Adhyaya 14

Verse 1

। सूत उवाच । यदन्यत्तत्र सञ्जातमाश्चर्यं द्विजसत्तमाः । तदहं कीर्तयिष्यामि रहस्यं हृदि संस्थितम्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્યાં જે બીજું આશ્ચર્ય સર્જાયું હતું, તે હું હવે કીર્તન કરીશ; જે રહસ્ય મારા હૃદયમાં સ્થિત હતું.

Verse 2

चमत्कारपुरे कश्चिद्वैश्यजातिसमुद्भवः । बभूव पुरुषो मूको दरिद्रेण समन्वितः

ચમત્કારપુરમાં વૈશ્ય જાતિમાં જન્મેલો એક પુરુષ હતો. તે મૂકો હતો અને ગરીબીના ભારથી પીડિત હતો.

Verse 3

यो दौःस्थ्यात्सर्वलोकानां करोति पशुरक्षणम् । कुटुम्बभरणार्थाय संतुष्टो येनकेनचित्

દારિદ્ર્યને કારણે તે સર્વ લોકોના પશુઓની રક્ષા કરતો. કુટુંબના ભરણપોષણ માટે જે થોડુંક મળતું, તેમાં જ સંતોષ માનતો.

Verse 4

कदाचिद्रक्षतस्तस्य पशूंस्तान्वनभूमिषु । पशुरेको विनिष्क्रांतः स्वयूथात्तृणलोभतः

એક વખત તે વનપ્રદેશમાં તે પશુઓની રાખવાળી કરતો હતો. ત્યારે ઘાસના લોભે એક પશુ પોતાના ઝુંડમાંથી બહાર નીકળી ગયું.

Verse 5

कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे द्विजोत्तमाः । न तदा लक्षितस्तेन गच्छमानो यदृच्छया

હે દ્વિજોત્તમો, ચૈત્ર માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ તે પશુ યદૃચ્છાએ ચાલ્યું ગયું; તે સમયે તેને તેણે જોયું નહીં.

Verse 6

अथ यावद्गृहं प्राप्तः स मूकः पशुपालकः । तावत्तस्य च गोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः

પછી તે મૂકો પશુપાલક જેમ જ ઘરે પહોંચ્યો, તેમ જ તે ગાયનો માલિક તેને ઠપકો આપતો ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 7

किं पाप न समायातः पशुरेकोऽद्य नो यथा । नूनं त्वया हतः सोऽपि विक्रीतोऽपिहितोऽथवा । तस्मा दानय मे क्षिप्रं निराहारोऽपि गां त्वरात्

અરે પાપી! આજે મારા પશુઓમાંથી એક પણ કેમ પાછો આવ્યો નથી? નિશ્ચયે તું તેને મારી નાખ્યો હશે, અથવા વેચી દીધો હશે, અથવા છુપાવ્યો હશે. તેથી તરત મને એક ગાય આપ—ઉપવાસ હોય તોય ઉતાવળ કર.

Verse 8

तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तः स मूकः पशुपालकः । निष्क्रांतो यष्टिमादाय निराहारोऽपि मन्दिरात्

એ સાંભળીને ભયથી કંપતો તે મૂંગો ગોપાલ લાકડી લઈને ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયો—કંઈ ખાધા વિના પણ.

Verse 9

ततोऽरण्यं समासाद्य वीक्षांचक्रे समंततः । सूक्ष्मदृष्ट्या स दुर्गाणि गहनानि वनानि च

પછી અરણ્યમાં પહોંચી તે સર્વ દિશામાં શોધ કરવા લાગ્યો; સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી દુર્ગમ માર્ગો અને ઘન વનો પણ નિહાળ્યા.

Verse 10

अथ तेन क्वचिद्दृष्टं पदं तस्य पशोः स्फुटम् । अटव्यां भ्रममाणेन परिज्ञातं च कृत्स्नशः

પછી તેણે ક્યાંક તે પશુના સ્પષ્ટ પગલાં જોયાં; અને અરણ્યમાં ફરતા ફરતા તે માર્ગને સંપૂર્ણ રીતે ઓળખી લીધો.

Verse 11

ततश्च तत्पदान्वेषी स जगाम वनाद्वनम् । चमत्कारपुरस्यास्य समंताद्द्विजसत्त माः

પછી તે પગલાં શોધતો શોધતો વનથી વનમાં ગયો; અને આ ચમત્કારપુરની આસપાસ સર્વ દિશામાં ફરતો રહ્યો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો.

Verse 12

एवं प्रदक्षिणा तस्य जाता पशुदिदृक्षया । स्थानस्य चैव निर्वेशे पशोश्चापिद्विजोत्तमाः

આ રીતે પશુને જોવા/પાછું મેળવવાની ઇચ્છાથી તેણે અજાણતાં પ્રદક્ષિણા કરી; તે સ્થાનનો સમગ્ર પરિસર અને પશુ ક્યાં હતું તે પણ જાણે નિર્ધારિત થઈ ગયું, હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 13

प्रदक्षिणावसाने च पशुर्लब्धो हि तेन सः । निशांतेऽथ गृहं नीत्वा स्वामिने विनिवेदितः

પ્રદક્ષિણા પૂર્ણ થતાં તેને તે પશુ ખરેખર મળી ગયું. પછી રાત્રિના અંતે તેને ઘરે લઈ જઈ તેના સ્વામીને અર્પણ કર્યું.

Verse 14

चैत्रे पुण्यतमे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । क्षेत्रे पुण्यतमे देवास्तीर्थान्या यांति सर्वशः

અતિ પુણ્યમય ચૈત્ર માસમાં, કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ, તે પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં દેવતાઓ સર્વ દિશાઓમાંથી તીર્થોમાં આવે છે.

Verse 15

एवमज्ञानभावेन कृता ताभ्यां प्रदक्षिणा । पशुपालपशुभ्यां वै सुपुण्ये तत्र वासरे

આ રીતે અજ્ઞાનભાવથી પણ, ત્યાં તે અતિ પુણ્યદાયક દિવસે ગોપાલક અને પશુ—બન્નેએ પ્રદક્ષિણા કરી.

Verse 16

निराहारस्य मूकस्य साहारस्य पशोस्तथा

—ઉપવાસમાં રહેલા મૂક જનનું, તેમજ આહાર પામેલા પશુનું પણ।

Verse 17

विना स्नानेन भक्षाच्च दैवाद्द्विजवरोत्तमाः । ततः काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे स्वकर्मतः । उभौ पंचत्वमापन्नौ पृथक्त्वेनायुषः क्षये

હે દ્વિજવર્યો, સ્નાન વિના અને ભોજન વિના જ દૈવયોગે થોડો સમય વીત્યા પછી, પોતાના-પોતાના કર્મ અનુસાર આયુષ્ય ક્ષય થતાં તેઓ બંને અલગ અલગ રીતે મૃત્યુ (પંચત્વ) ને પામ્યા।

Verse 18

ततश्च पशुपालस्तु दशार्णाधिपतेः सुतः । संजातस्तत्प्रभावेन पूर्वजातिमनुस्मरन्

પછી તે પશુપાલક તે તીર્થના પ્રભાવથી દશાર್ಣાધિપતિનો પુત્ર બની જન્મ્યો અને પોતાનું પૂર્વજન્મ સ્મરતો રહ્યો।

Verse 20

अथागत्य स राजेंद्रस्तेनैव सह मंत्रिणा । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम्

પછી તે રાજેન્દ્ર એ જ મંત્રી સાથે ત્યાં આવ્યો અને કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ તેની (પવિત્ર સન્નિધિની) સામે પ્રદક્ષિણા કરી।

Verse 21

चक्रे संवत्सरस्यांते श्रद्धया परया युतः । निराहारश्च मौनेन पदातिर्द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજસત્તમો, વર્ષના અંતે તેણે પરમ શ્રદ્ધાથી તે કર્યું—નિરાહાર રહી, મૌનવ્રત ધારણ કરી અને પગપાળા જઈને।

Verse 22

एकदा तत्र चाऽयाता मुनयः शंसितव्रताः । तीर्थे पापहरे पुण्ये विश्वामित्रसमुद्भवे

એક વખત ત્યાં પ્રસિદ્ધ વ્રતવાળા મુનિઓ આવ્યા—વિશ્વામિત્રસમુદ્ભવ, પાપહર અને પુણ્યપ્રદ એવા તે તીર્થમાં।

Verse 23

याज्ञवल्क्यो भरद्वाजः शुनःशेपोऽथ गालवः । देवलो भागुरिर्धौम्यः कश्य पश्च्यवनो भृगुः

યાજ્ઞવલ્ક્ય, ભરદ્વાજ, શુનઃશેપ અને ગાલવ; તેમજ દેવલ, ભાગુરી, ધૌમ્ય, કશ્યપ, ચ્યવન અને ભૃગુ—આ મહર્ષિઓ ત્યાં સમાગમ પામ્યા।

Verse 24

तथान्ये शंसिताऽत्मानो ब्रह्मचर्यपरायणाः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्मिन्क्षेत्रे समागताः

એ જ રીતે અન્ય પણ—પ્રશંસિત આચરણવાળા, આત્મસંયમી અને બ્રહ્મચર્યપરાયણ—તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 25

तान्दृष्ट्वा स महीपालः प्रणिपत्य कृतांजलिः । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः

તેમને જોઈ તે રાજા કરજોડીને પ્રણામ કરી, જ્યેષ્ઠતા અને શ્રેષ્ઠતા મુજબ ભક્તિપૂર્વક તેમનું પૂજન કરવા લાગ્યો।

Verse 26

ततस्तेषां स मध्ये च संनिविष्टो महीपतिः । तथागतः स भूपालः सर्वै स्तैश्चाभिनंदितः

પછી તે મહીપતિ તેમની વચ્ચે જ બેસી ગયો; આ રીતે તેમની પાસે આવેલો તે ભૂપાલ સૌએ અભિનંદન કરીને પ્રશંસા કરી।

Verse 27

ततश्चक्रुः कथा दिव्या मुनयस्ते महीपतेः । पुरतो मुनिमुख्यानां चरितानि महात्मनाम्

ત્યારે તે મુનિઓએ રાજાને દિવ્ય કથાઓ સંભળાવી—મુનિશ્રેષ્ઠ મહાત્માઓના જીવનચરિત્ર અને કર્મવૃત્તાંત।

Verse 28

राजर्षीणां पुराणानां धर्मशास्त्रसमुद्भवाः । आनंदं तस्य राजर्षेर्जनयंतो द्विजोत्तमाः

રાજર્ષિઓ વિષયક પુરાણો અને ધર્મશાસ્ત્રોમાંથી ઉપજેલા ઉપદેશોને આધારે તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ પોતાના ઉપદેશથી તે રાજર્ષિને આનંદિત કર્યો।

Verse 29

अथ क्वाऽपि कथांते स पार्थिवस्तैर्महर्षिभिः । पृष्टः कौतूहलाविष्टैर्दत्त्वा श्रौतीस्तदाशिषः

પછી ક્યારેક કથાના અંતે તે રાજા, શ્રૌત વિધિ પ્રમાણે તેમને આશીર્વચન અર્પી, કૌતૂહલથી ભરેલા મહર્ષિઓ દ્વારા પ્રશ્નિત થયો।

Verse 30

ऋषय ऊचुः । वर्षेवर्षे महीपाल त्वमत्राऽगत्य यत्नतः । करोषि मंत्रिणा सार्धं पुरस्याऽस्य प्रदक्षिणाम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહીપાલ! તું વર્ષેવર્ષે પ્રયત્નપૂર્વક અહીં આવી, તારા મંત્રી સાથે આ નગરની પ્રદક્ષિણા કરે છે।

Verse 31

अस्मिन्क्षेत्रे सुतीर्थानि संति पार्थिवसत्तम । तथाऽन्यानि प्रसिद्धानि देवतायतनानि च

હે પાર્થિવસત્તમ! આ ક્ષેત્રમાં ઉત્તમ તીર્થો છે; તેમજ દેવતાઓના નિવાસરૂપ અન્ય પ્રસિદ્ધ દેવાલય પણ છે।

Verse 32

आदरस्तेषु वै राजन्नास्ति स्वल्पो ऽपि कर्हिचित् । एतन्नः कौतुकं जातं न चेद्गुह्यं प्रकीर्तय

હે રાજન! તે સર્વ પ્રત્યે તારો આદર ક્યારેય અણુમાત્ર પણ ઓછો થતો નથી. તેથી અમને કૌતૂહલ થયું છે; ગુપ્ત ન હોય તો કહો।

Verse 33

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विनयाऽवनतः स्थितः । स प्रोवाच वचो भूपः किंचिद्व्रीडासमन्वितः

સૂત બોલ્યા—તેમનું વચન સાંભળી રાજા વિનયપૂર્વક નમ્ર બની ઊભો રહ્યો. પછી થોડા લજ્જાસહિત તેણે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 34

यत्पृष्टोऽस्मि द्विजश्रेष्ठा युष्माभिः सांप्रतं मम । तद्गुह्यं न मयाऽख्यातं कस्यचिद्धरणीतले

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તમે હમણાં જ મને જે પૂછ્યું છે, તે ગુહ્ય રહસ્ય મેં ધરતી પર કોઈને પણ જણાવ્યું નથી.

Verse 35

तथाऽपि हि प्रकर्तव्यं युष्माकं सत्यमेव हि । अपि गुह्यतमं चेत्स्याच्छृण्वंतु मुनिसत्तमाः

તથાપિ તમારું પ્રાર્થનાપૂર્વકનું કહેવું કરવું જ યોગ્ય છે, કારણ કે તે સત્ય છે. તે અતિ ગુહ્ય હોય તોય, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સાંભળો.

Verse 36

सूत उवाच । ततः स कथयामास पूर्वजातिसमुद्भवम् । वृत्तांतं तन्मुनींद्राणां तेषां ब्राह्मणसत्तमाः

સૂત બોલ્યા—પછી, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, તેણે પૂર્વજન્મથી ઉદ્ભવેલો તે વર્તાંત કહેવા માંડ્યો—તે મુનીન્દ્રો સંબંધિત સમગ્ર પ્રસંગ.

Verse 37

यथा नष्टः पशुस्तस्य कृता यद्वदवेक्षणा । यथा प्रदक्षिणा जाता चमत्कारपुरस्य तु

તેનું પશુ કેવી રીતે ખોવાઈ ગયું, અને તેની શોધ કેવી રીતે કરવામાં આવી; તેમજ ચમત્કારપુરની પ્રદક્ષિણા કેવી રીતે થઈ.

Verse 38

जातिस्मृतिर्यथा जाता प्राक्तनी तत्प्रभावतः । राज्यप्राप्तिर्विभूतिश्च तथेष्टाप्तिः पदेपदे

તેના પ્રભાવથી જેમ પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ જાગી; તેમ રાજ્યપ્રાપ્તિ અને વૈભવ મળ્યાં, અને પગલે પગલે ઇષ્ટફળની સિદ્ધિ થઈ.

Verse 39

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे प्रहृष्टाः पृथिवीपतेः । आशीर्वादान्बहून्दत्त्वा साधुसाध्विति चाऽब्रुवन्

તે સાંભળી પૃથ્વીપતિ માટે સર્વ મુનિઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; અનેક આશીર્વાદ આપી તેઓ બોલ્યા—“સાધુ! સાધુ!”

Verse 40

समुत्थाय ततश्चक्रुः पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम् । यथोक्तविधिना सर्वे श्रद्धया परया युताः

પછી તેઓ ઊભા થઈ, યથોક્ત વિધિ પ્રમાણે, પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, તેણીના સમક્ષ પ્રદક્ષિણા કરવા લાગ્યા.

Verse 41

गताश्च परमां सिद्धिं तत्प्रभावात्सुदुर्लभाम् । जपयज्ञप्रदानैर्या तीर्थसेवादिकैरपि

અને તેના પ્રભાવથી તેમણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—જે જપ, યજ્ઞ, દાન અથવા તીર્થસેવા આદિથી પણ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 42

सोऽपि राजा स मन्त्री च जातौ वैमानिकौ सुरौ । अद्याऽपि तौ हि दृश्येते तारारूपौ नभस्तले

તે રાજા અને તેનો મંત્રી પણ વૈમાનિક દેવરૂપે જન્મ્યા; આજે પણ તેઓ બંને આકાશમાં તારારૂપે દેખાય છે.