्रपतंति धरातले

પછી બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન પાતકના કારણે તેઓ બધા તેજહીન બની ધરતી પર પડી ગયા।

Verse 26

न कश्चित्पौरुषं तत्र संप्रदर्शयितुं क्षमः । पलायनपरा सर्वे वध्यन्ते निशितैः शरैः

ત્યાં કોઈ પણ પરાક્રમ દર્શાવવા સમર્થ ન હતો. બધા માત્ર પલાયનપર હતા અને તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખવામાં આવ્યા.

Verse 27

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा । स्वचापं वाञ्छयामास सज्यं कर्तुं त्वरान्वितः । शक्नोति नारोपयितुं सुयत्नमपि चाश्रितः

પોતાનું સૈન્ય ભંગ થયેલું જોઈ હૈહયાધિપતિ ક્રોધિત થયો. તે ઉતાવળે પોતાનું ધનુષ્ય સજ્જ કરવા લાગ્યો; પરંતુ ઘણો પ્રયત્ન કર્યા છતાં બાણ ચઢાવી શક્યો નહીં.

Verse 28

ततश्चाकर्षयामास खङ्गं कोशात्सुनिर्मलम् । आक्रष्टुं न च शक्रोति वैलक्ष्यं परमं गतः

પછી તેણે મ્યાનમાંથી પોતાનું નિર્મળ ખડ્ગ ખેંચવા પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ તે કાઢી શક્યો નહીં અને પરમ લજ્જામાં પડ્યો.

Verse 29

गदया निर्जितो रौद्रो रावणो लोकरावणः । यया साप्यपतद्धस्तात्तत्क्षणात्पृथिवीतले

તે ગદાથી રૌદ્ર, લોકત્રાસક રાવણ પરાજિત થયો; અને એ જ ગદા તે ક્ષણે જ તેના હાથમાંથી છૂટી ધરતી પર પડી ગઈ.

Verse 30

नर्मदायाः प्रवाहो यैः सहस्राख्यैः करैः शुभैः । विधृतस्तेन ते सर्वे बभूवुः कम्पविह्वलाः

જેનાં ‘સહસ્ર’ કહેવાતા શુભ હાથે નર્મદાનો પ્રવાહ અટકાવ્યો હતો, તેઓ બધા કંપતા અને વ્યાકુળ બની ગયા.

Verse 31

न शस्त्रं शेकुरुद्धर्तुं दैवयोगात्कथंचन । दिव्यास्त्राणां तथा सर्वे मन्त्रा विस्मृतिमागताः

દૈવયોગે તેઓ કોઈ રીતે પણ શસ્ત્ર ઉઠાવી શક્યા નહિ; તેમજ દિવ્યાસ્ત્રોના સર્વ મંત્રો તેમની સ્મૃતિમાંથી લોપ પામ્યા।

Verse 32

एतस्मिन्नंतरे रामः संप्राप्तः क्रोधमूर्छितः । तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं प्राह निष्ठुरम्

એ સમયે ક્રોધમૂર્ચ્છિત રામ ત્યાં આવી પહોંચ્યો. તીક્ષ્ણ પરશુ ઉઠાવી તેણે તેને અતિ કઠોર વચન કહ્યાં।

Verse 33

हैहयाधिपते पाप यैः करैर्जनको मम । त्वया विनिहतस्तान्मे शीघ्रं दर्शय सांप्रतम्

હે હૈહયાધિપતિ, પાપી! જે હાથોથી તું મારા પિતા જનકનો વધ કર્યો, તે હાથો મને અત્યારે જ તુરંત બતાવ।

Verse 34

ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि प्रोक्तस्तेन सुनिष्ठुरम् । नोवाच चोत्तरं किंचिदालेख्ये लिखितो यथा

તે બ્રહ્મતેજથી આઘાત પામેલો હતો; તેને અતિ કઠોર રીતે કહ્યા છતાં તેણે કશું ઉત્તર આપ્યું નહિ, જાણે દીવાલ પર ચિતરાયેલો આકાર।

Verse 35

ततो भुजवनं तस्य रामः शस्त्रभृतां वरः । मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य प्रचकर्त शनैःशनैः

પછી શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામે તેને વારંવાર ઠપકો આપી, તેના ભુજાઓના ‘વન’ને ધીમે ધીમે કાપવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 36

ततश्छित्त्वा शिरस्तस्य कुठारेण भृगूद्वहः । जग्राह रुधिरं यत्नात्प्रहारेभ्यः स्वयं द्विजाः

પછી ભૃગુઓમાં શ્રેષ્ઠે કુહાડીથી તેનું શિર કાપી નાખ્યું; તે દ્વિજે પ્રહારોના ઘાવોમાંથી વહેતું રક્ત પોતે જ કાળજીપૂર્વક એકત્ર કર્યું।

Verse 37

पूरयित्वा महाकुम्भाञ्छबरेभ्यो ददौ ततः । म्लेच्छेभ्यो लुब्धकेभ्यश्च ततः प्रोवाच सादरम्

મહાકુંભો ભરીને તેણે તે શબરોને આપ્યા; પછી મ્લેચ્છો અને લુબ્ધકો (શિકારીઓ)ને પણ આપી, ત્યારબાદ તેમને આદરપૂર્વક કહ્યું।

Verse 38

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गर्ता मे भ्रातृभिः कृता । पितृसंतर्पणार्थाय सलिलेन परिप्लुता

હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મારા ભાઈઓએ મારા માટે એક ખાડો કર્યો છે; પિતૃતર્પણ માટે તે જળથી ભરેલો છે।

Verse 39

प्रक्षिपध्वं द्रुतं गत्वा तस्यां रक्तमिदं महत् । पापस्यास्य सपत्नस्य ममादेशादसंशयम्

ઝડપથી જઈને તે ખાડામાં આ પાપી શત્રુનું આ બહુ મોટું રક્ત નાખો—મારા આદેશથી, તેમાં શંકા નથી।

Verse 40

येन तातं निजं भक्त्या तर्पयित्वा विधानतः । ऋणस्य मुक्तिर्भवति येन मे पैतृकस्यच

આથી વિધિપૂર્વક ભક્તિથી પોતાના પિતાનું તર્પણ કરવાથી ઋણમુક્તિ મળે છે; તેમજ મારી પિતૃઋણની બાધ્યતામાંથી પણ મુક્તિ થાય છે।