Adhyaya 217

Verse 1

आनर्त उवाच । विधिना येन कर्तव्यं श्राद्धं सर्वं मुनीश्वर । तमाचक्ष्वाऽद्य कार्त्स्न्येन श्रद्धा मे महती स्थिता

આનર્તે કહ્યું—હે મુનીશ્વર! જે વિધિથી સંપૂર્ણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, તે આજે મને સંપૂર્ણ રીતે કહો; મારા હૃદયમાં મહાન શ્રદ્ધા દૃઢ થઈ છે।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । पितॄणां तुष्टिदं नित्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળો; હું શ્રાદ્ધની ઉત્તમ વિધિ કહું છું, જે પિતૃઓને નિત્ય તૃપ્તિ આપે અને મનુષ્યોને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓ પ્રદાન કરે છે।

Verse 4

स्वकर्मोपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धकार्याणि चाहरेत् । मायादिभिर्न चौर्येण न च्छलाप्तैर्न वंचनैः । स्ववृत्त्योपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धद्रव्यं समाहरेत् । सुप्रतिग्रहजैर्द्रव्यैर्ब्राह्मणानां विशिष्यते

પોતાના ધર્માનુકૂળ કર્મથી કમાયેલ ધનથી જ શ્રાદ્ધની સામગ્રી એકત્ર કરવી—માયા-છળથી નહીં, ચોરીથી નહીં, કપટલાભથી નહીં અને વંચનાથી પણ નહીં। પોતાની યોગ્ય આજીવિકાથી ઉપાર્જિત ધનથી શ્રાદ્ધદ્રવ્ય ભેગું કરવું; બ્રાહ્મણો માટે તો નિર્દોષ ‘સુપ્રતિગ્રહ’થી પ્રાપ્ત દ્રવ્ય વિશેષ પ્રશંસનીય છે।

Verse 5

रक्षणाप्तैर्नरेन्द्रस्य वैश्यस्य क्षेत्र संभवैः । शूद्रस्य पण्यलब्धैश्च श्राद्धं कर्तुं प्रयुज्यते

રાજાએ રક્ષણધર્મથી પ્રાપ્ત ધનથી, વૈશ્યે ક્ષેત્રમાંથી ઉત્પન્ન ધનથી, અને શૂદ્રે વેપાર-વિક્રયથી મળેલા ધનથી શ્રાદ્ધ કરવું યોગ્ય છે।

Verse 6

एवं शुद्धिसमोपेते द्रव्ये प्राप्ते गृहांतिकम् । पूर्वेद्युः सायमासाद्य श्राद्धार्हाणां द्विजन्मनाम्

આ રીતે શુદ્ધ અને યોગ્ય સામગ્રી ઘર સુધી આવી પહોંચે ત્યારે, પૂર્વદિવસની સાંજે શ્રાદ્ધાર્હ દ્વિજોને મળીને (આમંત્રણ અને વ્યવસ્થા) કરવી જોઈએ।

Verse 7

गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः । आमंत्रयेद्यतीन्पश्चात्स्नातकान्ब्रह्मकर्मिणः

ઘરે જઈ શુદ્ધ બની, કામ-ક્રોધથી રહિત થઈ, પહેલાં યતિઓને અને પછી બ્રહ્મકર્મમાં સ્થિત સ્નાતકોને આમંત્રિત કરવો।

Verse 8

तदभावे गृहस्थांश्च । ब्रह्मज्ञानपरायणान् अग्निहोत्रपरान्विप्रान्वेदविद्याविचक्षणान्

તેઓ ન મળે તો બ્રહ્મજ્ઞાનમાં પરાયણ ગૃહસ્થોને—અગ્નિહોત્રમાં નિષ્ઠાવાન અને વેદવિદ્યામાં પ્રવીણ વિપ્રોને—આમંત્રિત કરવો।

Verse 9

श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान्षट्कर्मनिरतान्सदा । बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रा्न्संयुतान्गुणैः

શ્રોત્રિયોને, તેમજ વૃદ્ધોને, અને જે સદા ષટ્કર્મમાં રત હોય; તેમજ અનેક આશ્રિતોવાળા કુટુંબધારીઓને—ગરીબ હોય તોય—ગुणયુક્ત હોય તો આમંત્રિત કરવો।

Verse 10

अव्यंगान्रोगनिर्मुक्ताञ्जिताहारांस्तथा शुचीन् । एते स्युर्ब्राह्मणा राजञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः

જે બ્રાહ્મણો અંગદોષરહિત, રોગમુક્ત, આહારમાં સંયમી અને શુચિ હોય—હે રાજન—તેઓ જ શ્રાદ્ધાર્હ કહેવાયા છે।

Verse 11

अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते । हीनांगानधिकांगांश्च सर्वभाक्षन्निराकृतीन्

અનર્હ તરીકે જે નિર્દિષ્ટ છે તે પણ સાંભળો—હું કહું છું: હીનાંગ, અધિકાંગ, સર્વભક્ષી અને વિકૃત/અપ્રિય સ્વભાવવાળા—એમને ત્યજવા જોઈએ।

Verse 12

श्यावदन्तान्वृथादन्तान्वेदविक्रयकारकान् । वेदविप्लवकान्वापि वेदशास्त्रविवर्जितान्

જેનાં દાંત કાળા પડેલા હોય, રોગગ્રસ્ત કે નિષ્પ્રયોજક દાંતવાળા, વેદનો વેચાણ કરનાર, વેદને ખંડિત કરનાર તથા વેદ‑શાસ્ત્રાચારવિહિન—એવા લોકોને ત્યજી દેવા જોઈએ।

Verse 13

कुनखान्रोगसंयुक्तान्द्विर्नग्नान्परहिंसकान् । जनापवादसंयुक्तान्नास्तिकानृतकानपि

નખના રોગથી પીડિત, વારંવાર નિર્વસ્ત્ર રહેતા, પરહિંસા કરનાર, જનાપવાદમાં ફસાયેલા, નાસ્તિક તથા અસત્યજીવી—એવા લોકોને શ્રાદ્ધથી દૂર રાખવા જોઈએ।

Verse 14

वार्धुषिकान्विकर्मस्थाञ्छौचाचारविवर्जि तान् । अतिदीर्घान्कृशान्वापि स्थूलानपि च लोमशान्

વ્યાજખોરીથી જીવતા, નિષિદ્ધ કર્મોમાં લાગેલા, શૌચ અને સદાચારવિહિન; તેમજ અતિ લાંબા, અતિ કૃશ, અતિ સ્થૂલ અથવા અતિ લોમશ—એમને પણ શ્રાદ્ધમાં વर्जિત રાખવા જોઈએ।

Verse 15

निर्लोमान्वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत्पितृगौरवम् । परदाररता ये च तथा यो वृषली पतिः

જે પિતૃગૌરવ ઇચ્છે, તે શ્રાદ્ધમાં નિર્લોમ, પરસ્ત્રીરતિમાં આસક્ત, તથા વૃષલીનો પતિ—એમને વર્જિત રાખે।

Verse 16

वंध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला

વંધ્યા સ્ત્રીને ‘વૃષલી’ કહેવામાં આવી છે; જેના સંતાન મૃત્યુ પામ્યા હોય તે પણ ‘વૃષલી’. તેમજ રજસ્વલા થયેલી કુંવારીને પણ ‘વૃષલી’ કહેવાય છે।

Verse 17

षण्ढो मलिम्लुचो दम्भी राजपै शुन्यवृत्तयः । सगोत्रायाश्च संभूतस्तथैकप्रवरासुतः

ષણ્ઢ, મલિમ્લુચ (પતિત/બહિષ્કૃત), દંભી તથા રાજપૈશુન્યવૃત્તિથી જીવિકા કરનારને વર્જ્ય કરવો. તેમજ સગોત્રા સ્ત્રીમાંથી જન્મેલો અને એક જ પ્રવરથી ઉત્પન્ન થયેલો પુત્ર પણ ત્યાજ્ય છે.

Verse 18

कनिष्ठः प्राक्कृताधानः कृतोद्वाहश्च प्राक्तु यः । तथा प्राग्दीक्षितो यश्च स त्याज्यो गृहसंयुतः

જે કનિષ્ઠ ભાઈ જ્યેષ્ઠથી પહેલાં અગ્ન્યાધાન કરે, જ્યેષ્ઠથી પહેલાં લગ્ન કરે, તથા જ્યેષ્ઠથી પહેલાં દીક્ષા ગ્રહણ કરે—એવો ગૃહસ્થ શ્રાદ્ધમાં ત્યાજ્ય છે.

Verse 19

पितृमातृपरित्यागी तथाच गुरुतल्पगः । निर्द्दोषां यस्त्यजेत्पत्नीं कृतघ्नो यश्च कर्षुकः

જે પિતા-માતાનો પરિત્યાગ કરે, જે ગુરુતલ્પગ (ગુરુપત્નીગામી) હોય, જે નિર્દોષ પત્નીને ત્યજી દે, જે કૃતઘ્ન હોય અને જે કર્ષુક (અહીં નિંદિત/અયોગ્ય) હોય—એવા લોકો શ્રાદ્ધમાં વર્જ્ય છે.

Verse 20

शिल्पजीवी प्रमादी च पण्य जीवी कृतायुधः । एतान्विवर्जयेच्छ्राद्धे येषां नो ज्ञायते कुलम्

શ્રાદ્ધમાં શિલ્પજીવી, પ્રમાદી, પণ্যજીવી (વ્યાપારજીવી) તથા કૃતાયુધ (આયુધ બનાવનાર)ને વર્જ્ય કરવો; અને જેમનું કુલ અજ્ઞાત હોય તેમને પણ ત્યજવા જોઈએ.

Verse 21

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि । ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः

હવે આગળ હું શ્રાદ્ધકર્મમાં પ્રશંસનીય એવા લોકોને કહું છું—જે બ્રાહ્મણો પ્રાચીનકાળથી ‘પંક્તિ-પાવન’ તરીકે ખ્યાત છે; જેમની સન્નિધિ માત્રથી પાપનું શુદ્ધિકરણ થાય છે.

Verse 22

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । यश्च विद्याव्रतस्नातो धर्मद्रोणस्य पाठकः

શ્રાદ્ધમાં પ્રશંસનીય તેઓ છે—ત્રિણાચિકેત, ત્રિમધુ અને ત્રિસુપર્ણના વિધાન જાણનારા, ષડ્વેદાંગના વિદ્વાન, વિદ્યાવ્રત પૂર્ણ કરી સ્નાત થયેલા, તેમજ ધર્મદ્રોણના પાઠક/આચાર્ય।

Verse 23

पुराणज्ञस्तथा ज्ञानी विज्ञेयो ज्येष्ठसामवित् । अथर्वशिरसो वेत्ता क्रतुगामी सुकर्मकृत्

જે પુરાણજ્ઞ અને જ્ઞાની હોય, જ્યેષ્ઠસામના સામગાનને જાણતો હોય, અથર્વશિરસનો વેત્તા હોય, યજ્ઞવિધિમાં નિપુણ હોય અને સત્કર્મ કરતો હોય—તેને યજ્ઞાદિ પવિત્ર કર્મ માટે યોગ્ય સાચો બ્રાહ્મણ માનવો।

Verse 25

मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः । एते ब्राह्मणा ज्ञेया निःशेषाः पंक्तिपावनाः

જેનુ અન્ન શુદ્ધ હોય, વાણી સંસ્કૃત હોય અને જે સદા જપમાં પરાયણ રહે—એવા બ્રાહ્મણોને સંપૂર્ણ રીતે ‘પંક્તિ-પાવન’ જાણવા; તેઓ ભોજનપંક્તિને પવિત્ર કરે છે।

Verse 26

एतैर्विमिश्रिताः सर्वे गर्हिता अपि ये द्विजाः । पितॄणां तेऽपि कुर्वंति तृप्तिं भुक्त्वा कुलोद्भवाः

આવા યોગ્ય પુરુષોમાં પંક્તિમાં મિશ્રિત થઈ બેઠા હોય તો, અન્યથા નિંદિત એવા દ્વિજ પણ ભોજન કર્યા પછી—કુલોત્પન્ન હોવાથી—પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે।

Verse 27

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुलं ज्ञेयं द्बिजन्मनाम् । शीलं पश्चाद्वयो नाम कन्यादानं ततः परम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી પ્રથમ દ્વિજોના કુલ (વંશ) જાણવો; પછી તેમનું શીલ; ત્યારબાદ વય અને નામ; અને ત્યાર પછી કન્યાદાન વગેરે સંબંધવિચાર કરવો।

Verse 28

श्रुतशीलविहीनाय धर्मज्ञायापि मानवः । श्राद्धं ददाति कन्यां च यस्तेनाग्निं विना हुतम्

જે મનુષ્ય શ્રુતિ-વિદ્યા અને સદાચારથી રહિત, ધર્મ જાણતો હોય એવો પણ, તેને શ્રાદ્ધ આપે અથવા કન્યાદાન કરે, તેનું તે કર્મ અગ્નિ વિના કરેલા હોમ સમાન નિષ્ફળ થાય છે।

Verse 29

ऊषरे वापि तं सस्यं तुषाणां कण्डनं कृतम् । कुलाचारसमोपेतांस्तस्माच्छ्राद्धे नियोजयेत्

જેમ ઊસર જમીનમાં ઉગેલું ધાન્ય માત્ર ભૂસો કૂટવા સમાન હોય, તેમ કૂલાચાર વિના કરેલું શ્રાદ્ધ પણ ખોખલું બને છે; તેથી શ્રાદ્ધમાં કૂલની શુભ પરંપરાથી યુક્ત લોકોને જ નિયુક્ત કરવું।

Verse 30

ब्राह्मणान्नृपशार्दूल मन्दविद्याधरानपि । एवं विज्ञाय तान्विप्रान्गृहीत्वा चरणौ ततः

હે નૃપશાર્દૂલ! બ્રાહ્મણોમાં પણ કેટલાક અલ્પવિદ્યાધર હોય છે; એમ જાણી તેમને પરખી, પછી તે વિપ્રોના ચરણ પકડીને પ્રણામ કરવો જોઈએ।

Verse 31

प्रयत्नेन तु सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । युग्मानथ यथाशक्त्या नमस्कृत्य पुनःपुनः

કાળજીપૂર્વક પહેલા ડાબા હાથથી અને પછી જમણા હાથથી, યથાશક્તિ તે જોડીઓને યોગ્ય રીતે ગ્રહણ/વ્યવસ્થિત કરીને, વારંવાર નમસ્કાર કરતાં વિધિ કરવી।

Verse 32

दक्षिणं जान्वथालभ्य मन्त्रमेनमुदीरयेत् । आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः

જમણા ઘૂંટણને સ્પર્શ કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો— “આવો, મહાભાગ્યશાળી મહાબલી વિશ્વેદેવો।”

Verse 33

भक्त्याहूता मया चैव त्वं चापि व्रतभाग्भव । एवं युग्मा न्समामंत्र्य विश्वेदेवकृते द्विजान्

ભક્તિપૂર્વક મેં તને આમંત્રિત કર્યો છે; તું પણ આ વ્રતનો ભાગીદાર થા. આ રીતે યુગ્મોને યોગ્ય રીતે બોલાવી, વિશ્વેદેવોના નિમિત્તે દ્વિજોને આમંત્રિત કરવો.

Verse 34

अपसव्यं ततः कृत्वा पित्रर्थं चाभिमंत्रयेत् । ब्राह्मणांस्त्रीन्यथाशक्त्या एकैकस्य पृथक्पृथक्

પછી યજ્ઞોપવીતને અપસવ્ય રીતે કરીને પિતૃઓના અર્થે અભિમંત્રિત કરવો. પોતાની શક્તિ મુજબ ત્રણ બ્રાહ્મણોને—દરેકને અલગ અલગ રીતે—આમંત્રિત કરવો.

Verse 35

एकैकं वा त्रयाणां वा एकमेवं निमंत्रयेत् । ब्राह्मणान्मातृपक्षे च एष एव विधिः स्मृतः

તે એક એક કરીને, અથવા ત્રણેયને સાથે, અથવા આ જ રીતે એક જ બ્રાહ્મણને પણ આમંત્રિત કરી શકે છે. માતૃપક્ષ માટે પણ આ જ વિધિ સ્મૃત છે.

Verse 36

ततः पादौ परिस्पृष्ट्वा द्विजस्येदमुदीरयेत् । श्रद्धा पूतेन मनसा पितृभक्तिपरायणः

પછી દ્વિજના ચરણોને સ્પર્શ કરીને, શ્રદ્ધાથી પવિત્ર મનવાળો અને પિતૃભક્તિમાં પરાયણ થઈ, આ વચન ઉચ્ચારવું.

Verse 37

पिता मे तव कायेस्मिंस्तथा चैव पितामहः । स्वपित्रा सहितो ह्येतु त्वं च व्रतपरो भव

મારા પિતા અને મારા પિતામહ પણ તારા આ દેહમાં—પોતપોતાના પિતૃઓ સહિત—અહીં આવો; અને તું આ વ્રતમાં અડગ રહેજે.

Verse 38

एवं पितॄन्समाहूय तथा मातामहानथ । संमंत्रिताश्च ते विप्राः संयमात्मान एव ते

આ રીતે પિતૃઓને તથા માતામહોને પણ આહ્વાન કરીને, તે બ્રાહ્મણો મંત્રોથી વિધિવત્ આમંત્રિત થયા—સંયમી અને નિયમનિષ્ઠ જ રહ્યા.

Verse 39

यजमानः शांतमना ब्रह्मचर्यसमन्वितः । तां रात्रिं समतिक्रम्य प्रातरुत्थाय मानवः

યજમાન શાંતમન અને બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ બની તે રાત્રિ વિધિપૂર્વક પસાર કરે; અને પ્રાતઃકાળે ઉઠીને (વિધિ આગળ વધારે).

Verse 40

तदह्नि वर्जयेत्कोपं स्वाध्यायं कर्म कुत्सितम् । तैलाभ्यंगं श्रमं यानं वाहनं चाथ दूरतः

તે દિવસે ક્રોધ, (સામાન્ય) સ્વાધ્યાય અને નિંદ્ય કર્મનો ત્યાગ કરવો; તેમજ તેલાભ્યંગ, પરિશ્રમ, મુસાફરી અને વાહન પર ચઢવું—આ બધાથી પણ દૂર રહેવું.

Verse 41

ततो मध्यं गते सूर्ये काले कुतपसंज्ञिते । स्नातः शुक्लांबरधरः सन्तर्प्य पितृदेवताः । सन्तुष्टांश्च समाहूतांस्तान्विप्राञ्छ्राद्धमाचरेत्

પછી સૂર્ય મધ્યાહ્ને પહોંચે ત્યારે—જેને ‘કુતપકાળ’ કહે છે—સ્નાન કરીને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરે; પિતૃદેવતાઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરે; અને પ્રસન્ન થઈ સમવેત આમંત્રિત બ્રાહ્મણો સાથે શ્રાદ્ધ આચરે.

Verse 42

विविक्ते गृहमध्यस्थे मनोज्ञे दक्षिणाप्लवे । न यत्र जायते दृष्टिः पापानां क्रूरकर्मिणाम्

ઘરના અંદર એકાંત અને મનોહર સ્થાને—દક્ષિણ તરફ ઢાળવાળી જમીન પર—જ્યાં પાપી અને ક્રૂરકર્મી લોકોની નજર ન પડે, ત્યાં (વિધિ) કરવી જોઈએ.

Verse 43

यच्छ्राद्धं वीक्षते श्वा वा नारी वाऽथ रजस्वला । पतितो वा वराहो वा तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

જો શ્રાદ્ધને કૂતરો, રજસ્વલા સ્ત્રી, પતિત પુરુષ અથવા વરાહ જોઈ લે, તો તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ થઈ જાય છે।

Verse 44

अन्नं पर्युषितं यच्च तैलाक्तं वा प्रदीयते । सकेशं वा सनिंद्यं च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

શ્રાદ્ધમાં જો અન્ન બાસી હોય, તેલથી લિપ્ત હોય, વાળવાળું હોય અથવા નિંદ્ય/દૂષિત સ્થિતિમાં અપાય, તો તે શ્રાદ્ધ વ્યર્થ થાય છે।

Verse 45

विभक्तिरहितं श्राद्धं तथा मौनविवर्जितम् । दक्षिणारहितं यच्च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

યોગ્ય વહેંચણી/પરિમાણ વિના, નિર્ધારિત મૌન-નિયમ વિના, અથવા દક્ષિણા આપ્યા વિના કરેલું શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ થાય છે।

Verse 46

घरट्टोलूखलोत्थौ च यत्र शब्दौ व्यवस्थितौ । शूर्पस्य वा विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

જ્યાં ચક્કી અને ઓખળીના અવાજો થાય, અને ખાસ કરીને સૂપ/છાજ ફટકાવવાનો શબ્દ સંભળાય—ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ વ્યર્થ થાય છે।

Verse 47

यत्र संस्क्रियमाणे च कलहः संप्रजायते । पंक्तिभेदो विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

જ્યાં તૈયારી દરમિયાન કલહ થાય, અને ખાસ કરીને પંક્તિભેદ (ભોજનપંક્તિ તૂટવી/અવ્યવસ્થા) થાય—ત્યાં તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ થાય છે।

Verse 48

पूर्वाह्णे क्रियते यच्च रात्रौ वा संध्ययोरपि । पर्याकाशे तथा देशे तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत

પૂર્વાહ્ને, અથવા રાત્રે, અથવા બંને સંધ્યાકાળે—અને ખુલ્લા/આશ્રયવિહિન સ્થાને કરેલું શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે.

Verse 49

ब्राह्मणो यजमानो वा ब्रह्मचर्यं विना यदि । भुंक्ते दद्याच्च यच्छ्राद्धं तद्राजन्व्यर्थतां व्रजेत्

હે રાજન! જો બ્રાહ્મણ કે યજમાન બ્રહ્મચર્ય વિના શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરે અથવા દાન આપે, તો તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે.

Verse 50

तुषधान्यं सनिष्पावं यच्चोच्छिष्टं च दीयते । अर्धभुक्तं घृतं क्षीरं तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ભૂસીવાળું ધાન્ય, અશુદ્ધ/મિશ્રિત અન્ન, અથવા ઉચ્છિષ્ટ અર્પણ કરાય; તેમજ અર્ધભુક્ત ઘી અને દૂધ અપાય—તો તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બને છે.

Verse 51

येषु कालेषु यद्दत्तं श्राद्धमक्षयतां व्रजेत् । तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

હે નૃપ! જે જે કાળમાં અપાયેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય પુણ્ય પામે છે, તે કાળ હું હવે કહું છું; એકાગ્ર મનથી સાંભળો.

Verse 52

मन्वादीरपि ते वच्मि ताः शृणुष्व नराधिप । पितॄणां वल्लभा नित्यं सर्वपापक्षयावहाः

હે નરાધિપ! મન્વાદિ વગેરે પવિત્ર અવસરો પણ હું તને કહું છું; સાંભળ. તે પિતૃઓને સદા પ્રિય છે અને સર્વ પાપનો ક્ષય કરાવે છે.

Verse 53

यासु तोयमपि क्ष्मायां प्रदत्तं तिलमिश्रितम् । पितृभ्योऽक्षयतां याति श्रद्धापूतेन चेतसा

તે અવસરોમાં ધરતી પર તલમિશ્રિત જળ પણ જો શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ ચિત્તે અર્પણ કરવામાં આવે, તો તે પિતૃઓ સુધી પહોંચી અક્ષય ફળ આપે છે।

Verse 54

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिकस्य च । तृतीयापि च माघस्य तथा भाद्रपदस्य च

આશ્વયુજની શુક્લ નવમી, કાર્તિકની દ્વાદશી, માઘની તૃતીયા તથા ભાદ્રપદની (યોગ્ય) તિથિ—આ પિતૃકર્મ માટે શુભ અવસરો કહેવાયા છે।

Verse 55

अमावास्या तपस्यस्य पौषस्यैकादशी तथा । तथाऽषाढस्य दशमी माघमासस्य सप्तमी

તપસ્ય (ફાલ્ગુન)ની અમાવાસ્યા, પૌષની એકાદશી, આષાઢની દશમી અને માઘ માસની સપ્તમી—આ પણ પિતૃશ્રાદ્ધાદિ કર્મ માટે પ્રશસ્ત ગણાય છે।

Verse 56

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽषाढी व पूर्णिमा । तथा कार्तिकमासस्य या चान्या फाल्गुनस्य च

શ્રાવણની કૃષ્ણ અષ્ટમી, આષાઢની પૂર્ણિમા, કાર્તિક માસની પૂર્ણિમા તથા ફાલ્ગુનની પણ પૂર્ણિમા—આ પિતૃકર્મોમાં પ્રશંસિત છે।

Verse 57

चैत्रस्य ज्येष्ठमासस्य पंचैताः पूर्णिमा नृप । मनूनामादयः प्रोक्तास्तिथयस्ते मया नृप

હે નૃપ! ચૈત્ર અને જ્યેષ્ઠની પૂર્ણિમા સહિત આ પાંચ પૂર્ણિમાઓ મનુઓને પ્રિય એવી શ્રેષ્ઠ તિથિઓ છે—એવું મેં તમને કહ્યું છે।

Verse 58

आसु तोयमपि स्नात्वा तिल दर्भविमिश्रितम् । पितॄनुद्दिश्य यो दद्यात्स याति परमां गतिम्

તે પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરીને જે તિલ અને દર્ભ (કુશ) મિશ્રિત તર્પણ પિતૃઓના નિમિત્તે અર્પે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 59

इह लोके परे चैव पितॄणां च प्रसादतः । किं पुनर्विविधैरन्नै रसैर्वस्त्रैः सदक्षिणैः

પિતૃઓના પ્રસાદથી ઇહ લોક અને પર લોક—બન્નેમાં કલ્યાણ મળે છે; તો પછી વિવિધ અન્ન, રસ, વસ્ત્ર અને યોગ્ય દક્ષિણાસહ કરવાથી ફળ કેટલું વિશેષ થશે!

Verse 60

अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः । यासां संकीर्तनेनापि क्षीयते पापसंचयः

હવે સાંભળો, રાજેન્દ્ર! પિતૃઓને પ્રિય એવા યુગાદિ તિથિઓ—જેનાં માત્ર સંકીર્તનથી પણ પાપસંચય ક્ષીણ થાય છે।

Verse 61

नवमी कार्तिके शुक्ला तृतीया माधवे सिता । अमावास्या च तपसो नभस्यस्य त्रयोदशी

કાર્તિક શુક્લ નવમી, માધવ (વૈશાખ) શુક્લ તૃતીયા, તપસ્યા (ફાલ્ગુન) અમાવાસ્યા અને નભસ્ય (ભાદ્રપદ) ત્રયોદશી—આ યुगાદિ તિથિઓ કહેવાય છે।

Verse 62

त्रेताकृतकलीनां तु द्वापरस्यादयः क्रमात् । स्नाने दाने जपे होमे विशेषात्पितृतर्पणे

ત્રેતા, કૃત અને કલિ—અને ક્રમથી દ્વાપર—આ યુગોના આદિદિન આ જ છે; સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને વિશેષ કરીને પિતૃતર્પણમાં આ મહાફળદાયક છે।

Verse 63

कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलाः । यदा स्यान्मेषगो भानुस्तुलां वाथ यदा व्रजेत्

આ કાળ કૃત પુણ્યને અક્ષય કરનાર અને સુકૃતને મહાફળ આપનાર છે—વિશેષ કરીને જ્યારે સૂર્ય મેષમાં પ્રવેશે, અથવા જ્યારે તે તુલામાં જાય.

Verse 64

तदा स्याद्विषुवाख्यस्तु कालश्चाक्षयकारकः । मकरे कर्कटे चैव यदा भानुर्व्रजेन्नृप

હે રાજન! તે સમયને ‘વિષુવ’ કહે છે, અને તે અક્ષય પુણ્યકારક બને છે—વિશેષ કરીને જ્યારે સૂર્ય મકર અને કર્કટમાં પ્રવેશે.

Verse 65

तदायनाभिधानस्तु विषुवोऽथ विशिष्यते । रवेः संक्रमणं राशौ संक्रांतिरिति कथ्यते

તે ‘વિષુવ’ આગળ ‘આયન’ નામથી પણ વિશેષ ગણાય છે. સૂર્યનું રાશિમાં પ્રવેશ કરવું ‘સંક્રાંતિ’ કહેવાય છે.

Verse 66

स्नानदानजपश्राद्धहोमादिषु महाफलाः । त्रेताद्याः क्रमशः प्रोक्ताः कालाः संक्रांतिपूर्वकाः । नैतेषु विद्यते विघ्नं दत्तस्याक्षयसंज्ञिताः

સ્નાન, દાન, જપ, શ્રાદ્ધ, હોમ વગેરેમાં—સંક્રાંતિપૂર્વક અને ‘ત્રેતા’ વગેરે ક્રમથી કહેલા આ કાળ મહાફળ આપે છે. તેમાં વિઘ્ન નથી; ત્યારે આપેલું દાન ‘અક્ષય’ કહેવાય છે.

Verse 67

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः । अकालेऽपि हि तत्सर्वं सद्यो ह्यक्षयतां व्रजेत्

મનુષ્યો શ્રદ્ધા વિના પણ—કુપાત્રને પણ, અકાળે પણ—જે કંઈ દાન આપે, તે બધું તરત જ ‘અક્ષય’ ભાવને પામે છે.

Verse 217

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय वर्णनंनाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના શ્રાદ્ધકલ્પાંતર્ગત હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં “શ્રાદ્ધાર્હ પદાર્થો, (યોગ્ય) બ્રાહ્મણો અને (યોગ્ય) કાળનો નિર્ણય—વર્ણન” નામનો બે સો સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।