Adhyaya 132

Verse 1

ऋषय ऊचुः त्वया सूतज तत्रस्थं याज्ञवल्क्यस्य कीर्तितम् । तीर्थं वररुचेश्चैव वैनायक्यं प्रविद्यते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! તમે ત્યાં સ્થિત યાજ્ઞવલ્ક્ય-તીર્થનું વર્ણન કર્યું; તેમજ વરરુચિનું તીર્થ અને વૈનાયક (ગણપતિ-સંબંધિત) તીર્થ પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 2

कात्यायनस्य न प्रोक्तं किञ्चित्तत्र महामते । किं वा तेन कृतं नैव किं वा ते विस्मृतिं गतम्

હે મહામતે! ત્યાં કાત્યાયન વિષે કશું જ કહેવાયું નથી. શું તેણે ત્યાં કશું કર્યું જ નથી, કે પછી તે વાત તમારી સ્મૃતિમાંથી વિસરાઈ ગઈ છે?

Verse 3

तस्मादाचक्ष्व नः शीघ्रं यदि किंचिन्महात्मना । क्षेत्रेत्र निर्मितं तीर्थं सर्वसिद्धिप्रदायकम्

અતએવ, જો તે મહાત્માએ આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સર્વસિદ્ધિ આપનાર કોઈ તીર્થ સ્થાપ્યું હોય, તો અમને તાત્કાળ કહો.

Verse 4

सूत उवाच । तेन वास्तुपदंनाम तत्र तीर्थविनिर्मितम् । कात्यायनेन विप्रेण सर्वकामप्रदं नृणाम्

સૂત બોલ્યા—તેણે ત્યાં ‘વાસ્તુપદ’ નામનું તીર્થ સ્થાપ્યું; બ્રાહ્મણ કાત્યાયને, જે મનુષ્યોને સર્વકામ પ્રદાન કરે છે.

Verse 5

चत्वारिंशत्त्रिभिर्युक्ता देवता यत्र पंच च । पूज्यंते पूजिताश्चापि सिद्धिं यच्छंति तत्क्षणात्

ત્યાં ત્રેતાલીસ અને વધુ પાંચ દેવતાઓની પૂજા થાય છે; અને પૂજિત થતાં જ તેઓ તત્ક્ષણે સિદ્ધિ આપે છે.

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कस्मात्ता देवताः सूत पूज्यंते तत्र संस्थिताः । नामतश्च विभागेन कीर्तयस्व पृथक्पृथक्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! ત્યાં સ્થિત તે દેવતાઓ કયા કારણથી પૂજાય છે? તેમના નામો અને વિભાગ મુજબ તેમને અલગ અલગ વર્ણવો.

Verse 7

सूत उवाच । पूर्वं किंचिन्महद्भूतं निर्गतं धरणीतलात् । अपूर्वं रौद्रमत्युग्रं कृष्ण दंतं भयानकम्

સૂતજી બોલ્યા—પૂર્વે ધરણીના તળમાંથી એક મહાભૂત નીકળ્યું; તે અપૂર્વ, રૌદ્ર, અત્યંત ઉગ્ર, કૃષ્ણદંત અને ભયંકર હતું.

Verse 9

शंकुकर्णं कृशास्यं च ऊर्ध्वकेशं भयानकम् । देवानां नाशनार्थाय मानुषाणां विशेषतः । आकृष्टं दानवेंद्रेण मंत्रैः शुक्रप्रदर्शितैः । अवध्यं सर्वशस्त्राणामस्त्राणां च विशेषतः

તેના કાન શંકુ જેવા તીક્ષ્ણ, મુખ કૃશ અને વાળ ઊભા—અતિ ભયંકર હતા. દેવોના નાશ માટે અને વિશેષ કરીને માનવોના વિનાશ માટે તેને લાવવામાં આવ્યું. દાનવેન્દ્રએ શુક્રાચાર્યે દર્શાવેલા મંત્રોથી તેને આકર્ષ્યું; તે સર્વ શસ્ત્રો તથા વિશેષ કરીને દિવ્યાસ્ત્રો માટે પણ અવધ્ય હતું.

Verse 10

अथ देवाः समालोक्य तत्तादृक्सुभयावहम् । जघ्नुः शस्त्रैः शितैश्चित्रैः कोपेन महतान्विताः

ત્યારે દેવોએ તે અતિ ભયજનક સ્વરૂપને જોઈ, મહાક્રોધથી ભરાઈ, તીક્ષ્ણ અને અદ્ભુત શસ્ત્રોથી તેના પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 11

नैव शेकुस्तदंगेषु प्रहर्तुं यत्नमास्थिताः । भक्ष्यंते केवलं तेन शतशोऽथ सहस्रशः

તેઓ પ્રયત્ન કરતાં છતાં તેના અંગો પર પ્રહાર કરી શક્યા નહીં; બદલે તે તેમને જ ગળી જતો રહ્યો—સૈકડાઓમાં, પછી હજારોમાં.

Verse 12

अथ ते यत्नमास्थाय सर्वे देवाः सवासवाः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा तद्भूतमभिदुद्रुवुः

ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોએ દૃઢ પ્રયત્ન કરીને, બ્રહ્માને અગ્રે રાખી, તે ભૂત પર ધાવા કર્યો.

Verse 13

ततः संगृह्य यत्नेन सर्वगात्रेषु सर्वतः । तच्च पंचगुणैर्देवैः पातितं धरणीतले

પછી સર્વ દિશાઓથી તેના સર્વ અંગોને પ્રયત્નપૂર્વક પકડીને, પંચગુણ પરાક્રમી દેવોએ તેને ધરણી પર પાડી દીધો।

Verse 14

उपविष्टास्ततस्तस्य सर्वे भूत्वा समंततः । प्रहारान्संप्रयच्छंति न लगंति च तस्य ते

પછી તેઓ બધા તેની આસપાસ સર્વ તરફ બેઠા અને વારંવાર પ્રહાર કરવા લાગ્યા; પરંતુ તે ઘા તેના પર લાગ્યા જ નહીં।

Verse 15

आथर्वणेन सूक्तेन जातं चामृतबिंदुना । तद्भूतं प्रेषितं दैत्यैर्मुंडेन च तदंतिकम्

આથર્વણ સૂક્ત અને અમૃતબિંદુથી ઉત્પન્ન થયેલું તે ઘોર ભૂત, દૈત્યો દ્વારા—મુંડના હાથે—એ જ સ્થળે મોકલાયું।

Verse 16

एवं वर्षसहस्रांतं तत्तथैव व्यवस्थितम् । न मुंचंति भयात्ते तु न हंतुं शक्नुवंति च

આ રીતે તે એ જ સ્થિતિમાં હજાર વર્ષ સુધી રહ્યું. ભયથી તેઓ તેને છોડીને શક્યા નહીં અને તેને મારવામાં પણ અસમર્થ રહ્યા।

Verse 17

तस्योदरे स्थितो ब्रह्मा शक्राद्या अमराश्च ये । चतुर्दिक्षु स्थिताः क्रुद्धा महद्यत्नेन संस्थिताः । ततस्ते दानवाः सर्वे मंत्रं चक्रुः परस्परम्

તેના ઉદરમાં બ્રહ્મા તથા શક્રાદિ અમરો સ્થિત હતા. ચારેય દિશામાં ઊભા રહી, ક્રોધિત થઈ અને મહા પ્રયત્નથી દૃઢ બની, તે બધા દાનવો પરસ્પર મંત્રણા કરવા લાગ્યા।

Verse 18

अस्य भूतस्य रौद्रस्य शुक्रसृष्टस्य तत्क्षणात् । एक एवात्र निर्दिष्ट उपायो देवसंक्षयः

શુક્રે તત્ક્ષણે સર્જેલા આ રૌદ્ર ભૂત માટે અહીં એક જ ઉપાય સૂચવાયો—જે દેવોના સંક્ષયનું કારણ બને.

Verse 19

ततः शस्त्राणि तीक्ष्णानि दानवास्ते महाबलाः । मुंचंतो विविधान्नादान्समाजग्मुः सहस्रशः

પછી તે મહાબળવાન દાનવો તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો ફેંકતા અને નાનાવિધ યુદ્ધનાદ કરતા, હજારોની સંખ્યામાં એકત્ર થયા.

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे विष्णुरागतस्तत्र तत्क्षणात् । आह भूतं तदा विष्णुर्वचसा ह्लादयन्निव

એ જ સમયે વિષ્ણુ તત્ક્ષણે ત્યાં આવી પહોંચ્યા. ત્યારે વિષ્ણુએ જાણે પોતાના વચનોથી તેને શાંત કરતા હોય તેમ તે ભૂતને સંબોધ્યું.

Verse 21

यो यस्मिन्संस्थितो गात्रे देवस्तव समुद्भवे । तत्र पूजां समादाय तस्मात्त्वां तर्पयिष्यति

હે ઉદ્ભવેલા ભૂત! તારા જે જે અંગમાં જે દેવ સ્થિત છે, તે ત્યાં જ પૂજા સ્વીકારી, એ પૂજાથી તને તૃપ્ત કરશે.

Verse 22

नैवंविधा तु लोकेऽस्मिन्पूजा देवस्य संस्थिता । कस्यचिद्यादृशी तेऽद्य मया संप्रतिपादिता

આ લોકમાં દેવપૂજા આવી રીતની ક્યાંય સ્થાપિત નથી, જેવી આજે મેં તને સમજાવી છે.

Verse 23

ततस्तेन प्रतिज्ञातमविकल्पेन चेतसा । एवं तेऽहं करिष्यामि परं मे वचनं शृणु

ત્યારે તેણે અચળ ચિત્તથી પ્રતિજ્ઞા કરી—“હું તારા માટે એમ જ કરીશ; હવે મારું આગળનું વચન સાંભળ.”

Verse 24

यदि कश्चिन्न मे पूजां करिष्यति कदाचन । कथंचिन्मानवः कश्चित्स मे भक्ष्यो भविष्यति

જો કોઈ મનુષ્ય ક્યારેય મારી પૂજા ન કરે, તો કોઈ ને કોઈ રીતે તે મારો ભક્ષ્ય બની જશે.

Verse 25

सूत उवाच । बाढमित्येव च प्रोक्ते ततो देवेन चक्रिणा । तद्भूतं निश्चलं जातं हर्षेण महतान्वितम्

સૂત બોલ્યા—ચક્રધારી દેવે ‘બાઢમ્’ (તથાસ્તુ) કહ્યું ત્યારે તે ભૂત મહાન હર્ષથી ભરાઈ અચળ બની ગયું.

Verse 26

ततो देवाः समुत्थाय तत्त्यक्त्वा शस्त्रपाणयः । जघ्नुश्च निशितैः शस्त्रैः पलायनसमुत्सुकान् । लज्जाहीनान्गतामर्षान्दीनवाक्यप्रजल्पकान्

પછી દેવતાઓ ઊભા થયા; હાથમાં શસ્ત્ર લઈને તેમણે તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી ભાગવા ઉત્સુક—નિર્લજ્જ, જેમનો રોષ શમ્યો હતો, અને દીન વચનો બડબડાવતા—તેમને સંહાર્યા.

Verse 27

ततः स्वस्थः स भूत्वा तु हरिर्दैत्यैर्निपातितैः । प्रोवाच पद्मजं नाम भूतस्यास्य कुरुष्व भोः

દૈત્યો પતિત થયા પછી હરિ શાંત થઈ પદ્મજને બોલ્યા—“હે મહાશય, આ ભૂતનું નામ નક્કી કરો.”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । अनेन तव वाक्यस्य प्रोक्तं वाक्यं हरे यतः । वास्त्वेतदिति यस्माच्च तस्माद्वास्तु भविष्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે હરિ! તારા આ વચનથી ‘આ જ વાસ્તુ છે’ એવો ઉક્તિપ્રસંગ પ્રખ્યાત થયો; તેથી આ નિશ્ચયે ‘વાસ્તુ’ નામે ઓળખાશે.

Verse 29

एवमुक्त्वा हृषीकेश आहूय विश्वकर्मणे । विधानं कथयामास पूजार्थं विस्तरान्वितम्

આ રીતે કહી હૃષીકેશે વિશ્વકર્માને બોલાવી, પૂજાર્થે અનુસરવાની વિધિ-વિધાનને વિસ્તૃત રીતે સમજાવ્યું.

Verse 30

एतस्मिन्नंतरे प्राह याज्ञवल्क्यसुतः सुधीः । विश्वकर्माणमाहूय प्रथमं द्विजसत्तमाः

આ દરમિયાન યાજ્ઞવલ્ક્યના વિદ્વાન પુત્રે કહ્યું; અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ સૌપ્રથમ વિશ્વકર્માને બોલાવ્યો.

Verse 31

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममाश्रमपदं कुरु । अनेनैव विधानेन प्रोक्तेन तु महामते

‘હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મારા માટે આશ્રમ-નિવાસ બનાવો—હે મહામતિ! આ જ કહેલી વિધિ પ્રમાણે.’

Verse 32

ततोहं सकलं बुद्ध्वा वृद्धिं नेष्यामि भूतले । बालावबोधनार्थाय तस्मादागच्छ सत्वरम्

‘પછી હું સર્વ જાણીને પૃથ્વી પર તેની વૃદ્ધિ કરાવીશ; તેથી અજ્ઞજનના બોધ અને જાગૃતિ માટે ત્વરિત આવો.’

Verse 33

ततः संप्रेषयामास तं ब्रह्मापि तदंतिकम् । विश्वकर्माणमाहूय स्वसुतस्य हिते स्थितः

ત્યારબાદ બ્રહ્માએ પણ તેને તે સ્થાન તરફ મોકલ્યો; વિશ્વકર્માને બોલાવી, પોતાના પુત્રના હિતમાં સ્થિત રહ્યો।

Verse 34

विश्वकर्मापि तत्रैत्य वास्तुपूजां यथोदिताम् । चकार ब्रह्मणा प्रोक्तां यादृशीं सकलां ततः

પછી વિશ્વકર્મા પણ ત્યાં આવી, બ્રહ્માએ જેમ કહ્યું તેમ સર્વાંગપૂર્ણ રીતે યથાવિધી વાસ્તુપૂજા કરી।

Verse 35

कात्यायनोऽपि तां सर्वां दृष्ट्वा चक्रे सहस्रशः । तदा विश्वहितार्थाय शालाकर्मादि पूर्विकाम्

કાત્યાયને પણ તે સમગ્ર વિધિ જોઈ, વિશ્વહિત માટે શાલાકર્મ વગેરે પૂર્વક તેને હજારો વખત આચર્યું।

Verse 36

एवं वास्तुपदं जातं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । अस्मिन्क्षेत्रे नरः पापात्स्पृष्टो मुच्येत कर्मणा

હે દ્વિજોત્તમો! આ રીતે તે ક્ષેત્રમાં વાસ્તુપદ ઉત્પન્ન થયું. આ ક્ષેત્રમાં મનુષ્ય પાપથી સ્પર્શિત હોવા છતાં નિર્ધારિત કર્મથી મુક્ત થાય છે।

Verse 37

तथा न प्राप्नुयाद्दोषं गृहजातं कथंचन । शिल्पोत्थं कुपदोत्थं च कुवास्तुजमथापि च

તેમજ ગૃહમાંથી ઉત્પન્ન થતો કોઈપણ દોષ તેને કદી પ્રાપ્ત થતો નથી—શિલ્પદોષથી, કુપદવિન્યાસથી કે કुवાસ્તુથી ઉત્પન્ન હોય તોય।

Verse 38

वैशाखस्य तृतीयायां शुक्लायां रोहिणीषु च । तत्पदं निहितं तत्र वास्तोस्तेन महात्मना

વૈશાખ માસની શુક્લ તૃતીયાએ, રોહિણી નક્ષત્ર પ્રબળ હોય ત્યારે, તે મહાત્માએ ત્યાં વાસ્તુનું પવિત્ર ‘પદ’ સ્થાપિત કર્યું।

Verse 39

तस्मिन्नपि च यः पूजां तेनैव विधिना नरः । तस्य यः कुरुते सम्यक्स भूपत्वमवाप्नुयात्

એ સ્થળે પણ જે મનુષ્ય એ જ વિધિથી પૂજા કરે અને તેને યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરે, તે ભુપત્વ—રાજ્યાધિકાર—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 40

गृहं दोषान्वितं प्राप्य शिल्पादिभिरुपद्रुतम् । तस्योपसंगमं प्राप्य समृद्धिं याति तद्दिने

દોષોથી યુક્ત અને શિલ્પ-નિર્માણ વગેરે ખામીઓથી પીડિત ઘર પણ, તે (વાસ્તુ-પદ/વિધિ)ના સંસર્ગથી, એ જ દિવસે સમૃદ્ધિ પામે છે।

Verse 132

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘વાસ્તુપદોત્પત્તિ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો એકસો બત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।