Adhyaya 225

Verse 1

आनर्त उवाच । एकोद्दिष्टविधिं ब्रूहि मम त्वं वदतां वर । पार्वणं तु यथा प्रोक्तं विस्तरेण महामते

આનર્તે કહ્યું—હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! મને એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધની વિધિ કહો; જેમ તમે પાર્વણ કર્મને વિસ્તારે કહ્યું છે તેમ, હે મહામતિ।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । त्रीणि संचयनादर्वाक्तानि त्वं शृणु सांप्रतम् । यस्मिन्स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धं तु कारयेत्

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—હવે સાંભળ; સંચયન (અસ્થિ-સંગ્રહ) પહેલાં કરવાના ત્રણ શ્રાદ્ધ. જ્યાં મૃત્યુ થાય, ત્યાં જ શ્રાદ્ધ કરાવવું જોઈએ।

Verse 3

एकोद्दिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः । ततः संचयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमिष्यते

પછી માર્ગમાં જ્યાં વિશ્રામ કરાયો હોય ત્યાં એકોદ્દિષ્ટ કરવું; ત્યારબાદ સંચયન-સ્થાને ત્રીજું શ્રાદ્ધ નિર્ધારિત છે।

Verse 4

प्रथमेऽह्नि द्वितीयेह्नि पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमे दशमे चैव नव श्राद्धानि तानि च

પ્રથમ દિવસે, દ્વિતીય દિવસે, પાંચમે, સાતમે, નવમે અને દસમેએ—આ બધાં નવ શ્રાદ્ધોમાં ગણાય છે।

Verse 5

वैतरिण्याश्च संप्राप्तौ प्रेतस्तृप्तिमवाप्नुयात् । एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकम्

વૈતરણીએ પહોંચતાં પ્રેત તૃપ્તિ પામે છે. એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ દેવતર્પણ વિના, એક જ અર્ઘ્ય અને એક જ પવિત્ર (કુશવલય) સાથે કરવામાં આવે છે।

Verse 6

आवाहनपरित्यक्तं कार्यं पार्थिवसत्तम । तृप्तिप्रश्नस्तथा कार्यः स्वदितं च सकृत्ततः

હે રાજશ્રેષ્ઠ, ઔપચારિક ‘આવાહન’ વિના જ આ કર્મ કરવું જોઈએ. તૃપ્તિ વિશે પૂછવું પણ જોઈએ; અને ત્યારબાદ પ્રસાદ/ભોજનનું આસ્વાદન માત્ર એકવાર જ કરવું.

Verse 7

अभिरम्यतामिति मन्त्रेण ब्राह्मणस्य विसर्जनम् । अच्छिन्नाग्रमभिन्नाग्रं कुर्याद्दर्भतृणद्वयम् । पवित्रं तद्विजानीयादेकोद्दिष्टे विधीयते

‘અભિરમ્યતામ્’ મંત્રથી બ્રાહ્મણનું સન્માનપૂર્વક વિસર્જન કરવું. અગ્ર ભાગ ન કાપેલો, ન ફાટેલો એવો દર્ભ/કુશના બે તૃણ તૈયાર કરવાં; તેને ‘પવિત્ર’ જાણવું. આ એકોદ્દિષ્ટ વિધિમાં નિર્ધારિત છે.

Verse 8

सर्वत्रैव पितः प्रोक्तं पिता तर्पणकर्मणि । पित्र्ये संकल्पकाले च पितुरक्षय्यदापने

સર્વત્ર ‘પિતઃ’ રૂપ કહેવામાં આવ્યું છે. તર્પણકર્મમાં ‘પિતા’ રૂપ વાપરવું; તેમજ પિતૃ-સંકલ્પ સમયે અને અક્ષય્ય-દાન અર્પણમાં ‘પિતુઃ’ રૂપ પ્રયોગ કરવો.

Verse 9

गोत्रं स्वरांतं सर्वत्र गोत्रे तर्पणकर्मणि । गोत्राय कल्पनविधौ गोत्रस्याक्षय्यदापने

ગોત્રનામ યોગ્ય સ્વર સાથે સર્વત્ર ઉચ્ચારવું. તર્પણકર્મમાં ‘ગોત્રે’, કલ્પના/વિનિયોગવિધિમાં ‘ગોત્રાય’, અને અક્ષય્ય-દાનમાં ‘ગોત્રસ્ય’ રૂપ પ્રયોગ કરવો.

Verse 10

शर्मन्नर्घ्यादिकर्तव्ये शर्मा तर्पणकर्मणि । शर्मणे सस्यदाने च शर्मणोऽक्षय्यके विधौ

અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણમાં ‘શર્મન્’ નામરૂપ પ્રયોગ કરવો. તર્પણકર્મમાં ‘શર્મા’; સસ્યદાન (ધાન્ય/અન્નદાન)માં ‘શર્મણે’; અને અક્ષય્ય-દાનવિધિમાં ‘શર્મણઃ/શર્મણો’ રૂપ વાપરવું.

Verse 11

मातर्मात्रे तथा मातुरासने कल्पनेऽक्षये । गोत्रे गोत्रायै गोत्रायाः प्रथमाद्या विभक्तयः

એ જ રીતે માતા માટે આસન, કલ્પના અને અક્ષય્ય અર્પણના પ્રસંગે ‘માતર્’, ‘માત્રે’ અને ‘માતુઃ’ એમ ઉચ્ચારવું. ગોત્ર માટે ‘ગોત્રે’, ‘ગોત્રાયૈ’ અને ‘ગોત્રાયાઃ’—આ પ્રથમાદિ વિભક્તિરૂપો યથાવશ્ય પ્રયોગ્ય છે.

Verse 12

देवि देव्यै तथा देव्या एवं मातुश्च कीर्तयेत् । प्रथमा च चतुर्थी च षष्ठी स्याच्छ्राद्धसिद्धये

‘દેવિ’, ‘દેવ્યૈ’ અને ‘દેવ્યા’ એમ, તેમજ માતૃશબ્દ પણ એ જ રીતે ઉચ્ચારવો. શ્રાદ્ધસિદ્ધિ માટે પ્રથમા, ચતુર્થી અને ષષ્ઠી વિભક્તિના રૂપો પ્રયોગ કરવા યોગ્ય છે.

Verse 13

विभक्तिरहितं श्राद्धं क्रियते वा विपर्ययात् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृणां नोपतिष्ठति

યોગ્ય વિભક્તિરૂપો વિના શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે, અથવા ભૂલથી વિભક્તિઓ ઉલટા ક્રમે વપરાય, તો તેને અકૃત સમજો; તે પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી અને તૃપ્તિ આપતું નથી.

Verse 14

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेन विजानता । विभक्तिभिर्यथोक्ताभिः श्राद्धे कार्यो विधिः सदा

અતએવ વિધિ જાણનાર બ્રાહ્મણે સર્વ પ્રયત્નથી હંમેશાં શ્રાદ્ધમાં શાસ્ત્રોક્ત વિભક્તિરૂપો મુજબ જ વિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 15

ततः सपिंडीकरणं वत्सरा दूर्ध्वतः स्थितम् । वृद्धिर्वाऽगामिनी चेत्स्यात्तदार्वागपि कारयेत्

ત્યારબાદ સપિંડિકરણ સંસ્કાર એક વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી કરવો એવો નિયમ છે. પરંતુ વંશમાં આગળ બીજું મૃત્યુ આવવાની આશંકા હોય તો, તે વિધિ અગાઉ પણ કરાવી શકાય છે.

Verse 16

पार्वणोक्तविधानेन त्रिदैवत्यमदैविकम् । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेको द्दिष्टं च पार्थिव

પાર્વણ શ્રાદ્ધની કહેલી વિધિ મુજબ, ત્રિદૈવત્ય માટેનું અર્પણ અન્ય (અપ્રાસંગિક) દેવતાઓનું આવાહન કર્યા વિના કરવું. પ્રેતને ઉદ્દેશીને, હે રાજન, એકોદ્દિષ્ટ કર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 17

एकेनैव तु पाकेन मम चैतन्मतं स्मृतम् । अर्घपात्रं समादाय यत्प्रेतार्थं प्रकल्पितम्

મારી સ્મૃતિ-પરંપરામાં આ જ મત સ્મૃત છે કે એક જ પાક (એકવારનું રસોઈ) જ લેવો. પ્રેતાર્થ માટે તૈયાર કરાયેલ અર્ઘ્યપાત્ર લઈને તે પ્રેતકાર્યમાં પ્રવૃત્ત થવું.

Verse 18

पितृपात्रेषु त्रिष्वेव त्रिधा तच्च परिक्षिपेत् । एवं पिंडं त्रिधा कृत्वा पितृपिंडेषु च त्रिषु

પિતૃઓ માટેના ત્રણ પાત્રોમાં જ તે અર્પણને ત્રણ ભાગમાં વહેંચીને નાખવું. તેમ જ પિંડને પણ ત્રણ ભાગ કરીને ત્રણ પિતૃપિંડોમાં સ્થાપિત કરવો.

Verse 19

ये समानेति मन्त्राभ्यां न स्यात्प्रेतस्ततः परम् । अवनेजनं ततः कृत्वा पितृपूर्वं यथाक्रमम्

“યે સમાને…”થી શરૂ થતા બે મંત્રો દ્વારા, ત્યાર પછી તે પ્રેત ગણાતો નથી. પછી અવનેજન (ધોવા-શુદ્ધિ) કરીને, પિતૃઓથી આરંભ કરી યથાક્રમે આગળ વધવું.

Verse 20

गन्धधूपादिकं सर्वं पुनरेव प्रदापयेत् । पितृपूर्वं समुच्चार्य वर्जयेच्च चतुर्थकम्

ગંધ, ધૂપ વગેરે સર્વ ઉપચાર ફરીથી અર્પણ કરવા. પિતૃઓથી આરંભ કરી ક્રમશઃ ઉચ્ચાર કરીને, ચોથું (ભાગ/અર્પણ) વર્જવું.

Verse 21

केचिच्चतुर्थं कुर्वंति प्रेतं च स्वपितुस्ततः । पितुः पूर्वं भवेच्छ्राद्धं परं नैतन्मतं मम

કેટલાક લોકો ચોથો ભાગ કરે છે અને પછી પોતાના પિતાને પ્રેત માને છે. એ મત પ્રમાણે પિતાનું શ્રાદ્ધ પહેલું થાય; પરંતુ એ મારું મત નથી.

Verse 22

सपिण्डीकरणादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न कारयेत् । क्षयाहं च परित्यज्य शस्त्राहत चतुर्दशीम्

સપિંડિકરણ પછી એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરાવવું નહીં. તેમજ ક્ષયાહ અને શસ્ત્રાહત-ચતુર્દશી છોડીને, યોગ્ય કાળે પિતૃકર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 23

यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक्पिण्डे नियोजयेत् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृहा चोपजायते

જે સપિંડિકૃત પ્રેતને અલગ પિંડમાં નિયોજિત કરે, તેણે જાણવું કે તે કર્મ જાણે કરેલું જ નથી; અને તેને પિતૃદ્રોહનો ઘોર દોષ લાગે છે.

Verse 24

पिता यस्य तु निर्वृत्तो जीवते च पितामहः । पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्

જેનાં પિતા પરલોકગત થયા હોય અને પિતામહ જીવતા હોય, તે પિતાનું નામ ઉચ્ચારી પછી પ્રપિતામહનું નામ ઉચ્ચારે.

Verse 25

पितामहस्तु प्रत्यक्षं भुक्त्वा गृह्णाति पिण्डकम् । पितामहक्षयाहे च पार्वणं श्राद्धमिष्यते

પિતામહ પ્રત્યક્ષ હાજર રહી ભોજન કરીને પિંડ ગ્રહણ કરે છે. તેમજ પિતામહના ક્ષયાહ દિવસે પાર્વણ શ્રાદ્ધ વિહિત છે.

Verse 26

जनकं स्वं परित्यज्य कथंचिन्नास्य दीयते । तस्याकृतेन श्राद्धेन न स्वल्पं पितृतो भयम्

જે પોતાનાં જનકને ત્યજીને કોઈ રીતે પણ તેને કશું આપતો નથી, તેના દ્વારા શ્રાદ્ધ ન કરવાને કારણે પિતૃઓ તરફથી થતો ભય અને દોષ નાનો નથી।

Verse 27

अमावास्यासु सर्वासु मृते पितरि पार्वणम् । नभस्यापरपक्षस्य मध्ये चैतदुदाहृतम्

પિતા અવસાન પામ્યા પછી દરેક અમાવાસ્યાએ પાર્વણ-શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમજ નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસના કૃષ્ણપક્ષના મધ્યમાં પણ આ જ વિધાન કહેવાયું છે।

Verse 28

यावत्सपिंडता नैव न तावच्छ्राद्धमाचरेत्

જ્યાં સુધી સપિંડતા (સપિંડિકરણ) ન થાય, ત્યાં સુધી શ્રાદ્ધ કરવું નહીં।

Verse 29

जनके मृत्युमापन्ने श्राद्धपक्षे समागते । पितामहादेः कर्तव्यं श्राद्धं यन्नैकपिंडता

જ્યારે પિતા અવસાન પામે અને શ્રાદ્ધપક્ષ આવે, ત્યારે પિતામહ વગેરે પૂર્વજો માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; કારણ કે ત્યારે હજી એક-પિંડતા (એક જ પિંડ-સ્થિતિ) થતી નથી।

Verse 225

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सपिंडीकरणविधिवर्णनंनाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘સપિંડિકરણવિધિ-વર્ણન’ નામનો ૨૨૫મો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે।