Adhyaya 228

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यच्च बिलद्वारि शयनार्थे व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापी देवं च जलशायिनम्

સૂત બોલ્યા—વધુમાં, બિલદ્વારમાં શયનાર્થે એક અન્ય દેવ પ્રતિષ્ઠિત છે; જલશાયી એવા તે પ્રભુનું દર્શન કરતાં પાપી પણ પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 2

स्नात्वा तस्मिन्बिलद्वारे पवित्रे लोकसंश्रये । यस्तं पूजयते भक्त्या शेषपर्यंकशायिनम् । आजन्ममरणात्पापात्स च मुक्तिमवाप्नुयात्

લોકોના આશ્રયરૂપ એવા પવિત્ર બિલદ્વારમાં સ્નાન કરીને જે ભક્તિપૂર્વક શેષપર્યંક પર શયન કરનાર ભગવાનની પૂજા કરે છે, તે જન્મથી મૃત્યુ સુધીના પાપોથી મુક્ત થઈ મોક્ષ પામે છે।

Verse 3

चतुरो वार्षिकान्मासान्सुप्रसुप्तं सुरेश्वरम् । संपूजयति यो भक्त्या न स भूयोऽत्र जायते

વર્ષાકાળના ચાર માસોમાં ગાઢ યોગનિદ્રામાં રહેલા દેવેશ્વરની જે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે ફરી આ લોકમાં જન્મ લેતો નથી।

Verse 4

तत्र पूर्वं महाभागा मुनयः सेव्य तं प्रभुम् । मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य चायतने शुभे

ત્યાં પૂર્વકાળમાં મહાભાગ મુનિઓએ તે પ્રભુની સેવા કરી; અને તેમના શુભ આયતનમાં પવિત્ર મૃત્તિકા ગ્રહણ કરીને વિધિપૂર્વક કર્મ કર્યું।

Verse 5

संप्राप्ताः परमं स्थानं तद्रिष्णोः परमं पदम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं तस्य पूजायां चातुर्मास्यां प्रजायते

તેઓ પરમ સ્થાન—વિષ્ણુનું પરમ પદ—પ્રાપ્ત થયા. સર્વ તીર્થોમાં જે ફળ અને સર્વ યજ્ઞોમાં જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ ચાતુર્માસ્યમાં તેમની પૂજાથી પ્રગટ થાય છે।

Verse 6

यत्फलं गोग्रहे मृत्युं संप्राप्ता यांति मानवाः । तत्फलं चतुरो मासान्पूजया जलशायिनः

ગોગ્રહમાં મૃત્યુ પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્યો જે ફળ મેળવે છે, તે જ ફળ ચાર માસ સુધી જલશાયી ભગવાનની પૂજાથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 7

अपि पापसमाचारः परदाररतोऽपिच । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्त्रीहन्ताऽपि विगर्हितः । पूजया चतुरो मासांस्तस्य देवस्य मुच्यते

જે પાપાચાર કરે, પરસ્ત્રીરત પણ હોય; બ્રાહ્મણહંતક, સુરાપાન કરનાર, નિંદિત સ્ત્રીહંતક પણ હોય—તે તે દેવની ચાર માસ પૂજા કરે તો પાપબંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 8

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्रस्थं जलशायिनम् । बिलद्वारे कथं सूत तत्र नः संशयो महान्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તમે જે કહ્યું કે ત્યાં ગુફાના દ્વારે જલશાયી સ્થિત છે, તે કેવી રીતે શક્ય? આ વિષયે અમને મોટો સંશય છે.

Verse 9

स किल श्रूयते देवः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । सदैव भगवाञ्छेते योगनिद्रां समाश्रितः

શ્રુતિ પ્રમાણે દેવ મধુસૂદન ક્ષીરસાગરમાં શયન કરે છે; ભગવાન સદૈવ યોગનિદ્રાનો આશ્રય લઈને વિશ્રામ કરે છે.

Verse 10

कथं स भगवाञ्छेते बिलद्वारे व्यवस्थितः । एतत्कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

તો પછી તે ભગવાન ગુફાના દ્વારે સ્થિત રહી કેવી રીતે શયન કરે છે? આ વાત સંપૂર્ણ રીતે કહો, કારણ કે અમારું કૌતૂહલ બહુ છે.

Verse 11

सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागाः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । योगनिद्रां गतः शेते शेषपर्यंकशा यकः

સૂત બોલ્યો—હે મહાભાગો! આ સત્ય છે; મধુસૂદન ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રામાં પ્રવેશ કરીને શેષનાગની શય્યા-પર્યંક પર શયન કરે છે.

Verse 12

स यथा तत्र क्षेत्रे तु संश्रितो भगवान्स्वयम् । जलशायिस्वरूपेण तच्छृशुध्वं समाहिताः

હવે એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળો—તે પુણ્યક્ષેત્રમાં ભગવાન સ્વયં જલશાયી સ્વરૂપે આશ્રય લઈને કેવી રીતે વિરાજમાન છે.

Verse 13

यथा च चतुरो मासान्पूजितस्तत्र संस्थितः । मुक्तिं ददाति पुंसां स तथा संकीर्तयाम्यहम्

જેમ તે ભગવાન ત્યાં ચાર માસ સ્થિત રહી પૂજિત થવાથી મનુષ્યોને મુક્તિ આપે છે, તેમ હું હવે તેમનું માહાત્મ્ય સંકીર્તન કરું છું.

Verse 14

चत्वारोऽपि यथा मासा गर्हणीया धरातले । सर्वकर्मसु मुख्येषु यज्ञोद्वा हादिषु द्विजाः

હે દ્વિજોય, જેમ ધરાતળ પર આ ચારેય માસ યજ્ઞ, વિવાહ વગેરે સર્વ મુખ્ય કર્મોમાં વિશેષ માન્ય ગણાય છે, તેમ (તેમનું મહત્ત્વ) જાણવું.

Verse 15

तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य द्विजोतमाः । तस्मै देवाधिदेवाय निर्गुणाय गुणात्मने

હે દ્વિજોત્તમો, નમસ્કાર કરીને હું તમને તે વર્ણવીશ—તે દેવાધિદેવને, જે નિર્ગુણ હોવા છતાં સર્વ ગુણોના સારરૂપ છે.

Verse 16

अव्यक्तायाऽप्रमेयाय सर्वदेवमयाय च । सर्वज्ञाय कवीशाय सर्वभूतात्मने तथा

અવ્યક્ત, અપ્રમેય, સર્વદેવમય; સર્વજ્ઞ, કવીશ્વર અને સર્વભૂતોના અંતરાત્મા—તેમને નમસ્કાર.

Verse 17

पुरासीद्दानवो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्महान् । नारसिंहं वपुः कृत्वा विष्णुना यो निपातितः

પૂર્વકાળે મહાન્ અને રૌદ્ર દાનવ હિરણ્યકશિપુ હતો; વિષ્ણુએ નરસિંહ-રૂપ ધારણ કરીને તેને નિપાતિત કર્યો।

Verse 19

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् । प्रह्लादश्चांधकश्चैव वीर्येणाप्रतिमौ युधि

તેને સર્વ શુભલક્ષણોથી ચિહ્નિત એવા બે પુત્રો થયા—પ્રહ્લાદ અને અંધક; યુદ્ધમાં પરાક્રમે બંને અપ્રતિમ હતા।

Verse 20

स नैच्छत तदा राज्यं पितृपैतामहं महत् । समागतमपि प्राज्ञो यस्मात्तद्वो वदाम्यहम्

ત્યારે તે પ્રાજ્ઞે, પિતૃ-પૈતામહનું મહાન રાજ્ય પ્રાપ્ત થયું હોવા છતાં, તેને ઇચ્છ્યું નહીં; તેથી જ હું તમને આ કહું છું।

Verse 21

दानवानां सदा द्वेषो देवेन सह चक्रिणा । न करोति पुनर्द्वेषं तं समुद्दिश्य सर्वदा

દાનવોને ચક્રધારી દેવ પ્રત્યે સદા દ્વેષ રહે છે; પરંતુ તે સદૈવ તે પ્રભુને ધ્યાનમાં રાખીને ફરી દ્વેષ કરતો નથી।

Verse 22

एतस्मात्कारणात्सर्वे तेन त्यक्ता दितेः सुताः । स्वराज्यमपि संत्यज्य विष्णुस्तेन समाश्रितः

આ કારણથી દિતીના સર્વ પુત્રોએ તેને ત્યજી દીધો; અને તેણે પોતાનું રાજ્ય પણ છોડીને વિષ્ણુનું શરણ લીધું।

Verse 23

ततस्तैर्दानवैः क्षुद्रैर्विष्णुद्वेषपरायणैः । अन्धकः स्थापितो राज्ये पितृपैतामहे तदा

ત્યારે વિષ્ણુદ્વેષમાં પરાયણ એવા ક્ષુદ્ર દાનવોએ તે સમયે પિતૃ-પૈતામહ રાજ્યના સિંહાસન પર અંધકને સ્થાપિત કર્યો।

Verse 24

अन्धकोऽपि समाराध्य देवदेवं चतुर्मुखम् । अमरत्वं ततो लेभे यावच्चन्द्रार्कतारकम्

અંધકે પણ દેવોના દેવ ચતુર્મુખ બ્રહ્માની યથાવિધી આરાધના કરીને ચંદ્ર-સૂર્ય-તારાઓ રહે ત્યાં સુધીનું અમરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 25

वरपुष्टस्ततः सोऽपि चक्रे शक्रेण विग्रहम्

પછી તે વરથી બળવાન બની તેણે પણ શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે વિગ્રહ કર્યો।

Verse 26

जित्वा शक्रं महासंख्ये यज्ञांशाञ्जगृहे स्वयम् । गत्वाऽमरावतीं दैत्यो निःसार्य च शतक्रतुम् । स्ववर्गेण समोपेतः स्वर्गं समहरत्तदा

મહાસંગ્રામમાં શક્રને જીતી તેણે પોતે જ યજ્ઞભાગો કબજે કર્યા। પછી દૈત્ય અમરાવતી ગયો, શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) ને હાંકી કાઢ્યો અને પોતાના અનુચરો સાથે તે સમયે સ્વર્ગ પર અધિકાર કર્યો।

Verse 27

शक्रोऽपि च समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् । सर्वदेवसमोपेतो भृत्यवत्परिवर्तते

શક્રે પણ લોકહિતકારી શંકરની આરાધના કરી; અને સર્વ દેવો સાથે દાસની જેમ તેમની સેવામાં રહ્યો।

Verse 28

ततः कालेन महता तस्य तुष्टः पिनाकधृक् । तं प्राह वरदोऽस्मीति वद शक्र करोमि किम्

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી પિનાકધારી ભગવાન શિવ તેના પર પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“હું વરદાતા છું; હે શક્ર, કહો, હું તમારા માટે શું કરું?”

Verse 29

इन्द्र उवाच । अंधकेन हृतं राज्यं मम वीर्यात्सुरेश्वर । यज्ञभागैः समोपेतं हत्वाऽशु तत्प्रयच्छ मे

ઇન્દ્ર બોલ્યો—“હે સુરેશ્વર! અંધકે બળપૂર્વક મારું રાજ્ય હરી લીધું છે. યજ્ઞભાગો કબજે કરનાર તેને શીઘ્ર સંહાર કરીને તે રાજ્ય મને પાછું આપો.”

Verse 30

तच्छ्रुत्वा तस्य दीनस्य भगवाञ्छशिशेखरः । प्रोवाच तव दास्यामि राज्यं त्रैलोक्यसंभवम्

તે દીનની વિનંતી સાંભળી ચંદ્રશેખર ભગવાન શિવ બોલ્યા—“ત્રિલોકને અનુરૂપ રાજ્યાધિકાર હું તને આપીશ.”

Verse 31

ततः संप्रेषयामास दूतं तस्य विचक्षणम् । गणेशं वीरभद्राख्यं गत्वा तं ब्रूहि चांधकम्

પછી તેમણે પોતાનો એક વિવેકી દૂત મોકલ્યો—‘વીરભદ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ ગણેશને—અને કહ્યું: “જાઓ, તે અંધકને કહો.”

Verse 32

ममादेशात्परित्यज्य स्वर्गं गच्छ धरातलम् । पितृपैतामहं स्थानं राज्यं तत्र समाचर

“મારા આદેશથી સ્વર્ગ ત્યજી ધરાતલ પર જા. ત્યાં તારા પિતૃ-પૈતામહોના સ્થાને રહી રાજ્યનું પાલન કર.”

Verse 33

परित्यजस्व यज्ञांशान्नो चेद्धंतास्मि सत्वरम् । स गत्वा चांधकं प्राह यथोक्तं शंभुना स्फुटम्

“યજ્ઞના ભાગો ત્યજી દે; નહિતર હું તને તરત જ સંહાર કરી દઈશ।” એમ કહી તે ગયો અને શંભુ (શિવ)એ જેમ સ્પષ્ટ કહ્યું હતું તેમ જ અંધકને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 34

सविशेषमहाबुद्धिः स्वामिकार्यप्रसिद्धये । अथ तं चाधकः प्राह प्रविहस्य महाबलः

તે વિશેષ મહાબુદ્ધિથી યુક્ત થઈ સ્વામીના કાર્યની સિદ્ધિ માટે પ્રવૃત્ત થયો। ત્યારબાદ મહાબળી અંધક હસી પડતાં તેને બોલ્યો।

Verse 35

अवध्यो हि यथा दूतस्तेन त्वां न निहन्म्यहम् । क स्याद्वै शंकरोनाम यो मामेवं प्रभाषते

“દૂત અવધ્ય હોય છે; તેથી હું તને નથી મારતો. પરંતુ ‘શંકર’ નામે તે કોણ છે, જે મને આ રીતે બોલે છે?”

Verse 36

न मां वेत्ति स किं मूढः किं वा मृत्यु मभीप्सते

“એ મૂર્ખ મને ઓળખતો નથી શું, કે ખરેખર મૃત્યુ ઇચ્છે છે?”

Verse 37

अथवा सत्यमेवैतान्निर्विण्णो जीविताच्च सः । दरिद्रोपहतो नित्यं सर्वभोगविवर्जितः

“અથવા આ જ સત્ય છે—તે જીવનથી કંટાળી ગયો છે. સદા ગરીબીથી પીડિત અને સર્વ ભોગોથી વંચિત હોવાથી, તેથી તે મને આમ કહે છે।”

Verse 38

स्मशाने क्रीडनं यस्य भस्म गात्रविलेपनम् । भूषणं चाहयो वस्त्रं दिशो यस्य जटालका

જેનુ ક્રીડન શ્મશાનમાં છે, જેમનું શરીર ભસ્મથી લિપ્ત છે; જેમના ભૂષણ સર્પ છે, જેમનું વસ્ત્ર દિશાઓ જ છે, અને જેમના કેશ જટાધારી છે—

Verse 39

कस्तस्य जीवितेनार्थस्तेनेदं मां ब्रवीति सः । तस्माद्गत्वा द्रुतं ब्रूहि मद्वाक्यं दूत सस्फुटम्

જે મને આ રીતે બોલે છે, તેના જીવનનો શું અર્થ? તેથી, હે દૂત, ત્વરિત જઈને મારા વચનને સ્પષ્ટ અને યથાવત્ કહી દે.

Verse 40

त्यक्त्वा कैलासमेनं त्वं वाराणस्यां तपः कुरु । मया स्थानमिदं दत्तं कैलासं स्वसुतस्य च

આ કૈલાસ ત્યજીને તું વારાણસીમાં તપ કર. આ સ્થાન—કૈલાસ—મેં મારા પોતાના પુત્રને પણ આપ્યું છે.

Verse 41

वृकस्यापि न सन्देहो विभवेन समन्वितम् । नो चेत्प्राणान्हरिष्यामि सेंद्रस्य तव शंकर

વૃક વિષયે પણ શંકા નથી—(હું) વૈભવસહિત શક્તિ (હરી લઈશ). નહીંતર, હે શંકર, ઇન્દ્ર સહિત તારા પ્રાણ હરી લઈશ.

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वीरभद्रस्तु निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः । क्रोधेन महताविष्टः कैलासं समुपाविशत्

આ સાંભળીને વીરભદ્રે તેને વારંવાર ઠપકો આપ્યો. મહાક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ તે કૈલાસમાં પ્રવેશી આગળ વધ્યો.

Verse 43

ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः । अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक्

પછી તેણે પિનાકધારી (શિવ) સમક્ષ તે વચનો નિવેદિત કર્યા. તે સાંભળી—અતિ કઠોર, વિશેષ કરીને—પિનાકધારી ક્રોધિત થયા.

Verse 228

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञाव माननवर्णनंनामाष्टाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના ‘જલશાયી’ ઉપાખ્યાનમાં, ‘બ્રહ્મદત્તને વરદાન-પ્રદાન તથા ઉદ્ધત અંધકાસુર દ્વારા શંકરની આજ્ઞાનું માનન—વર્ણન’ નામે દ્વિશતાષ્ટાવિંશતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.