Adhyaya 259

Verse 1

गालव उवाच । तस्मिंस्तु पतिते लिंगे योजनायामविस्तृते । विषादार्त्ता ऋषिगणास्तत्राजग्मुः सहस्रशः

ગાલવ બોલ્યા—જ્યારે તે લિંગ પડીને એક યોજન જેટલું વિસ્તર્યું, ત્યારે વિષાદથી પીડિત ઋષિગણો હજારોની સંખ્યામાં ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 2

व्यलोकयन्त सर्वत्र दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम् । नासौ दृष्टिपथे तेषां बभूव भयविह्वलः

તેઓ સર્વત્ર નજર ફેરવી ત્યાં મહેશ્વરને શોધતા રહ્યા; પરંતુ તે તેમની દૃષ્ટિપથમાં ન આવ્યા, તેથી તેઓ ભયથી વ્યાકુળ થયા।

Verse 3

वीर्यं वर्षसहस्राणि बहून्यपि सुसंचितम् । पृथिवीं सकलां व्याप्य स्थितं ददृशिरे द्विजाः

અनेक સહસ્ર વર્ષોથી સંગ્રહિત તે મહાન વીર્યને દ્વિજોએ જોયું, જે સમગ્ર પૃથ્વીને વ્યાપીને સ્થિત હતું.

Verse 4

तद्दृष्ट्वा सुमहल्लिंगं रुधिराक्तं जलैः प्लुतम् । ब्राह्मणाः संशयगता दह्यमाना वसुन्धरा

તે અતિ વિશાળ લિંગને રક્તથી લિપ્ત અને જળથી પ્લાવિત જોઈ બ્રાહ્મણો સંશયમાં પડ્યા; અને વસુંધરા જાણે દહન થવા લાગી।

Verse 5

तल्लिंगं तत्र संस्थाप्य चक्रुस्तां नर्मदां नदीम् । तज्जलं नर्मदारूपं ल्लिंगं चामरकण्टकम्

ત્યાં તે લિંગની સ્થાપના કરીને તેમણે નર્મદા નદીને પ્રગટ કરી. તે જળ નર્મદા-સ્વરૂપ બન્યું અને તે લિંગ ‘અમરકંટક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 6

नरकं वारयत्येतत्सेवितं नरकापहम् । भूतग्रहाश्च सर्वेऽपि यास्यंति विलयं ध्रुवम्

આ તીર્થસેવા કરવાથી નરક અટકે છે અને નરકફળનો નાશ થાય છે. તેમજ સર્વ ભૂત-ગ્રહાદિ ઉપદ્રવો નિશ્ચિત રીતે લય પામે છે.

Verse 7

तत्र स्नात्वा जलं पीत्वा संतर्प्य च पितॄंस्तथा । सर्वान्कामानवाप्नोति मनुष्यो भुवि दुर्लभान्

ત્યાં સ્નાન કરીને, જળ પીીને અને પિતૃઓને તર્પણ કરીને મનુષ્ય આ લોકમાં દુર્લભ એવા સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 9

लिंगानि नार्मदेयानि पूजयिष्यंति ये नराः । तेषां रुद्रमयो देहो भविष्यति न संशयः । चातुर्मास्ये विशेषेण लिंगपूजा महाफला । चातुर्मास्ये रुद्रजपं हरपूजा शिवे रतिः

જે લોકો નર્મદા પ્રદેશના લિંગોની પૂજા કરશે, તેમનું દેહ રુદ્રમય બનશે—એમાં સંશય નથી. ખાસ કરીને ચાતુર્માસમાં લિંગપૂજા મહાફળદાયી છે; ચાતુર્માસમાં રુદ્રજપ, હરપૂજા અને શિવભક્તિ વિશેષ પ્રશંસિત છે.

Verse 10

पंचामृतेन स्नपनं न तेषांगर्भवेदना । ये करिष्यंति मधुना सेचनं लिंगमस्तके

જે પંચામૃતથી લિંગનું સ્નાપન કરશે, તેમને ગર્ભવેદના (ગર્ભસંબંધિત પીડા) નહીં થાય. અને જે લિંગના મસ્તક પર મધુનું સેચન કરશે, તેમને પણ એવો જ શુભ ફળ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 11

तेषां दुःखसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् । दीपदानं कृतं येन चातु र्मास्ये शिवाग्रतः

જેણે ચાતુર્માસ્યમાં શિવના સમક્ષ દીપદાન કર્યું છે, તેના હજારો દુઃખો નિશ્ચિત રીતે લય પામે છે.

Verse 12

कुलकोटिं समुद्धृत्य स्वेच्छया शिवलोकभाक् । चन्दनागुरुधूपैश्च सुश्वेतकुसुमैरपि

ચંદન-અગરુ ધૂપ અને શુદ્ધ શ્વેત પુષ્પોથી પૂજા કરવાથી, મનુષ્ય સ્વઇચ્છાથી શિવલોક પામે છે અને કુલકોટિનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 13

नर्मदाजललिंगं ये ह्यर्च यिष्यंति ते शिवाः । शिला हरत्वमापन्नाः प्राणिनामपि का कथा

જે નર્મદાજલ-લિંગનું અર્ચન કરે છે તે શિવતુલ્ય બને છે; જ્યારે શિલાઓ પણ હરિત્વ (મુક્તિ/દૈવી સ્થિતિ) પામે છે, તો પ્રાણીઓની તો શું વાત!

Verse 14

तत्संभूतं महालिंगं जलधारणसंयुतम् । पूजयित्वा विधानेन चातुर्मास्ये शिवो भवेत्

આ રીતે ઉત્પન્ન થયેલ, જલધારા-ધારણથી યુક્ત તે મહાલિંગની ચાતુર્માસ્યમાં વિધાનપૂર્વક પૂજા કરવાથી સાધક શિવભાવ પામે છે.

Verse 15

चातुर्मास्ये ये मनुजा नर्मदाऽमरकण्टके । तीर्थे स्नास्यंति नियतास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे

ચાતુર્માસ્યમાં નિયમિત રહી નર્મદાના અમરકણ્ટક તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યોનું નિવાસ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં થાય છે.

Verse 16

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ते द्विजास्तत्र स्थाप्य लिंगं यथाविधि । अमरकण्टकतीर्थे नर्मदां च महानदीम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહી તે દ્વિજોએ ત્યાં વિધિપૂર્વક લિંગની સ્થાપના કરી અને અમરકંટક તીર્થમાં મહાનદી નર્મદાના તટે તેને પ્રતિષ્ઠિત કર્યું.

Verse 17

पुनश्चिन्तापरा जाता विश्वस्य क्षोभकारणे । पद्मासनगता भूत्वा प्राणायामपरायणाः

પછી તેઓ વિશ્વના ક્ષોભના કારણ વિષે ચિંતામાં લીન થયા; પદ્માસનમાં બેસી પ્રાણાયામમાં પરાયણ બન્યા.

Verse 18

चिन्तयामासुरव्यग्रं हृदयस्थं महे श्वरम् । ततो देवा महेंद्राद्याः संप्राप्यामरकण्टकम्

અવ્યગ્ર ચિત્તે તેમણે હૃદયસ્થ મહેશ્વરનું ધ્યાન કર્યું; ત્યારબાદ મહેન્દ્ર વગેરે દેવો અમરકંટકમાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 19

ब्राह्मणानां स्तुतिं चक्रुर्विनयानतकन्धराः । नमोऽस्तु वो द्विजातिभ्यो ब्रह्मविद्भ्यो महेश्वराः

વિનયથી ગળું નમાવી દેવોએ બ્રાહ્મણોની સ્તુતિ કરી—“હે દ્વિજાતિઓ, બ્રહ્મવિદો, મહેશ્વરસમાન મહાત્માઓ, તમને નમસ્કાર.”

Verse 20

भूसुरेभ्यो गुरुभ्यश्च विमुक्तेभ्यश्च वंधनात् । यूयं गुणत्रयातीता गुणरूपा गुणाकराः

ભૂસુરો, ગુરુઓ અને બંધનથી મુક્ત મહાત્માઓને નમસ્કાર. તમે ત્રિગુણાતીત છો, છતાં ગુણસ્વરૂપ અને ગુણાકર છો.

Verse 21

गुणत्रयमयैर्भावैः सततं प्राणबुद्बुदाः । येषां वाक्यजलेनैव पापिष्ठा अपि शुद्धताम् । प्रयांति पापपुंजाश्च भस्मसाद्यांति पापिनाम्

ત્રિગુણજન્ય ભાવોથી પ્રેરિત જીવો સદા પ્રાણબુદબુદ સમાન છે; જેમના વચનરૂપી જળથી જ અતિ પાપી પણ શુદ્ધ થાય છે, અને પાપીઓના પાપપુંજ ભસ્મ થઈ જાય છે।

Verse 22

शस्त्रं लोहमयं येषां वागेव तत्समन्विताः । पापैः पराभिभूतानां तेषां लोकोत्तरं बलम्

જેનાં શસ્ત્ર લોખંડમય છે અને જેમની વાણી પણ તેવી જ આયુધસજ્જ છે—પાપોથી આક્રમિત અને પરાભૂત થયાં છતાં તેમામાં લોકોત્તર બળ પ્રગટે છે।

Verse 23

क्षमया पृथिवीतुल्याः कोपे वैश्वानरप्रभाः । पातनेऽनेकशक्तीनां समर्था यूयमेव हि

ક્ષમામાં તમે પૃથ્વીસમાન છો, અને ક્રોધમાં વૈશ્વાનર અગ્નિ સમા પ્રભાસિત; અનેક પ્રકારની શક્તિઓને પતિત કરાવવામાં સમર્થ તો તમે જ છો।

Verse 24

स्वर्गादीनां तथा याने भवन्तो गतयो ध्रुवम्

સ્વર્ગ વગેરે ઉચ્ચ લોકોની યાત્રામાં તમે નિશ્ચયે ધ્રુવ ગતિના માર્ગો છો।

Verse 25

सत्कर्मकारकाश्चैव सत्कर्मनिरताः सदा । सत्कर्मफलदातारः सत्कर्मेभ्यो मुमुक्षवः

તમે સત્કર્મ કરનાર અને સદા સત્કર્મમાં રત; સત્કર્મના ફળ આપનાર, અને સત્કર્મોથી મુક્તિ ઇચ્છનાર છો।

Verse 26

सावित्रीमंत्रनिरता ये भवंतोऽघनाशनाः । आत्मानं यजमानं च तारयंति न संशयः

સાવિત્રી મંત્રમાં નિરત, પાપનાશક એવા તમે, પોતાને અને યજમાનને પણ તારવો છો—એમાં શંકા નથી.

Verse 27

वह्नयश्च तथा विप्रास्तर्पिताः कार्यसाधकाः । चातुर्मास्ये विशेषेण तेषां पूजा महाफला

પવિત્ર અગ્નિઓ અને બ્રાહ્મણો વિધિપૂર્વક તૃપ્ત કરાય તો તેઓ કાર્યસિદ્ધિ કરાવે છે. ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તેમની પૂજા મહાફળદાયી છે.

Verse 28

तावन्न वज्रमिंद्रस्य शूलं नैव पिनाकिनः

જ્યાં સુધી તે સામર્થ્ય સ્થિર છે, ત્યાં સુધી ઇન્દ્રનું વજ્ર પણ એટલું ભયંકર નથી, અને પિનાકી (શિવ)નું ત્રિશૂલ પણ નથી.

Verse 29

दण्डो यमस्य तावन्नो यावच्छापो द्विजोद्भवः । अग्निना ज्वाल्यते दृश्यं शापोद्दिष्टानपि स्वयम्

યમનો દંડ એટલો (તત્કાળ) નથી, જેટલો દ્વિજમાંથી ઉત્પન્ન શાપ. તે અગ્નિની જેમ પ્રજ્વલિત થઈ, શાપથી સૂચિત થયેલાઓને પણ આપમેળે દહન કરે છે—એવું દેખાય છે.

Verse 30

हंति जातानजातांश्च तस्माद्विप्रं न कोपयेत् । विप्रकोपाग्निना दग्धो नरकान्नैव मुच्यते

તે જન્મેલાં અને અજન્માં—બન્નેને પણ નાશ કરે છે; તેથી બ્રાહ્મણને ક્રોધિત ન કરવો. બ્રાહ્મણ-કોપની અગ્નિથી દગ્ધ થયેલો નરકોમાંથી મુક્ત થતો નથી.

Verse 31

शस्त्रक्षतोऽपि नरकान्मुच्यते नात्र संशयः । देवानां मधुधान्यानां सामर्थ्यं भेदनेन हि

શસ્ત્રથી ઘાયલ થયેલો મનુષ્ય પણ નરકમાંથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. કારણ કે દેવોને મધુ અને ધાન્યાદિ અર્પણની શક્તિ વિધિપૂર્વક યોગ્ય રીતે વહેંચી અર્પણ કરવામાં જ છે.

Verse 32

वाङ्मात्रेण हि विप्रस्य भिद्यते सकलं जगत् । ते यूयं गुरवोऽस्माकं विश्वकारणकारकाः । प्रसादपरमा नित्यं भवंतु भुवनेश्वराः

વૈપ્રના માત્ર વચનથી જ સમગ્ર જગત બદલાઈ જાય છે. તેથી તમે જ અમારા ગુરુ—વિશ્વના કારણોને રચનારા છો. હે ભુવનેશ્વરો, તમે સદા પ્રસાદપરાયણ રહો અને નિત્ય કૃપા વરસાવો.

Verse 33

ईश्वरेण विना सर्वे वयं लोकाश्च दुःखिताः । तत्कथ्यतां स भगवान्कुत्रास्ते परमेश्वरः

ઈશ્વર વિના અમે બધા અને સર્વ લોક પણ દુઃખિત થઈ જાય છે. તેથી કહો—તે ભગવાન પરમેશ્વર અત્યારે ક્યાં નિવાસ કરે છે?

Verse 34

गालव उवाच । ज्ञात्वा मुनिभयत्रस्तं देवेशं शूलपाणिनम्

ગાલવ બોલ્યા—મુનિઓના કારણે ભયથી વ્યાકુલ થયેલા દેવેશ, શૂલપાણિ શિવને જાણી (તેઓ તે મુજબ આગળ વધ્યા).

Verse 35

सुरभीगर्भसंभूतं देवानूचुर्महर्षयः । स्वागतं देवदेवेभ्यो ज्ञातो वै स महेश्वरः

સુરભીના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે (દિવ્ય) વિષે મહર્ષિઓએ દેવોને કહ્યું—“હે દેવદેવો, સ્વાગત છે; તે મહેશ્વર અમને નિશ્ચયે જાણીતો છે.”

Verse 36

तत्र गच्छंतु देवेशा यत्र देवः सनातनः । इत्युक्त्वा ते महात्मानः सह देवैर्ययुस्तदा

“હે દેવેશો, જ્યાં સનાતન દેવ વિરાજે છે ત્યાં જાઓ.” એમ કહી તે મહાત્માઓ દેવતાઓ સાથે ત્યારે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 37

गोलोकं देवमार्गेण यत्र पायसकर्दमाः । घृतनद्योमधु ह्रदा नदीनां यत्र संघशः

દેવમાર્ગે તેઓ ગોલોક પહોંચ્યા—જ્યાં કાદવ પણ પાયસ સમાન છે, જ્યાં ઘૃતની નદીઓ અને મધના સરોવરો છે, અને જ્યાં નદીઓ ટોળે ટોળે એકત્ર થાય છે।

Verse 38

पूर्वजानां गणाः सर्वे दधिपीयूषपाणयः । मरीचिपाः सोमपाश्च सिद्धसंघास्तथा परे

ત્યાં પૂર્વજનોના સર્વ ગણો ઉપસ્થિત હતા—દહીં અને અમૃતસમાન પીયૂષ હાથમાં ધરેલા; મરીચિપાન કરનારાં, સોમપાન કરનારાં, તથા અન્ય સિદ્ધસંઘો પણ હતા।

Verse 39

घृतपाश्चैव साध्याश्च यत्र देवाः सनातनाः । ते तत्र गत्वा मुनयो ददृशुः सुरभीसुतम्

જ્યાં સનાતન દેવો વસે છે ત્યાં ઘૃતપાન કરનારાં અને સાધ્યગણ પણ હતા. ત્યાં જઈ મુનિઓએ સુરભીના પુત્રને દર્શન કર્યું.

Verse 40

तेजसा भास्करं चैव नीलनामेति विश्रुतम् । इतस्ततोऽभिधावंतं गवां संघातमध्यगम्

તે તેજમાં સૂર્ય સમાન, ‘નીલ’ નામે વિખ્યાત હતો. ગાયોનો ઘન સમૂહ વચ્ચે તે અહીંથી ત્યાં દોડતો દેખાયો.

Verse 41

नंदा सुमनसा चैव सुरूपा च सुशीलका । कामिनी नंदिनी चैव मेध्या चैव हिरण्यदा

ત્યાં નંદા અને સુમનસા, સુરূপા અને સુશીલકા; તેમજ કામિની અને નંદિની, અને મેધ્યા તથા હિરણ્યદા નામની (ગાયો) હતી.

Verse 42

धनदा धर्मदा चैव नर्मदा सकलप्रिया । वामनालंबिका कृष्णा दीर्घशृंगा सुपिच्छिका

તેઓ ધનદા, ધર્મદા, નર્મદા અને સકલપ્રિયા તરીકે ઓળખાતી; તેમજ વામનાલંબિકા, કૃષ્ણા, દીર્ઘશૃંગા અને સુપિચ્છિકા નામે પણ પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 43

तारा तरेयिका शांता दुर्विषह्या मनोरमा । सुनासा दीर्घनासा च गौरा गौरमुखीह या

તેઓ તારા અને તરેયિકા; શાંતા, દુર્વિષહ્યા અને મનોરમા; તેમજ સુનાસા, દીર્ઘનાસા, ગૌરા અને ગૌરમુખી નામે પણ ઓળખાતી હતી.

Verse 44

हरिद्रवर्णा नीला च शंखिनी पंचवर्णका । विनताभिनताचैव भिन्नवर्णा सुपत्रिका

એક હરિદ્રવર્ણા (હળદર જેવી પીળી), એક નીલા; એક શંખિની અને એક પંચવર્ણકા; તેમજ વિનતા અને અભિનતા, એક ભિન્નવર્ણા અને એક સુપત્રિકા (સુંદર ચિહ્નવાળી) હતી.

Verse 45

जयाऽरुणा च कुण्डोध्नी सुदती चारुचंपका । एतासां मध्यगं नीलं दृष्ट्वा ता मुनिदेवताः

જયા, અરુણા, કુંડોધ્ની, સુદતી અને ચારુચંપકા પણ હતી. એમની વચ્ચે ઊભેલા નીલને જોઈ, તે મુનિસ્વરૂપ દેવતાઓ ભક્તિ-શ્રદ્ધાથી તેનું દર્શન કરવા લાગ્યા.

Verse 46

विचरंति सुरूपं तं संजातविस्मयोन्मुखाः । मुनीश्वराः कृपाविष्टा इन्द्राद्या हृष्टमानसाः । स्तुतिमारेभिरे कर्त्तुं तेजसा तस्य तोषिताः

તે પરમસુંદર પુરુષ વિચરતો હતો ત્યારે મુનીશ્વરો આશ્ચર્યથી મુખ ઊંચું કરી કરુણાથી ભરાઈ ગયા. ઇન્દ્ર આદિ દેવો હૃદયે હર્ષિત થઈ, તેના તેજથી તૃપ્ત થઈ, સ્તુતિગાન કરવા લાગ્યા.

Verse 47

शूद्र उवाच । कथं नीलेति नामासौ जातोयमद्भुताकृतिः । किमस्तुवन्प्रसन्नास्ते ब्राह्मणा विश्वकारणम्

શૂદ્રે કહ્યું—આ અદ્ભુત આકૃતિવાળો ‘નીલ’ નામે કેવી રીતે ઓળખાયો? અને પ્રસન્ન તે બ્રાહ્મણો વિશ્વકારણનું કઈ રીતે સ્તવન કરતા હતા?

Verse 48

गालव उवाच । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पांडुरः

ગાલવે કહ્યું—જે વર્ણે લોહિત છે, પરંતુ મુખે અને પુચ્છે પાંડુર (ફિક્કો શ્વેત) છે…

Verse 49

श्वेतः खुरविषाणेषु स नीलो वृषभः स्मृतः । चतुष्पादो धर्मरूपो नील लोहितचिह्नकः

…અને ખુરો તથા શિંગોમાં શ્વેત હોય તો તે ‘નીલ’ નામનો વૃષભ કહેવાય છે. તે ચતુષ્પાદ, ધર્મસ્વરૂપ, નીલ-લોહિત ચિહ્નોથી યુક્ત છે.

Verse 50

कपिलः खुरचिह्नेषु स नीलो वृषभः स्मृतः । योऽसौ महेश्वरो देवो वृषश्चापि स एव हि

ખુરચિહ્નોમાં કપિલ (તામ્ર-પીળો) હોય તો પણ તે ‘નીલ’ વૃષભ તરીકે જ સ્મરાય છે. અને જે દેવ મહેશ્વર છે, તે જ ખરેખર ‘વૃષ’ સ્વરૂપે પણ એ જ છે.

Verse 51

चतुष्पादो धर्मरूपो नीलः पंचमुखो हरः । यस्य संदर्शनादेव वाजपेयफलं लभेत्

નીલ ચતુષ્પાદ, ધર્મસ્વરૂપ, પંચમુખ હર (શિવ) છે. તેના માત્ર દર્શનથી જ વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 52

नीले च पूजिते यस्मिन्पूजितं सकलं जगत् । स्निग्धग्रासप्रदानेन जगदाप्यायितं भवेत्

જ્યાં નીલની પૂજા થાય છે, ત્યાં જાણે સમગ્ર જગતની પૂજા થઈ જાય છે. સ્નિગ્ધ અને પોષક ગ્રાસ અર્પણ કરવાથી જગતનું પોષણ અને તૃપ્તિ થાય છે.

Verse 53

यस्य देहे सदा श्रीमान्विश्वव्यापी जनार्दनः । नित्यमर्चयते योऽसौ वेदमन्त्रैः सनातनैः

જેનાં દેહમાં સદા શ્રીમાન, વિશ્વવ્યાપી જનાર્દન નિવાસ કરે છે—એ જ સનાતન વેદમંત્રોથી નિત્ય ભગવાનનું અર્ચન કરે છે.

Verse 54

ऋषय ऊचुः । त्वं देवः सर्वगोप्तॄणां विश्वगोप्ता सनातनः । विघ्नहर्ता ज्ञानदश्च धर्मरूपश्च मोक्षदः

ઋષિઓએ કહ્યું—તમે સર્વ રક્ષકોના પણ દેવ છો; તમે સનાતન વિશ્વરક્ષક છો. તમે વિઘ્નહર્તા, જ્ઞાનદાતા, ધર્મસ્વરૂપ અને મોક્ષદાતા છો.

Verse 55

त्वमेव धनदः श्रीदः सर्वव्याधिनिषूदनः । जगतां शर्मकरणे प्रवृत्तः कनकप्रदः

તમે જ ધનદાતા, શ્રીદાતા અને સર્વ વ્યાધિઓના નાશક છો. જગતના શાંતિ-કલ્યાણ માટે પ્રવૃત્ત રહી તમે કનક (સુવર્ણ) પણ પ્રદાન કરો છો.

Verse 56

तेजसां धाम सर्वेषां सौरभेय महाबल । शृंगाग्रे धृतकैलासः पार्वतीसहितस्त्वया

હે મહાબલ સૌરભેય! તું સર્વ તેજનું ધામ છે; તારા શિખરાગ્રે પાર્વતીસહિત કૈલાસને ધારણ કરે છે।

Verse 57

३३ स्तुत्यो वेदमयो वेदात्मा वेदवित्तमः । वेदवेद्यो वेदयानो वेदरूपो गुणाकरः

ત્રેતીસ દેવોથી સ્તુત્ય, વેદમય, વેદાત્મા, વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ; વેદથી જ્ઞેય, વેદથી વાહિત, વેદરૂપ અને ગુણાકર છે।

Verse 58

गुणत्रयेभ्योऽपि परो याथात्म्यं वेद कस्तव । वृषस्त्वं भगवान्देव यस्तुभ्यं कुरुते त्वघम्

તું ત્રિગુણથી પણ પર છે; તારો યથાર્થ સ્વરૂપ કોણ જાણે? હે ભગવન દેવ! જે તારા વિરુદ્ધ પાપ કરે તે ‘વૃષ’ (અપરાધી) તરીકે જ્ઞેય।

Verse 59

वृषलः स तु विज्ञेयो रौरवादिषु पच्यते । यदा स्पृष्टः स तु नरो नरकादिषु यातनाः

તે ‘વૃષલ’ તરીકે જ્ઞેય; રૌરવ વગેરે નરકોમાં તે તપાવવામાં આવે છે। જ્યારે કર્મફળ સ્પર્શે, ત્યારે તે નરકાદિ યાતનાઓ ભોગવે છે।

Verse 60

सेवते पापनिचयैर्निगाढप्रायबन्धनैः । क्षुत्क्षामं च तृषाक्रांतं महाभारसमन्वितम्

તે પાપસંચયોથી, કસાયેલા ભારે બંધનોથી દૃઢ રીતે બંધાયેલો રહે છે; ભૂખથી ક્ષીણ, તરસથી વ્યાકુળ અને મહાભારથી લદાયેલો હોય છે।

Verse 61

निर्दया ये प्रशोष्यंति मतिस्तेषां न शाश्वती । चतुर्भिः सहितं मर्त्या विवाहविधिना तु ये

જે નિર્દય બની અન્યને શોષી નાખે છે, તેમની સ્થિર બુદ્ધિ ટકતી નથી. અને જે મર્ત્યો વિવાહવિધિ મુજબ ચારે સાથે (સંયોગ) કરે છે…

Verse 62

विवाहं नीलरूपस्य ये करिष्यंति मानवाः । पितॄनुद्दिश्य तेषां वै कुले नैवास्ति नारकी

જે લોકો પિતૃઓને ઉદ્દેશીને નીલરૂપનો વિવાહ-સંસ્કાર કરશે, તેમના કુળમાં ખરેખર કોઈ પણ નરકગતિને પામશે નહીં।

Verse 63

त्वं गतिः सर्वलोकानां त्वपिता परमेश्वरः । त्वया विना जगत्सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति

તમે જ સર્વ લોકોની ગતિ અને આશ્રય; તમે જ પિતા, હે પરમેશ્વર. તમારા વિના આ સમગ્ર જગત તે ક્ષણે જ નાશ પામે।

Verse 64

परा चैव तु पश्यंती मध्यमा वैखरी तथा । चतुर्विधानां वचसामीश्वरं त्वां विदुर्बुधाः

પરા, પশ্যંતી, મધ્યમા અને વૈખરી—વાણીના આ ચાર ભેદ છે. બુદ્ધિમાનો તમને જ એ સર્વના ઈશ્વર તરીકે જાણે છે.

Verse 65

चतुःशृंगं चतुष्पादं द्विशीर्षसप्तहस्तकम् । त्रिधा बद्धं धर्ममयं त्वामेव वृषभं विदुः

ચાર શિંગ, ચાર પગ, બે મસ્તક અને સાત હાથ; ત્રિવિધ બંધનથી બંધાયેલ, ધર્મમય—તમને જ તેઓ વृषભરૂપે જાણે છે.

Verse 66

तृप्तिदं सर्वभूतानां विश्वव्यापकमोजसा । ब्रह्म धर्ममयं नित्यं त्वामात्मानं विदुर्जनाः

તમે સર્વ પ્રાણીઓને તૃપ્તિ આપનાર છો; તમારા તેજથી તમે વિશ્વમાં વ્યાપક છો. લોકો તમને ધર્મમય બ્રહ્મસ્વરૂપ, નિત્ય આત્મા તરીકે જાણે છે.

Verse 67

अच्छेद्यस्त्वमभेद्यस्त्वमप्रमेयोमहा यशाः । अशोच्यस्त्वमदाह्योऽसि विदुः पौराणिका जनाः

તમે અચ્છેદ્ય, અભેદ્ય, અપ્રમેય અને મહાયશસ્વી છો. તમે અશોચ્ય, અદાહ્ય છો—એવું પુરાણજ્ઞો જાણે છે.

Verse 68

त्वदाधारमिदं सर्वं त्वदाधारमिदं जगत् । त्वदाधाराश्च देवाश्च त्वदाधारं तथा मृतम्

આ બધું તમારાં જ આધારે છે; આ સમગ્ર જગત તમારાં પર જ સ્થિત છે. દેવતાઓ પણ તમારાં આધારે છે, અને મૃતલોક પણ તેમ જ તમારાં આધારે સ્થિત છે.

Verse 69

जीवरूपेण लोकांस्त्रीन्व्याप्य तिष्ठसि नित्यदा । एवं स संस्तुतो नीलो विप्रैस्तैः सोमपायिभिः

જીવસ્વરૂપે તમે ત્રિલોકને વ્યાપીને સદાય સ્થિત રહો છો. આ રીતે યજ્ઞમાં સોમપાન કરનાર તે બ્રાહ્મણોએ નીલ (નીલરૂપ)ની સ્તુતિ કરી.

Verse 70

प्रसन्नवदनो भूत्वा विप्रा न्प्रणतितत्परः । पुनरेव वचः प्रोचुर्विप्राः कृतशिवागसः

પ્રસન્ન મુખે, બ્રાહ્મણોની વિનયભરી પ્રણામ સ્વીકારવામાં તત્પર થઈ, તેઓ ફરી બોલ્યા—શિવ પ્રત્યે અપરાધ કરનાર તે બ્રાહ્મણો.

Verse 71

वरं ददुर्महेशस्य नीलरूपस्य धर्मतः । एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः

ધર્મ અનુસાર તેમણે નીલરૂપ મહેશ પાસે વર માગ્યો—“જે પ્રેત માટે એકાદશ દિવસે વૃષભ છોડાતો નથી…”

Verse 72

प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि । पुनरेव सुसर्पंतं दृष्ट्वा नीलं महावृषम्

સૈંકડો શ્રાદ્ધ-દાન કર્યા છતાં તેનું પ્રેતત્વ અડગ રહ્યું. પછી ફરી ફરતો તે મહાન નીલ વૃષભ જોઈને…

Verse 73

स्वल्पक्रोधसमाविष्टं द्विजाश्चक्रुस्तमं कितम् । चक्रं च वामभागेषु शूलं पार्श्वे च दक्षिणे

અલ્પ ક્રોધથી આવિષ્ટ દ્વિજોએ તેને ચિહ્નિત કર્યો—ડાબી બાજુ ચક્ર અને જમણી કાંખે શૂલ।

Verse 74

उत्ससृजुर्गवां मध्ये तं देवैर्गोपितं तदा । ततो देवगणाः सर्वे महर्षीणां गणाः पुनः । स्वानि स्थानानि ते जग्मुर्मुनयो वीतमत्सराः

ત્યારે દેવોએ રક્ષિત તે વૃષભને ગાયો વચ્ચે છોડ્યો. પછી સર્વ દેવગણ અને મહર્ષિઓના ગણ—મત્સરરહિત મુનિઓ—પોતપોતાના ધામે ગયા.

Verse 79

एवमृषीणां दयितासु सक्तः कामार्त्तचित्तो मुनिपुंगवानाम् । शापं समासाद्य शिवोऽपि भक्त्या रेवाजलेऽगात्सुशिलामयत्वम्

આ રીતે ઋષિઓની પ્રિય સ્ત્રીઓમાં આસક્ત, કામથી વ્યાકુલ ચિત્તવાળો તે મુનિપુંગવોના શાપને પામ્યો; અને શિવ પણ ભક્તિથી રેવા-જળમાં પ્રવેશ કરી શુભ શિલામયત્વને પ્રાપ્ત થયો.