Adhyaya 59

Verse 1

। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे रविः पूर्वं विदुरेण प्रतिष्ठितम् । शिवश्च परया भक्त्या तथा विष्णुर्द्विजोत्तमाः

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો, તે ક્ષેત્રમાં પૂર્વકાળે વિદુરે રવિદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી; અને પરમ ભક્તિથી શિવ તથા તેમ જ વિષ્ણુની પણ સ્થાપના કરી હતી.

Verse 2

यस्तान्पूजयते भक्त्या मानुषो भक्तितस्ततः । स यास्यति परं स्थानं यज्ञैरपि सुदुर्लभम्

જે મનુષ્ય તે દેવતાઓની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે એ જ ભક્તિના ફળથી પરમ ધામને પામે છે, જે યજ્ઞોથી પણ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 3

हस्तिनापुरसंस्थेन विदुरेण पुरा द्विजाः । गालवो मुनिशार्दूलः पृष्टः स्वगृहमागतः

હે દ્વિજોઃ પ્રાચીન કાળે હસ્તિનાપુરમાં વસતા વિદુરે, પોતાના ઘરે આવેલા મુનિશાર્દૂલ ગાલવને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 4

अपुत्रस्य गतिर्लोके कीदृक्संजायते परे । एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कृत्वा सद्भावमुत्तमम्

પુત્રવિહિન પુરુષની ગતિ આ લોકમાં કેવી થાય છે અને પરલોકમાં તેનું શું થાય છે? હું પરમ સદ્ભાવ અને શ્રદ્ધાથી પૂછું છું—મને કહો।

Verse 5

गालव उवाच । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति मृतः स्वर्गं न गच्छति । द्वादशानामपि तथा यद्येकोऽपि न विद्यते

ગાલવે કહ્યું—પુત્રવિહિનની (ધર્મ મુજબ) ગતિ નથી; તે મરીને સ્વર્ગે જતો નથી. તેમ જ બાર પ્રકારના પુત્રોમાંથી એક પણ ન હોય તો પણ આ જ પરિણામ કહેવાયું છે।

Verse 6

औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । पौनर्भवः पुनर्दत्तः कुंडो गोलस्तथा परः । कानीनश्च सहोढश्च अश्वत्थो ब्रह्मवृक्षकः

ઔરસ, ક્ષેત્રજ, ક્રયક્રીત અને પાલિત; પૌનર્ભવ, પુનર્દત્ત, કુંડ, ગોલ તથા અન્ય; કાનીન અને સહોઢ; અશ્વત્થ અને બ્રહ્મવૃક્ષક—આ શાસ્ત્રોક્ત પુત્રભેદો ગણાયા છે।

Verse 7

एतेषामपि यद्येकः पुरुषाणां न जायते । तन्नूनं नरके वासः पुंसंज्ञे वै प्रजायते

જો આ પ્રકારોમાંથી પણ પુરુષને એક પણ પુત્ર ન જન્મે, તો ‘પુરુષ’ સંજ્ઞાવાળાને નિશ્ચયે નરકવાસ કહેવાયો છે—એવું વિધાન છે।

Verse 8

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गालवस्य महात्मनः । अपुत्रत्वात्परं दुःखं जगाम विदुरस्तदा

સૂત બોલ્યા—મહાત્મા ગાલવના વચન સાંભળીને વિદુર ત્યારે પુત્રહીનતાના કારણે પરમ દુઃખમાં ડૂબી ગયો।

Verse 9

तप्तस्तं गालवः प्राह मा त्वं दुःखपदं व्रज । मद्वाक्यात्पुत्रकं वृक्षं विष्णुसंज्ञं द्रुतं कुरु

કરુણાથી દ્રવિત ગાલવે કહ્યું—“તું દુઃખપદમાં ન જા. મારા વચનથી ત્વરિત આ વૃક્ષને પુત્રરૂપે સ્વીકાર અને તેનું નામ ‘વિષ્ણુ’ રાખ।”

Verse 10

तस्मात्प्राप्स्यसि निःशेषं फलं पुत्रसमुद्भवम् । गत्वा पुण्यतमे देशे रक्तशृंगस्य मूर्धनि

“અતએવ તું પુત્રપ્રાપ્તિથી ઉત્પન્ન થતું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરશ—જ્યારે તું પરમ પુણ્ય દેશમાં રક્તશૃંગ પર્વતના શિખરે જશે।”

Verse 11

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्ववृद्धिशुभोदये । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विदुरस्तत्क्षणाद्ययौ

હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં—જ્યાં સર્વ વૃદ્ધિ અને શુભોદય થાય છે—તે વચન સાંભળીને વિદુર તત્ક્ષણે નીકળી પડ્યો।

Verse 12

तत्स्थानं गालवोद्दिष्टं हर्षेण महतान्वितः । तत्राश्वत्थतरुं स्थाप्य पुत्रत्वे चाभिषेच्य च

ગાલવે દર્શાવેલા સ્થાને પહોંચી મહાન હર્ષથી યુક્ત થઈ, તેણે ત્યાં અશ્વત્થ વૃક્ષ સ્થાપ્યું અને તેને પુત્રત્વમાં અભિષેક કર્યો।

Verse 13

वैवाहिकेन विधिना कृतकृत्यो बभूव ह । ततो बभ्राम तत्क्षेत्रं तीर्थयात्रापरायणः

વૈવાહિક વિધિ મુજબ સંસ્કાર પૂર્ણ કરીને તે કૃતકૃત્ય થયો. ત્યારબાદ તીર્થયાત્રામાં પરાયણ બની તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ભ્રમણ કરતો રહ્યો અને તીર્થોના દર્શન કરતો રહ્યો.

Verse 15

स दृष्ट्वा कुरुवृद्धस्य कीर्तनानि महात्मनः । ततश्चक्रे मतिं तत्र दिव्यप्रासादकर्मणि

કુરુવૃદ્ધ એવા મહાત્માની કીર્તિગાથાઓ અને પ્રસિદ્ધ કાર્યો જોઈ તેણે ત્યાં જ દિવ્ય પ્રાસાદ (મંદિર) નિર્માણ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

Verse 16

ततो माहेश्वरं लिंगं वटाधस्ताद्विधाय सः । विष्णुं च स्थापयामास अश्वत्थस्य तरोरधः

પછી તેણે વડવૃક્ષ નીચે માહેશ્વર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી અને અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષ નીચે વિષ્ણુને પણ સ્થાપ્યા.

Verse 17

निवेश्य च तथा दिव्यं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । एतद्देवत्रयं क्षेत्रे युष्माकं हि मया कृतम् । भवद्भिः सकला चास्य चिन्ताकार्या सदैव हि

આ રીતે દિવ્ય પ્રતિષ્ઠાઓ કરીને તેણે બ્રાહ્મણોને જણાવ્યું— “આ ક્ષેત્રમાં આ દેવત્રય મેં તમારાં માટે સ્થાપ્યું છે. તેથી તમે સૌએ તેની સંપૂર્ણ દેખભાળ અને વ્યવસ્થા સદૈવ કરવી.”

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । वयमस्य करिष्यामो यात्राद्याः सकलाः क्रियाः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું— “અમે તેની યાત્રા વગેરે તમામ ક્રિયાઓ અને જરૂરી સર્વ વિધિઓ નિત્ય વિધિપૂર્વક કરીશું.”

Verse 19

तथा वंशोद्भवा ये च पुत्राः पौत्रास्तथापरे । करिष्यंति क्रियाः सर्वास्त्वं गच्छ स्वगृहं प्रति

એ જ રીતે અમારા વંશમાં જન્મેલા પુત્રો‑પૌત્રો તથા પછીના અન્ય લોકો પણ સર્વ ક્રિયા‑કર્મો કરશે. હવે તમે તમારા ગૃહે પરત જાઓ.

Verse 20

ततो जगाम विदुरः स्वपुरं प्रति हर्षितः । कृतकृत्यो द्विजास्ते च चक्रुर्वाक्यं तदुद्भवम्

પછી વિદુર આનંદિત થઈ પોતાના નગર તરફ ગયો. તે દ્વિજ બ્રાહ્મણો પણ કૃતકૃત્ય બની તે પવિત્ર પ્રસંગને અનુરૂપ વચનો બોલ્યા.

Verse 21

माघमासस्य सप्तम्यां सूर्यवारेण यो नरः । पूजयेद्भास्करं तत्र स याति परमां गतिम्

માઘ માસની સપ્તમી જ્યારે રવિવારે આવે ત્યારે જે મનુષ્ય તે પવિત્ર સ્થાને ભાસ્કર (સૂર્યદેવ)ની પૂજા કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 22

शिवं वा सोमवारेण शुक्लाष्टम्यां विशेषतः । शयने बोधने विष्णुं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

અથવા સોમવારે—વિશેષ કરીને શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીમાં—શિવની પૂજા કરવી; અને વિષ્ણુના શયન તથા બોધન વ્રતકાળે યોગ્ય શ્રદ્ધાસહિત વિષ્ણુની આરાધના કરવી.

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवानां तत्त्रयं शुभम् । पूजनीयं विशेषेण नरैः स्वर्गतिमीप्सुभिः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી દેવતાઓના તે શુભ ત્રયની પૂજા કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને સ્વર્ગગતિ ઇચ્છનાર મનુષ્યોએ.

Verse 24

तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं मुनयः संशितव्रताः । विदुरेश्वरमाराध्य शतशोऽथ सहस्रशः

ત્યાં પૂર્વકાળે દૃઢવ્રત મુનિઓએ વિદુરેશ્વરની આરાધના કરીને સૈકડાઓ અને હજારોની સંખ્યામાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 25

ततस्तत्सिद्धिदं ज्ञात्वा लिंगं वै पाकशासनः । पांसुभिः पूरयामास यथा कश्चिन्न बुध्यते

પછી તે લિંગ સિદ્ધિદાયક છે એમ જાણી પાકશાસન (ઇન્દ્ર) એ તેને ધૂળથી ભરિ દીધું, જેથી કોઈ તેને ઓળખી ન શકે।

Verse 26

कस्यचित्त्वथ कालस्य विदुरस्तत्र चागतः । दृष्ट्वा लोपगतं लिंगं दुःखेन महतान्वितः

થોડા સમય પછી વિદુર ત્યાં આવ્યા; લિંગ અદૃશ્ય થયેલું જોઈ તેઓ મહાન દુઃખથી વ્યાકુળ થયા।

Verse 27

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । मा त्वं कुरु विषादं हि लिंगार्थे विदुराधुना

એ જ સમયે એક અશરીરી વાણી બોલી—“વિદુર, હવે લિંગ માટે શોક ન કર।”

Verse 28

योऽयं स दृश्यते वालो वटस्तस्य तले स्थिता । देवद्रोणिः सुरेशेन पांसुभिः परिपूरिता

“જે યુવાન વડવૃક્ષ તને દેખાય છે, તેના તળે દેવદ્રોણી સ્થિત છે; તેને સુરેશ (ઇન્દ્ર) એ ધૂળથી પરિપૂર્ણ કરી છે.”

Verse 29

ततो गजाह्वयात्तूर्णं समानीय धनं बहु । शोधयामास तत्स्थानं दिवारात्रमतन्द्रितः

ત્યારબાદ તે ગજાહ્વય (હસ્તિનાપુર)માંથી ત્વરિત રીતે બહુ ધન-સામગ્રી મંગાવી, તે સ્થાનને દિવસ-રાત અવિરત શುದ್ಧ કરતો રહ્યો।

Verse 30

ततो विलोक्य तान्देवान्हर्षेण महतान्वितः । प्रासादं निर्ममे तेषां योग्यं साध्वभिसंस्थितम्

પછી તે દેવોને નિહાળી તે મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો અને તેમના માટે યોગ્ય, સુયોજિત તથા દૃઢ રીતે સ્થાપિત પ્રાસાદરૂપ મંદિરનું નિર્માણ કર્યું।

Verse 31

कैलासशिखराकारं भास्करार्थे महामुनिः । जटामध्यगतं दृष्ट्वा वटस्य च महेश्वरम्

ભાસ્કર-આરાધનાર્થે તે મહામુનિએ જટાઓના મધ્યમાં સ્થિત, વડવૃક્ષમાં વિરાજમાન મહેશ્વરને નિહાળી, તેમને કૈલાસશિખર સમાન રૂપે ભાવપૂર્વક કલ્પ્યા।

Verse 32

प्रासादं नाकरोत्तत्र लिंगं यावन्न चालयेत् । वासुदेवस्य योग्यां च कृत्वा शालां बृहत्तराम्

ત્યાં લિંગને હલાવવું ન પડે ત્યાં સુધી તેણે પ્રાસાદ ઊભો કર્યો નહીં; અને વાસુદેવ માટે પણ યોગ્ય એવી વિશાળ શાળા (મંડપ) બનાવી।

Verse 33

दत्त्वा वृत्तिं च संहृष्टो ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च । जगाम स्वाश्रमं भूयो विप्रानामंत्र्य तांस्ततः

બ્રાહ્મણોને જીવનનિર્વાહની વૃत्ति આપી અને હર્ષપૂર્વક વિધિવત્ અર્પણ કરીને, પછી તે વિપ્રોને વિદાય આપી તે ફરી પોતાના આશ્રમમાં ગયો।