Adhyaya 115

Verse 1

त्रिजातो ब्राह्मणस्तत्र किन्नामा कस्य सम्भवः । किंगोत्रश्चैव किंसंज्ञः कीर्तयस्व महामते

ત્યાં ત્રિજાત નામના તે બ્રાહ્મણનું પૂર્ણ નામ શું હતું, તે કોના પરથી જન્મ્યો, તેનું ગોત્ર શું હતું અને કયા નામથી તે ઓળખાતો હતો? હે મહામતિ, કૃપા કરીને કહો.

Verse 2

किं कुलीनैर्गुणाढ्यैर्वा तेजोविद्याविचक्षणैः । त्रिजातोऽपि वरं सोऽपि स्वं स्थानं येन चोद्धृतम्

કુલીન, ગુણસમૃદ્ધ, તેજ અને વિદ્યામાં નિપુણ લોકોની શું જરૂર? ત્રિજાત પણ શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે તેના દ્વારા જ તેનું પોતાનું સ્થાન ઉદ્ધરિત થઈ પુનઃ પ્રતિષ્ઠિત થયું.

Verse 3

सूत उवाच सांकृत्यस्य मुनेर्वंशे स संभूतो द्विजोत्तमः । प्रभाव इति विख्यातो दत्तसंज्ञो निमेः सुतः

સૂત બોલ્યા—સાંકૃત્ય મુનિના વંશમાં તે દ્વિજોત્તમ જન્મ્યો. તે ‘પ્રભાવ’ નામે વિખ્યાત હતો, ‘દત્ત’ સંજ્ઞાથી પણ ઓળખાતો, અને તે નિમિનો પુત્ર હતો.

Verse 4

स एवं स्थानमुद्धृत्य चकारायतनं शुभम् । त्रिजातेश्वरनाम्ना च देवदेवस्य शूलिनः

એ રીતે પવિત્ર સ્થાનનું પુનઃસ્થાપન કરીને તેણે દેવદેવ શૂલિન માટે શુભ મંદિર બાંધ્યું અને ‘ત્રિજાતેશ્વર’ નામે તેમની પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 5

तमाराध्य दिवा नक्तं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । सशरीरो गतः स्वर्गं ततः कालेन केनचित्

જે અડગ શ્રદ્ધાથી દિવસ-રાત વિધિપૂર્વક તેમની આરાધના કરે છે, તે થોડો સમય ગયા પછી આ શરીર સહિત સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 6

यस्तं पश्यति सद्भक्त्या स्नापयेद्विषुवे सदा । न त्रिजातः कुले तस्य कथञ्चिदपि जायते

જે સચ્ચી ભક્તિથી તેમનું દર્શન કરે અને વિષુવ દિવસે નિયમિત સ્નાન કરાવે, તેના કુળમાં ‘ત્રિજાત’ (મિશ્ર/અધમ જન્મ) ક્યારેય જન્મતો નથી।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । यानि गोत्राणि नष्टानि यानि संस्थापितानि च । नामतस्तानि नो ब्रूहि तत्पुरं सूत नन्दन

ઋષિઓએ કહ્યું—જે ગોત્રો નષ્ટ થયા અને જે ગોત્રો પુનઃસ્થાપિત થયા, તેમના નામ અમને કહો; હે સૂતનંદન, તે નગરનું પણ વર્ણન કર।

Verse 8

सूत उवाच । तत्रोपमन्युगोत्रा ये क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः । कैशोर्यं गोत्रसंभूतास्त्रैवणेया द्विजोत्तमः

સૂતે કહ્યું—ત્યાં ઉપમન્યુ-ગોત્રવાળા, જે ક્રૌંચ-ગોત્રમાંથી ઉત્પન્ન; તેમજ કૈશોર્ય-ગોત્રજ, અને ‘ત્રૈવણેય’ નામના શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પણ (હતા/જાણવા યોગ્ય)।

Verse 9

ते भूयोऽपि न संप्राप्ता यथा गोत्रचतुष्टयम् । तत्पूर्वकं शुकादीनां यन्नष्टं नागजाद्भयात्

તેઓ ફરી કદી પાછા આવ્યા નહીં—જેમ ચાર ગોત્રોના સમૂહે (પાછા ન આવ્યા). અગાઉ શુક આદિની વંશપરંપરા નાગજન્ય ભયથી લુપ્ત થઈ ગઈ હતી; તેમ જ તે ફરી પ્રગટ ન થઈ।

Verse 10

शेषान्वः संप्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्गोत्रसंभवान् । कौशिकान्वयसं भूताः षड्विंशतिश्च ते स्मृताः

હવે હું તમને ગોત્રસંભવ એવા બાકી બ્રાહ્મણોનું વર્ણન કહું છું. કૌશિક વંશમાં જન્મેલા તેઓ છવીસ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 11

कश्यपान्वयसंभूताः सप्ताशीतिर्द्विजोत्तमाः । लक्ष्मणान्वयसंभूता एकविंशतिरागताः

કશ્યપ વંશમાં જન્મેલા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ સત્ત્યાસી હતા. લક્ષ્મણ વંશમાં જન્મેલા એકવીસ ત્યાં આવ્યા।

Verse 12

तत्र नष्टाः पुनः प्राप्तास्तस्मिन्स्थाने सुदुःखिताः । भारद्वाजास्त्रयः प्राप्ताः कौंडनीयाश्चतुर्दश

ત્યાં જે ગુમ થયા હતા, તેઓ અત્યંત દુઃખિત થઈ તે જ સ્થાને ફરી આવ્યા. ભારદ્વાજ ગોત્રના ત્રણ અને કૌંડિનિય ગોત્રના ચૌદ પાછા આવ્યા।

Verse 13

रैतिकानां तथा विंशत्पाराशर्याष्टकं तथा । गर्गाणां च द्विविंशं च हारीतानां विविंशतिः

તેમ જ રૈતિક ગોત્રના વીસ, પારાશર્ય ગોત્રના આઠ, ગર્ગ ગોત્રના બાવીસ અને હારીત ગોત્રના વીસ (હતા)।

Verse 14

और्वभार्गवगोत्राणां पञ्चविंशदुदाहृताः । गौतमानां च षड्विंशमालूभायनविंशतिः

ઔર્વ-ભાર్గવ ગોત્રો પચ્ચીસ કહેવાયા છે. ગૌતમો છવ્વીસ અને આલૂભાયનો વીસ ગણાયા છે.

Verse 15

मांडव्यानां त्रिविंशच्च बह्वृचानां त्रिविंशतिः । सांकृत्यानां विशिष्टानां पृथक्त्वेन दशैव तु

માણ્ડવ્ય વંશની સંખ્યા ત્રેવીસ કહેવાઈ છે. બહ્વૃચ (ઋગ્વેદીય) સમૂહની વીસ, અને વિશિષ્ટ સાંકૃત્યોની અલગ ગણતરી દસ જ છે.

Verse 16

तथैवांगिरसानां च पंच चैव प्रकीर्तिताः । आत्रेया दश संख्याताः शुक्लात्रेयास्तथैव च

તેમ જ આંગિરસોની સંખ્યા પાંચ કહેવાઈ છે. આત્રેયો દસ ગણાયા છે, અને શુક્લાત્રેયો પણ તેમ જ.

Verse 19

याजुषास्त्रिंशतिः ख्याताश्च्यावनाः सप्त विंशतिः । आगस्त्याश्च त्रयस्त्रिंशज्जैमिनेया दशैव तु

યાજુષોની સંખ્યા ત્રીસ પ્રસિદ્ધ છે; ચ્યાવન સત્તાવીસ; આગસ્ત્ય ત્રેત્રીસ; અને જૈમિનેય દસ જ કહેવાયા છે.

Verse 21

औशनसाश्च दाशार्हास्त्रयस्त्रय उदाहृताः । लोकाख्यानां तथा षष्टिरैणिशानां द्विसप्ततिः

ઔશનસ અને દાશાર્હ—બન્નેની સંખ્યા ત્રણ-ત્રણ કહેવાઈ છે. લોકાખ્ય સાઠ છે, અને ઐણિશ બહોતેર છે.

Verse 22

कापिष्ठलाः शार्कराख्या दत्ताख्याः सप्तसप्ततिः । शार्कवानां शतं प्रोक्तं दार्ज्यानां सप्तसप्ततिः

કાપિષ્ઠલ, શાર્કર નામે પ્રસિદ્ધ અને દત્ત તરીકે ઓળખાતા—આ બધા સત્તોતેર છે. શાર્કવોની સંખ્યા સો કહેવાય છે; દાર્જ્યો પણ સત્તોતેર છે.

Verse 23

कात्यायन्यास्त्रयोऽधिष्ठा वैदिशाश्च त्रयः स्मृताः । कृष्णात्रेयास्तथा पंच दत्तात्रेया स्तथैव च

કાત્યાયનીઓના ત્રણ અધિષ્ઠાતા છે; વૈદિશ પણ ત્રણ તરીકે સ્મૃત છે. તેમ જ કૃષ્ણાત્રેય પાંચ છે અને દત્તાત્રેય પણ એટલાં જ પાંચ છે.

Verse 24

नारायणाः शौनकेया जाबालाः शतसंख्यया । गोपाला जामदन्याश्च शालिहोत्राश्च कर्णिकाः

નારાયણ, શૌનકેય અને જાબાલ—એ સૌની સંખ્યા સો છે. તેમજ ગોપાલ, જામદન્ય, શાલિહોત્ર અને કર્ણિક પણ છે.

Verse 25

भागुरायणकाश्चैव मातृकास्त्रैणवास्तथा । सर्वे ते ब्राह्मणश्रेष्ठाः क्रमेण द्विजसत्तमाः

અને ભાગુરાયણક, માતૃક તથા ત્રૈણવ—એ બધા બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, ક્રમશઃ દ્વિજોમાં ઉત્તમ છે.

Verse 26

एतेषामेव सर्वेषां सत्काराय द्विजोतमाः । चत्वारिंशत्तथाष्टौ च पुरा प्रोक्ताः स्वयंभुवा

આ બધાના સન્માન માટે, હે દ્વિજોત્તમ, પ્રાચીનકાળે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા અડતાલીસ નિમણૂક કરી જાહેર કરાયા હતા.

Verse 27

ते सर्वे च पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः पद्मयोनिना । संध्यातर्पणकृत्यानि वैश्वदेवोद्भवानि च । श्राद्धानि पक्षकृत्यानि पितृपिंडांस्तथैव च

તે બધાં પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ અલગ અલગ રીતે નિર્દેશ્યાં—સંધ્યા અને તર્પણનાં કર્તવ્યો, વૈશ્વદેવ સંબંધિત કર્મો, શ્રાદ્ધવિધિઓ, પક્ષકૃત્યો તથા પિતૃઓને પિંડદાન પણ।

Verse 28

यज्ञोपवीतसंयुक्ताः प्रवराश्चैव कृत्स्नशः । तथा मौंजीविशेषाश्च शिखाभेदाः प्रकीर्तिताः

તેઓને વિધિપૂર્વક યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવવામાં આવ્યું; તેમની સંપૂર્ણ પ્રવર-પરંપરા જાહેર કરવામાં આવી; તેમજ મૌંજીના વિશેષ પ્રકારો અને શિખાના ભેદ પણ જણાવાયા।

Verse 29

त्रिजातेन समाराध्य देवदेवं पितामहम् । तेषां कृत्वा द्विजेद्राणामात्मकीर्तिकृते तदा

મહાત્મા ત્રિજાતે ત્રિવિધ વિધિ દ્વારા દેવદેવ પિતામહ બ્રહ્માની આરાધના કરી; ત્યારબાદ પોતાની કીર્તિ માટે તે દ્વિજશ્રેષ્ઠોની (આ) વ્યવસ્થા કરી।

Verse 30

ऋषय ऊचुः । कथं सन्तोषितो ब्रह्मा त्रिजातेन महात्मना । कर्मकांडं कथं भिन्नं कृतं तेन महात्मना । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—મહાત્મા ત્રિજાતે બ્રહ્માને કેવી રીતે સંતોષ્યા? તેણે કર્મકાંડને કેવી રીતે ભિન્ન રીતે વિભાજિત કર્યું? સર્વ વાત વિસ્તારે કહો; અમને પરમ કૌતૂહલ છે।

Verse 31

सूत उवाच । तस्यार्थे ब्राह्मणैः सर्वैस्तोषितः प्रपितामहः । अनेनैवोद्धृतं स्थानमस्माकं सकलं विभो

સૂતે કહ્યું—તેના હેતુ માટે સર્વ બ્રાહ્મણો દ્વારા પ્રપિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થયા; હે વિભો, આ જ કર્મથી અમારું સમગ્ર સ્થાન/પ્રતિષ્ઠાન ઉદ્ધૃત થઈ સ્થિર થયું।

Verse 32

तस्मादस्य विभो यच्छ वेदज्ञानमनुतमम् । येन कर्मविशेषाश्च जायतेऽत्र पुरोत्तमे

અતએવ હે વિભો, તેને વેદનું અનુત્તમ જ્ઞાન આપો, જેથી આ ઉત્તમ નગરીમાં કર્મકાંડના વિશેષ વિધાન યોગ્ય રીતે ઉત્પન્ન થઈ પ્રતિષ્ઠિત થાય.

Verse 33

एतस्य च गुरुत्वं च प्रसादात्तव पद्मज । यथा भवति देवेश तया नीतिर्विधीयताम्

હે પદ્મજ, તમારા પ્રસાદથી તેની ગુરુતા (આચાર્યાધિકાર) પણ સ્થાપિત થાઓ. હે દેવેશ, જે રીતે તે ખરેખર સિદ્ધ થાય, તે રીતે યોગ્ય નીતિનું વિધાન થાઓ.

Verse 34

ब्रह्मा ददौ ततस्तस्य मंत्रग्राममनुत्तमम् । येन विज्ञायते सर्वं वेदार्थो यज्ञकर्म च

પછી બ્રહ્માએ તેને મંત્રોનો અનુત્તમ સમૂહ આપ્યો; જેના દ્વારા સર્વ જાણાય છે—વેદાર્થ પણ અને યજ્ઞકર્મની રીત પણ.

Verse 35

ततः प्रोवाच तान्सर्वान्प्रहष्टेनातरात्मना । एष वेदार्थसंपन्नो भविष्यति महायशाः

પછી અંતરથી પ્રસન્ન થઈ તેણે સૌને કહ્યું—“આ વેદાર્થમાં સંપન્ન થશે અને મહાયશસ્વી બનશે.”

Verse 37

तत्कार्यं स्वर्गमोक्षाय मम वाक्यात्प्रबोधितैः । वेदार्थानेष सर्वेषां युष्माकं योजयिष्यति

તે કાર્ય સ્વર્ગ અને મોક્ષ માટે છે. મારા વચનથી પ્રબુદ્ધ થઈ આ વ્યક્તિ તમારાં સૌનાં માટે વેદાર્થોને જોડીને સમજાવશે અને આપશે.

Verse 38

ये चान्येषु च देशेषु स्थानेषु च गताः क्वचित् । एतत्स्थानं परित्यज्य सत्यमेतद्विजोत्तमाः

જે અન્ય દેશો અને અન્ય સ્થાનોમાં ક્યાંક ગયા છે, આ પવિત્ર સ્થાન ત્યજીને—આ સત્ય છે, હે દ્વિજોત્તમો.

Verse 39

वेदस्थाने च बुद्ध्यैष यत्कर्म प्रचरिष्यति । नानृते वाथ पापे च वाणी चास्य चरिष्यति

વેદસ્થાને પ્રતિષ્ઠિત થઈ તેની બુદ્ધિ જે કર્મ કરશે તે ધર્મમાર્ગે જ પ્રવર્તશે; અને તેની વાણી પણ ન અસત્યમાં, ન પાપમાં ચાલશે.

Verse 40

एवमुक्त्वा स देवेशो विरराम पितामहः । भर्तृयज्ञोऽपि ताः सर्वाश्चक्रे यज्ञक्रियाः शुभाः

આ રીતે કહી દેવેશ પિતામહ (બ્રહ્મા) મૌન થયા. અને ભર્તૃયજ્ઞે પણ તે સર્વ શુભ યજ્ઞક્રિયાઓ સંપન્ન કરી.

Verse 41

ब्राह्मणानां हितार्थाय श्रुत्यर्थं तस्य केवलम् । दशप्रमाणाः संप्रोक्ताः सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः

બ્રાહ્મણોના હિત માટે અને માત્ર શ્રુતિની રક્ષા તથા પરંપરા-પ્રવર્તન માટે દસ ‘પ્રમાણ’ નિમાયા—તે બધા બ્રાહ્મણોત્તમ હતા.

Verse 42

चतुःषष्टिषु गोत्रेषु ह्येवं ते ब्राह्मणोत्तमाः । तेन तत्र समानीतास्त्रिजातेन महात्मना

આ રીતે તે બ્રાહ્મણોત્તમો ચોસઠ ગોત્રોમાં વિભાજિત હતા; અને મહાત્મા ત્રિજાતે તેમને ત્યાં એકત્ર કરીને લાવ્યા.

Verse 43

तेषामेकत्र जातानि दशपंचशतानि च । सामान्य भोगमोक्षाणि तानि तेन कृतानि च

ત્યાં એક જ સ્થળે તેમના પંદર સો ગૃહસમૂહો વસ્યા; અને તેમના જીવનોપાર્જન તથા મોક્ષકલ્યાણ માટે તેણે સામાન્ય વ્યવસ્થા સ્થાપી।

Verse 44

अष्टषष्टिविभागेन पूर्वमायुव्ययोद्भवम् । तत्रासीदथ गोत्रे च पुरुषाणां प्रसंख्यया

પૂર્વે ત્યાં અડસઠ વિભાગોના વિભાજનથી આયુષ્ય અને વ્યય સાથે સંબંધિત નિયમિત વ્યવસ્થા ઊભી થઈ; અને ગોત્રોમાં પણ પુરુષોની સંખ્યા મુજબ ગણતરી થતી।

Verse 45

ततः प्रभृति सर्वेषां सामान्येन व्यवस्थितम् । त्रिजातस्य च वाक्येन येन दूरादपि द्रुतम्

ત્યાંથી આગળ સૌ માટે તે સામાન્ય નિયમરૂપે સ્થિર થયું; અને ત્રિજાતના વચનથી—જેના કારણે દૂર રહેનાર પણ ઝડપથી પ્રવૃત્ત થાય—એ વ્યવસ્થા ચાલુ રહી।

Verse 46

समागच्छंति विप्रेन्द्राः पुरवृद्धिः प्रजायते । न कश्चिद्याति संत्यक्त्वा दौस्थ्यादन्यत्र च द्विजाः

શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ત્યાં એકત્ર થાય છે અને નગરની વૃદ્ધિ થાય છે. કોઈપણ દ્વિજ કષ્ટને કારણે તેને ત્યજી અન્યત્ર જતો નથી।

Verse 47

ततस्तेषां सुतैः पौत्रैर्नप्तृभिश्च सहस्रशः । दौहित्रैर्भागिनेयैश्च भूयो भूरि प्रपूरितम्

પછી તેમના પુત્રો, પૌત્રો અને પ્રપૌત્રો—હજારોની સંખ્યામાં—તથા દૌહિત્રો અને ભાગિનેયો પણ, તેને વારંવાર અત્યંત સમૃદ્ધિથી ભરતા ગયા।

Verse 48

तत्पुरं वृद्धिमायाति दूर्वांकुरैरिव द्विजाः । कांडात्कांडात्प्ररोहद्भिः संख्याहीनैरनेकधा

હે દ્વિજોઃ તે નગર દૂર્વા ઘાસના અંકુરોની જેમ મહાન વૃદ્ધિને પામે છે—ડાંઠ પરથી ડાંઠ ઉગતા, અસંખ્ય અને અનેક રીતે।

Verse 49

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं गोत्रसंख्यानकं शुभम् । ऋषीणां कीर्तनं चापि सर्वपातकनाशनम्

સૂત બોલ્યા—ગોત્રોની ગણતરીનું આ શુભ વર્ણન મેં તમને સર્વથા કહી દીધું. ઋષિઓના નામનું કીર્તન પણ સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 50

यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्वा प्रभक्तितः । न स्यात्तस्य कुलच्छेदः कदाचिदपि भूतले

જે આને નિત્ય વાંચે છે અથવા પરમ ભક્તિથી સાંભળે છે, તેના કુળનો છેદ ધરતી પર ક્યારેય થતો નથી।

Verse 51

तथा विमुच्यते पापैराजन्ममरणोद्भवैः । न पश्यति वियोगं च कदाचित्प्रियसंभवम्

એ જ રીતે તે જન્મ-મરણથી ઉત્પન્ન પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને પોતાના પ્રિયજનોથી વિયોગ તેને ક્યારેય દેખાતો નથી।