Adhyaya 261
આ અધ્યાયમાં નાગરખંડના તીર્થપ્રસંગમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ વર્ણવાયો છે. નારદ પૂછે છે—હરિ યોગનિદ્રામાં હોય તે ચાતુર્માસ્યના ચાર માસ દરમ્યાન દ્વાદશાક્ષર મંત્રરાજ દ્વારા સદા-મંગલમયી પાર્વતીએ કેવી રીતે ઊંડી યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી? બ્રહ્મા કહે છે—મન, વાણી અને કર્મથી ભક્તિ રાખીને તેણે દેવો, દ્વિજ, અગ્નિ, અશ્વત્થ વૃક્ષ અને અતિથિઓનું પૂજન કર્યું અને પિનાકધારી શિવની આજ્ઞા મુજબ નિયમવ્રત તથા મંત્રજપ કર્યો. ત્યારે વિષ્ણુ ચતુર્ભુજ, શંખ-ચક્રધારી, ગરુડારૂઢ, દિવ્ય તેજથી પ્રગટ થઈ દર્શન આપે છે. પાર્વતી પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) અટકાવે તેવી નિર્મળ વિદ્યાની યાચના કરે છે; વિષ્ણુ પરમ ઉપદેશ શિવને સોંપીને કહે છે કે પરમ તત્ત્વ જ અંતર-બાહ્ય સાક્ષી અને ધર્મનો આધાર છે. શિવ આવે ત્યારે વિષ્ણુ લય પામે છે. શિવ પાર્વતીને દિવ્ય વિમાનમાં એક દિવ્ય નદી અને શરવણ સમાન વનમાં લઈ જાય છે; ત્યાં કૃત્તિકાઓ તેજસ્વી ષણ્મુખ બાળક કાર્ત્તિકેયને પ્રગટ કરે છે અને પાર્વતી તેને આલિંગન કરે છે. પછી દ્વીપો અને સમુદ્રો ઉપરથી દિવ્ય યાત્રા કરીને શ્વેત પ્રદેશના શ્વેત શિખરે શિવ ગુપ્ત, શ્રુતિથી પર ઉપદેશ આપે છે—પ્રણવયુક્ત મંત્ર અને ધ્યાનવિધિ: આસન, અંતઃપૂજા, આંખ મીંચવી, હસ્તમુદ્રા અને વિશ્વપુરુષનું ધ્યાન. ચાતુર્માસ્યમાં અલ્પ ધ્યાનથી પણ મલક્ષય અને શુદ્ધિ થાય એવું ફળ જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कथं नित्या भगवती हरपत्नी यशस्विनी । योगसिद्धिं सुमहतीं प्राप मासचतुष्टये
નારદ બોલ્યા—સદા મંગલમયી, યશસ્વિની, હરપત્ની ભગવતીએ ચાર માસના વ્રતકાળમાં અતિ મહાન યોગસિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?
Verse 2
मन्त्रराजमिमं जप्त्वा द्वादशाक्षरसंभवम् । एतन्मे विस्तरेण त्वं कथयस्व यथातथम्
દ્વાદશ અક્ષરોથી ઉત્પન્ન થયેલા આ મંત્રરાજનો જપ કરીને—આ વાત મને વિસ્તારે, જેમ છે તેમ, તમે કહો।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते पार्वती नियतव्रता । मनसा कर्मणा वाचा हरिभक्तिपरायणा
બ્રહ્મા બોલ્યા—ચાતુર્માસ્યમાં, હરી શયનસ્થ છે એમ કહેવાય ત્યારે, નિયમવ્રતા પાર્વતી મન, કર્મ અને વાણીથી હરીભક્તિમાં જ પરાયણ રહી।
Verse 4
चारुशृंगे पितुर्नित्यं तिष्ठंती तपसि स्थिता । देवद्विजाग्निगोऽश्वत्थातिथिपूजापरायणा
પિતાના ચારુશૃંગ પર્વત પર નિત્ય નિવાસ કરીને, તપમાં સ્થિત તે દેવી દેવો, દ્વિજ, અગ્નિ, ગાયો, અશ્વત્થ વૃક્ષ અને અતિથિઓની પૂજામાં સદા પરાયણ રહેતી હતી।
Verse 5
चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते विमले हरिवासरे । जजाप परमं मंत्रं यथादिष्टं पिनाकिना
પછી ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચતાં, નિર્મળ અને શુભ હરિવાસરે, પિનાકધારી (શિવ)એ જેમ આદેશ આપ્યો તેમ તેણીએ પરમ મંત્રનો જપ કર્યો।
Verse 6
शंखचक्रधरो विष्णुश्चतुर्हस्तः किरीटधृक् । मेघश्यामोंऽबुजाक्षश्च सूर्यकोटिसमप्रभः
શંખ-ચક્ર ધારણ કરનાર, ચતુર્ભુજ અને કિરીટધારી વિષ્ણુ પ્રગટ થયા—મેઘશ્યામ, કમળનેત્ર, અને કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી।
Verse 7
गरुडाधिष्ठितो हृष्टो वसन्व्याप्य जगत्त्रयम् । श्रीवत्सकौस्तुभयुतः पीतकौशेयवस्त्रकः
ગરુડ પર આરૂઢ, હર્ષિત અને ત્રિલોકમાં વ્યાપી રહેલા તેઓ શ્રીવત્સચિહ્ન તથા કૌસ્તુભમણિથી યુક્ત હતા અને પીળાં રેશમી વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં।
Verse 8
सर्वाभरणशोभाभिरभिदीप्तमहावपुः । बभाषे पार्वतीं विष्णुः प्रसन्नवदनः शुभाम् । देवि तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते कथयस्व तवेप्सितम्
સર્વ આભૂષણોની શોભાથી દીપ્ત મહારૂપ, પ્રસન્નવદન વિષ્ણુએ શુભા પાર્વતીને કહ્યું—“દેવી, હું તૃપ્ત છું; તને કલ્યાણ થાઓ. તને જે ઇચ્છિત છે તે કહો।”
Verse 9
पार्वत्युवाच । तज्ज्ञानममलं देहि येन नावर्त्तनं भवेत् । इत्युक्तः स महाविष्णुः प्रत्युवाच हरप्रियाम्
પાર્વતીએ કહ્યું—“જેના દ્વારા પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) ન થાય એવું નિર્મળ જ્ઞાન મને આપો।” એમ કહેવાતાં મહાવિષ્ણુએ હરપ્રિયાને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 10
स एव देवदेवेशस्तव वक्ष्यत्यसंशयम् । स एव भगवान्साक्षी देहांतरबहिःस्थितः
દેવોના પણ દેવેશ્વર એવા એ જ પ્રભુ તને નિઃસંદેહ કહેશે. એ જ ભગવાન સાક્ષી છે, જે દેહની અંદર પણ અને બહાર પણ સ્થિત છે.
Verse 11
विश्वस्रष्टा च गोप्ता च पवित्राणां च पावनः । अनादिनिधनो धर्मो धर्मादीनां प्रभुर्हि सः
એ જ વિશ્વનો સર્જક અને રક્ષક છે, અને પવિત્રોને પણ પાવન કરનાર છે. એ જ અનાદિ-અનંત ધર્મ છે, અને ધર્માદિ સર્વનો પ્રભુ પણ એ જ છે.
Verse 12
अक्षरत्रयसेव्यं यत्सकलं ब्रह्म एव सः । मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपेण योऽजो जन्मधरो हि सः
ત્ર્યક્ષર (ૐ) દ્વારા સેવિત જે છે, તે સંપૂર્ણ બ્રહ્મ એ જ છે. તે મૂર્ત અને અમૂર્ત—બન્ને સ્વરૂપે સ્થિત છે; અજ હોવા છતાં લોકહિતાર્થે જન્મ ધારણ કરે છે.
Verse 13
ममाधिकारो नैवास्ति वक्तुं तव न संशयः । इत्युक्त्वा भगवानीशो विरराम प्रहृष्टवान्
‘તને આ વિષયે કહેવાનો મારો અધિકાર નથી—એમાં શંકા નથી.’ એમ કહી ભગવાન ઈશ્વર પ્રસન્નચિત્તે વિરામ પામ્યા.
Verse 14
एतस्मिन्नंतरे शंभुर्गिरिजाश्रममभ्यगात् । सर्वभूत गणैर्युक्तो विमाने सार्वकामिके
એ સમયે શંભુ સર્વભૂતગણો સાથે, સર્વકામદાયક વિમાનમાં બેસીને ગિરિજાના આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 15
तया वै भगवान्देवः पूजितः परमेश्वरः । सखीनामपि प्रत्यक्षमाश्चर्यं समजायत
તેણે જ ભગવાન પરમેશ્વરની વિધિવત્ પૂજા કરી; અને તેની સખીઓ માટે પણ પ્રત્યક્ષ રીતે એક મહાન આશ્ચર્ય પ્રગટ થયું.
Verse 16
स्तुत्वाऽथ तं महादेवं विष्णुर्देहे लयं ययौ । अथोवाच महेशानः पार्वतीं परमेश्वरः
તે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને વિષ્ણુ પોતાના દેહમાં લીન થઈ ગયા; ત્યારબાદ પરમેશ્વર મહેશાને પાર્વતીને કહ્યું.
Verse 17
विमानवरमारुह्य तुष्टोऽहं तव सुव्रते । गत्वैकांतप्रदेशं ते कथये परमं महः
હે સુવ્રતે! આ શ્રેષ્ઠ વિમાનમાં આરોહણ કર; હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તને એકાંત સ્થાને લઈ જઈને હું પરમ પવિત્ર મહિમા કહું છું.
Verse 19
एवमुक्त्वा भगवतीं करे गृह्य मुदान्वितः । विमानवरमारोप्य लीलया प्रययौ तदा
આમ કહી આનંદથી પરિપૂર્ણ પ્રભુએ દેવીનો હાથ પકડી, તેણીને શ્રેષ્ઠ વિમાનમાં બેસાડી, ત્યારબાદ લીલાપૂર્વક પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 21
दर्शन्यकर्णिकारांश्च कोविदारान्महाद्रुमान् । तालांस्तमालान्हिंतालान्प्रियंगून्पनसानपि
તેણે (તેણીને) મનોહર કર્ણિકાર વૃક્ષો, વિશાળ કોવિદાર મહાવૃક્ષો, તેમજ તાડ, તમાલ, હિંટાલ, પ્રિયંગુ અને પનસ (કઠોળ) વૃક્ષો પણ બતાવ્યા.
Verse 22
तिलकान्बकुलांश्चैव बहूनपि च पुष्पितान् । क्षेत्राणि कलनाभानि पिञ्जराणि विदर्शयन्
તેણે (તેણીને) ફૂલોથી ખીલેલા અનેક તિલક અને બકુલ વૃક્ષો બતાવ્યા, તેમજ ક્યાંક ઘેરા નીલાભ અને ક્યાંક પિંજર-સુવર્ણ છાયા ધરાવતા ખેતરો પણ દર્શાવ્યા।
Verse 23
ययौ देवनदीतीरे गतं शरवणं महत् । फुल्लकाशं स्वर्णमयं शरस्तंबगणान्वितम्
તે દેવનદીના તીરે ગયો અને મહાન શરવણ વનમાં પહોંચ્યો—ખીલેલા કાશ ઘાસની તેજસ્વિતાથી ઝળહળતું, સ્વર્ણમય વૈભવથી દીપતું, અને નળકાંઠાના ગોચરોથી ભરપૂર।
Verse 24
हेम भूमिविभागस्थं वह्निकांतिमृगद्विजम् । तत्र तीरगतानां च मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्
તે વન સુવર્ણભૂમિના વિસ્તારો પર સ્થિત હતું; ત્યાંના મૃગ અને પક્ષીઓ અગ્નિ જેવી કાંતિથી ઝળહળતા હતા. અને તીરે ઊર્ધ્વરેતા, સંયમી મુનિઓ પણ વિરાજમાન હતા।
Verse 25
आश्रमान्स विमानाग्रे तिष्ठन्पत्न्यै प्रदर्शयत् । षट्कृत्तिकाश्च ददृशे पार्वती वनसन्निधौ
વિમાનના અગ્રભાગે ઊભા રહી તેણે પોતાની પત્નીને આશ્રમો બતાવ્યા. વનના સાન્નિધ્યમાં પાર્વતીએ ષટ્કૃત્તિકાઓનું દર્શન કર્યું।
Verse 26
स्नाताः स्वलंकृताश्चन्द्रपत्न्यस्ता विरजांबराः । ऊचुस्ता योजितकरा केऽयं पुत्राय गम्यते
સ્નાન કરીને, સુશોભિત થઈ, નિર્મળ ઉજ્જ્વળ વસ્ત્રો ધારણ કરનાર ચંદ્રપત્નીઓ હાથ જોડીને બોલ્યાં: ‘આ કોણ છે, જેને અમારા પુત્ર પાસે લઈ જવાય છે?’
Verse 27
तत्कथ्यतां महाभागे स च ते दर्शनं गतः
હે મહાભાગે, તે વાત કહો; અને તે નિશ્ચયે તમારા દર્શનને પ્રાપ્ત થયો છે.
Verse 28
पार्वत्युवाच । मम भाग्यवशात्पुत्रः कथमुत्संगमाहरेत् । न ह्यभाग्यवशात्पुंसां क्वापि सौख्यं निरन्तरम्
પાર્વતી બોલ્યાં—મારા સૌભાગ્યના બળે મારો પુત્ર કેવી રીતે મારી ગોદમાં આવી શકે? કારણ કે અભાગ્યવાળાને ક્યાંય સતત સુખ મળતું નથી.
Verse 29
सुतनाम्नाप्यहं दृष्ट्वा भवतीनां च दर्शनात् । किमर्थमिह संप्राप्ताः कथ्यतामविलंबितम्
‘પુત્ર’ નામે જેને જોયો અને તમારાં સૌનાં દર્શનથી—તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો? વિલંબ વિના કહો.
Verse 30
कृत्तिका ऊचुः । वयं तव सुतं न्यस्तं प्रदातुमिह सुन्दरि । चातुर्मास्ये रवौ स्नातुमागता देवनिम्नगाम्
કૃત્તિકાઓ બોલ્યાં—હે સુન્દરી, અમને સોંપાયેલો તમારો પુત્ર પરત આપવા અમે અહીં આવ્યા છીએ. ચાતુર્માસ્યમાં, રવિવારે, દેવનદીમાં સ્નાન કરવા અમે આવ્યા હતા.
Verse 31
पार्वत्युवाच । न हास्यावसरः सख्यः सत्यमेव हि कथ्यताम् । एकांतावसरे हास्यं जायते चेतरेतरम्
પાર્વતી બોલ્યાં—હે સખીઓ, આ હાસ્યનો અવસર નથી; માત્ર સત્ય જ કહો. એકાંત સમયે જ સખીઓ વચ્ચે પરસ્પર હાસ્ય ઉપજે છે.
Verse 32
कृत्तिका ऊचुः । सत्यं वदामहे देवि तव त्रैलोक्यशोभिते । अस्य स्तंबसमूहस्य मध्यस्थं बालकं वृणु
કૃત્તિકાઓએ કહ્યું—હે દેવી, ત્રૈલોક્યશોભિતે! અમે સત્ય કહીએ છીએ. આ નળોના સમૂહના મધ્યમાં ઊભેલા બાળકને તું પસંદ કર.
Verse 33
कृत्तिकानां वचः श्रुत्वा शंकिता पार्वती तदा । ददर्श बालं दीप्ताभं षण्मुखं दीप्तवर्चसम्
કૃત્તિકાઓના વચન સાંભળી પાર્વતી ત્યારે શંકિત થઈ; પછી તેણે એક તેજસ્વી બાળકને જોયો—ષણ્મુખ, દીપ્ત તેજથી ઝગમગતો.
Verse 34
तडित्कोटिप्रतीकाशं रूपदिव्यश्रिया युतम् । वह्निपुत्रं च गांगेयं कार्तिकेयं महाबलम्
તે કરોડો વીજળીના ચમકારાની જેમ તેજસ્વી હતો, દિવ્ય રૂપશ્રીથી યુક્ત—અગ્નિપુત્ર, ગાંગેય, મહાબલી કાર્તિકેય.
Verse 35
सा वत्सेति गृहीत्वा तं कुमारं पाणिना मुदा । विमानमध्यमादाय कृत्वोत्संगे ह्युवाच ह
તેણે ‘વત્સ!’ કહી આનંદથી તે કુમારને હાથમાં લઈને, નળોના મધ્યમાંથી ઉઠાવી, ગોદમાં બેસાડી બોલી.
Verse 36
चिरंजीव चिरं नन्द चिरं नंदय बाधवान् । इत्युक्त्वा गाढमालिंग्य मूर्ध्नि चाघ्राय तं सुतम्
‘ચિરંજીવ રહો, ચિરકાળ આનંદિત રહો, અને ચિરકાળ સ્વજનોને આનંદ આપો’ એમ કહી તેણે પુત્રને ગાઢ આલિંગન કર્યું અને તેના મસ્તકને ચુંબન (ઘ્રાણ) કર્યું.
Verse 37
संहृष्टा परमोदारं भास्वरं हृष्टमानसम् । कार्तिकेयो महाप्रेम्णा प्रणिपत्य महेश्वरम्
અતિ હર્ષિત, તેજસ્વી અને પરમ ઉદાર કાર્ત્તિકેય, હર્ષિત હૃદયથી મહાપ્રેમપૂર્વક મહેશ્વર (શિવ)ને પ્રણામ કરી નમ્યો।
Verse 38
ततः प्रांजलिरव्यग्रः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तद्विमानं ययौ शीघ्रं तीर्त्वा नदनदीपतीन्
પછી તે અંજલિબદ્ધ થઈ, અવ્યગ્ર અને અંતરાત્માથી પ્રહર્ષિત બની, તે દિવ્ય વિમાનમાં ઝડપથી ગયો અને નદ-નદીઓના અધિપતિઓને પાર કરી ગયો।
Verse 39
जंबुद्वीपमतिक्रम्य लक्षयोजनमायतम् । ततः समुद्रं द्विगुणं लवणोदं तथैव च
લક્ષ યોજન વિસ્તૃત જંબૂદ્વીપને વટાવી, પછી તે તેની દ્વિગુણ વિસ્તૃત સમુદ્ર સુધી—લવણોદ, એટલે ખારા જળનો સમુદ્ર—પહોંચ્યો।
Verse 41
दिव्यलोकसमाक्रांतं दिव्यपर्वतसंकुलम् । इक्षूदाद्विगुणं द्वीपं तद्द्वीपाद्द्विगुणः पुनः
તે પ્રદેશ દિવ્ય લોકોથી વ્યાપ્ત અને દિવ્ય પર્વતોથી ભરેલો છે। ઇક્ષુ-સમુદ્ર પછી દ્વિગુણ વિસ્તૃત એક દ્વીપ છે, અને તે દ્વીપ પછી ફરી દ્વિગુણ બીજો છે।
Verse 42
तमतिक्रम्य तत्सिन्धोर्दविगुणं क्रौंचसंज्ञितम् । ततोऽपि द्विगुणः सिन्धुः सुरोदो यक्षसेवितः
તેને વટાવી, તે સમુદ્રથી દ્વિગુણ પરિમાણનું ‘ક્રૌંચ’ નામનું પ્રદેશ છે। તેના પછી ફરી દ્વિગુણ ‘સુરોદ’ સમુદ્ર છે, જે યક્ષો દ્વારા સેવિત છે।
Verse 43
ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं शाकद्वीपेतिसंज्ञितम् । अर्णवद्विगुणं तस्मादाज्यरूपं सुनिर्मितं
તેના પણ આગળ દ્વિગુણ વિસ્તાર ધરાવતો ‘શાકદ્વીપ’ નામે પ્રસિદ્ધ દ્વીપ છે. તેના આગળ દ્વિગુણ પ્રમાણનો સમુદ્ર છે, જે ઘૃતસ્વરૂપ અને અતિ સુંદર રીતે રચાયેલો છે.
Verse 44
परमस्वादसंपूर्णं यत्र सिद्धाः समंततः । तस्माच्च द्विगुणं द्वीपं शाल्मलीवृक्षसंज्ञितम्
તે પ્રદેશ પરમ મધુરતાથી પરિપૂર્ણ છે, જ્યાં સર્વ દિશાઓમાં સિદ્ધો નિવાસ કરે છે. તેના પછી દ્વિગુણ વિસ્તાર ધરાવતો, શાલ્મલી વૃક્ષના નામે પ્રસિદ્ધ દ્વીપ છે.
Verse 45
समुद्रो द्विगुणस्तत्र दधिमंडोदसंभवः । साध्या वसंति नियतं महत्तपसि संस्थिताः
ત્યાં સમુદ્ર પણ દ્વિગુણ છે, જે દહીં અને તેના મંડ-સારથી ઉત્પન્ન થયો છે. ત્યાં સાધ્યગણ નિત્ય વસે છે, મહાન તપમાં સ્થિત રહીને.
Verse 47
ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं प्लक्षनामेति विश्रुतम् । क्षीरोदो द्विगुणस्तत्र यत्रयत्रमहर्षयः । षडिमानि सुदिव्यानि भौमः स्वर्ग उदाहृतः । तत्र स्वर्णमयी भूमिस्तथा रजतसंयुता
તેના પણ આગળ દ્વિગુણ વિસ્તાર ધરાવતો ‘પ્લક્ષ’ નામે વિખ્યાત દ્વીપ છે. ત્યાં ક્ષીરસમુદ્ર પણ દ્વિગુણ છે અને અનેક સ્થાનોમાં મહર્ષિઓ વસે છે. આ છ અત્યંત દિવ્ય—પૃથ્વી પર સ્વર્ગ સમાન—કહેવામાં આવ્યા છે; ત્યાં ભૂમિ સ્વર્ણમય અને રજતથી શોભિત છે.
Verse 48
दृष्टवा मधूपलस्वादैः सर्वकामप्रदायका । यत्र स्त्रीपुरुषाणां च कल्पवृक्षा गृहे स्थिताः
ત્યાં મધુ અને ખાંડ જેવી મધુર (વસ્તુઓ) છે, જે સર્વ કામનાઓ આપે છે; અને ત્યાં સ્ત્રી-પુરુષોના ઘરોમાં જ કલ્પવૃક્ષો સ્થિત છે.
Verse 49
वासांसि भूषणानां च समूहान्हर्षयंति च । एतानि दक्षचिह्नानि द्वीपानि मुनिसत्तम
ત્યાં વસ્ત્રો અને આભૂષણોના સમૂહો પણ હર્ષ ઉપજાવે છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ દક્ષના ચિહ્નોથી અંકિત, સુવ્યવસ્થિત લક્ષણવાળા દ્વીપો છે.
Verse 51
तन्मध्ये सुमह्द्वीपं श्वेतं नाम सुनिश्चितम् । रम्यकः पर्वतस्तत्र शतशृंगोमितद्रुमः
તેના મધ્યમાં ‘શ્વેત’ નામે નિશ્ચિત રીતે એક વિશાળ દ્વીપ છે. ત્યાં રમ્યક પર્વત છે—સો શિખરોવાળો અને અપરિમિત વૃક્ષોથી ભરપૂર.
Verse 52
तस्य शृंगे महद्दिव्ये विमानं स्थापितं तदा । तदाऽमृतफलैर्वृक्षैः सेविते हेमवालुके
તેના મહાન દિવ્ય શિખર પર ત્યારે એક દિવ્ય વિમાન સ્થાપિત થયું. સુવર્ણ વાળુકાવાળા તે સ્થાનને અમૃતફળ આપતા વૃક્ષોએ શોભિત કર્યું.
Verse 53
क्षीरच्छेदेन विहृते शिलातलसुसंवृते । विविक्ते सर्वसुभगे मणिरत्नसमन्विते
એ સ્થાન ક્ષીરધારા જેવી તેજસ્વી ધારો વડે શોભિત હતું અને મસૃણ શિલાતલથી સારી રીતે આવૃત હતું. તે એકાંત, સર્વથા મંગલમય અને મણિ-રત્નોથી સમૃદ્ધ હતું.
Verse 54
उमायै कथयामास देवदेवः पिनाकधृक् । कार्तिकेयोऽपि शुश्राव गुह्याद्गुह्यतरं महत्
ત્યારે દેવોના દેવ, પિનાકધારી શિવે ઉમાને તે વાત કહી. કાર્તિકેયે પણ સાંભળ્યું—આ મહાન ઉપદેશ, જે ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત છે.
Verse 55
प्रणवेन युतं साग्रं सरहस्यं श्रुतेः परम्
પ્રણવ (ૐ) સાથે યુક્ત, સર્વાંગે પરિપૂર્ણ—આ પરમ રહસ્ય છે; શ્રુતિમાં કહેવાતા વેદથી પણ પરે ગણાય છે.
Verse 57
ईश्वर उवाच । अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः । माघमासहितश्चायममाक्षोहेनश्चायममायो विश्वपावनः । विष्णुगम्यो विष्णु मध्यो मन्त्रत्रयसमन्वितः । तुरीयकलयाऽशेषब्रह्मांडगणसेवितः
ઈશ્વરે કહ્યું—આ મંત્ર ત્રણ અક્ષરો સાથે સંયુક્ત છે અને એકવાર ઉચ્ચારતાં પણ અક્ષય ધ્વનિરૂપ છે. તે માઘમાસ સાથે સંબંધિત, અપરિમેય, માયારહિત અને સમગ્ર વિશ્વને પાવન કરનાર છે. તે વિષ્ણુગમ્ય છે, વિષ્ણુને મધ્યમાં ધારણ કરે છે અને મંત્રત્રયથી સમન્વિત છે. તુરીય કલાની શક્તિથી અસંખ્ય બ્રહ્માંડોના સર્વ ગણો દ્વારા તે સેવિત છે.
Verse 59
ओंकारेति प्रियोक्तिस्ते महादुःखविनाशनः । तं पूर्वं प्रणवं ध्यात्वा ज्ञानरूपं सुखाश्रयम्
‘ઓંકાર’ એવી પ્રિય ઉક્તિ મહાદુઃખનો નાશ કરે છે. પ્રથમ તે પ્રણવનું ધ્યાન કરો—જે જ્ઞાનસ્વરૂપ અને સુખનો આશ્રય છે.
Verse 60
पद्मासनपरो भूत्वा संपूज्य ज्ञानलोचनः
પદ્માસનમાં સ્થિર થઈ, વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, જ્ઞાનદૃષ્ટિવાળો સાધક આગળની સાધનામાં પ્રવર્તે.
Verse 61
नेत्रे मुकुलिते कृत्वा शुरो करौ कृत्वा तु संहतौ । चेतसि ध्यानरूपेण चिंतयेच्छिवमंगलम्
નેત્રો મીંચી, બંને હાથ સંયમથી જોડીને, ચિત્તમાં ધ્યાનરૂપે શિવ—મંગલસ્વરૂપ—નું ચિંતન કરવું.
Verse 62
तडित्कोटिप्रतीकाशं सूर्यकोटिसमच्छविम् । चन्द्रलक्षसमच्छन्नं पुरुषं द्योतिताखिलम् १
તે પરમ પુરુષનું ધ્યાન કરવું—કરોડો વીજળી સમો પ્રકાશમાન, કરોડો સૂર્ય સમો તેજસ્વી, લાખો ચંદ્ર સમી શીતલ કાંતિથી આવૃત, અને સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરનાર।
Verse 63
मूर्त्तामूर्त्तवैराजं तं सदसद्रूप मव्यम् । चिंतयित्वा विराड्रूपं न भूयःस्तनपो भवेत् । चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात्कल्मषसंक्षयः
તે અવ્યય પ્રભુ ‘વિરાજ’નું ધ્યાન કરવું—જે સાકાર પણ છે અને નિરાકાર પણ, જેના સ્વરૂપમાં સત્ અને અસત્ બંને સમાય છે. તેના વિરાટ્ રૂપનું ચિંતન કરવાથી ફરી દેહધારી જન્મ થતો નથી; અને ચાતુર્માસ્યમાં એકવારનું ધ્યાન પણ પાપક્ષય કરે છે।
Verse 64
विलोकयेद्योऽघविनाशनाय क्षणं प्रभुर्जन्मशतोद्भवाय
પાપવિનાશના ભાવથી જે પ્રભુનું ક્ષણમાત્ર પણ દર્શન કરે છે, તેને એવું પુણ્ય મળે છે જે અન્યથા સો જન્મો પછી જ ઉપજે।
Verse 261
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ध्यानयोगोनामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતામાં, ষષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્ય પ્રસંગે ‘ધ્યાનયોગ’ નામનો બે સો એકસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 988
निष्कामैर्मुनिभिः सेव्यो महाविद्यादिसेवितः । नाभितः शिरसि व्याप्त अखण्डसुखदायकः
તે નિષ્કામ મુનિઓ દ્વારા સેવિત છે અને મહાવિદ્યાઓ વગેરે દિવ્ય શક્તિઓ દ્વારા પણ ઉપાસિત છે. નાભિથી શિર સુધી વ્યાપીને તે અખંડ સુખ આપે છે।