Adhyaya 167

Verse 1

सूत उवाच । गाधेस्तु याऽथ पत्नी च प्राशनाच्चरु कस्य वै । सापि गर्भं दधे तत्र वासरे मन्त्रतः शुभा

સૂત બોલ્યા—હે શુભજનોએ, ગાધિની પત્નીએ પણ ચરુ-પ્રાશન કર્યા પછી, મંત્રબળથી એ જ શુભ દિવસે ગર્ભ ધારણ કર્યો।

Verse 2

सा च गर्भसमोपेता यदा जाता द्विजोत्तमाः । तीर्थयात्रापरा साध्वी जाता व्रतपरायणा

હે દ્વિજોત્તમો! જ્યારે તે ગર્ભવતી થઈ, ત્યારે તે સાધ્વી તીર્થયાત્રામાં પરાયણ બની અને વ્રતોમાં દૃઢ નિષ્ઠાવાળી થઈ।

Verse 3

वेदध्वनिर्भवेद्यत्र तत्र हर्षसमन्विता । पुलकांचितसर्वांगी सा शुश्राव च सर्वदा । त्यक्त्वा राज्योचितान्सर्वानलंकारान्सुखानि च

જ્યાં જ્યાં વેદધ્વનિ ઊઠતો, ત્યાં ત્યાં તે હર્ષથી ભરાઈ જતી; તેના સર્વ અંગોમાં રોમાંચ થતો અને તે સદા શ્રવણ કરતી—રાજ્યોચિત સર્વ આભૂષણો અને સુખો ત્યજીને।

Verse 4

अथ सापि द्विजश्रेष्ठा दशमे मासि संस्थिते । सुषुवे सुप्रभं पुत्रं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्

પછી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! દસમો માસ આવતા તે મહાનારી બ્રાહ્મણ્ય તેજ અને શુભ લક્ષ્મીથી આવૃત એવો તેજસ્વી પુત્ર પ્રસવ્યો।

Verse 5

विश्वामित्रस्तथा ख्यातस्त्रैलोक्ये सचरा चरे । ववृधे स महाभागो नित्यमेवाधिकं नृणाम्

આ રીતે વિશ્વામિત્ર ત્રિલોકમાં, ચરાચર સર્વ જીવોમાં, પ્રસિદ્ધ થયો; તે મહાભાગ મનુષ્યોમાં નિત્ય વધુ ને વધુ પ્રતિષ્ઠિત થતો ગયો।

Verse 6

शुक्लपक्षं समासाद्य तारापतिरिवांबरे । यदासौ यौवनोपेतः संजातो द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજસત્તમો! જેમ આકાશમાં તારાપતિ ચંદ્ર શુક્લપક્ષને પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ તે પણ યૌવનને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 7

राज्यक्षमस्तदा राज्ये गाधिना स नियोजितः । अनिच्छमानः स्वं राज्यं पितृपैतामहं महत्

રાજ્ય સંભાળવા સમર્થ હોવા છતાં તે સમયે ગાધિએ તેને રાજ્યપદે નિયુક્ત કર્યો; છતાં તેણે પિતા-પિતામહોથી પ્રાપ્ત તે મહાન રાજ્ય ઇચ્છ્યું નહીં.

Verse 8

वेदाध्ययनसंपन्नो नित्यं च पठते हि सः । ब्राह्मणोचितमार्गेण गच्छमानो दिवानिशम्

વેદાધ્યયનથી સમૃદ્ધ તે નિત્ય પાઠ કરતો; અને દિવસ-રાત બ્રાહ્મણોચિત માર્ગે જ ચાલતો-જીવતો હતો.

Verse 9

संस्थाप्याथ सुतं राज्ये बभूव वनगोचरः । सकलत्रो महाभागो वानप्रस्थाश्रमे रतः

પછી પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપી તે વનવાસી બન્યો; પત્ની સહિત તે મહાભાગ વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં લીન થયો.

Verse 10

विश्वामित्रोऽपि राज्यस्थो द्विजसंपूजने रतः । द्विजैः सर्वैश्चचाराथ स्नानजाप्यपरायणः

વિશ્વામિત્ર પણ રાજ્યમાં રહી દ્વિજોના પૂજન-સત્કારમાં રત હતો; અને સર્વ બ્રાહ્મણો સાથે સ્નાનવિધિ તથા જપમાં પરાયણ થઈ વિચરતો હતો.

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य पापर्द्धिं समुपागतः । प्रविवेश वनं रौद्रं नानामृगसमाकुलम्

કેટલાક સમયે તે પાપવૃદ્ધિને પામ્યો; અને અનેક પ્રકારના મૃગોથી ભરેલા તે ભયંકર વનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 12

जघान स वने तत्र वराहान्संबरान्गजान् । तरक्षांश्च रुरून्खड्गानारण्यान्महिषांस्तथा

તેણે ત્યાં તે વનમાં વરાહો, શમ્બર મૃગો, ગજો, તેમજ તરક્ષ, રુરુ, ખડ્ગમૃગ અને અરણ્ય-મહિષોનો વધ કર્યો।

Verse 13

सिंहान्व्याघ्रान्महासर्पाञ्छरभांश्च द्विजोत्तमाः । मृगयासक्तचित्तः स भ्रममाणो महावने

હે દ્વિજોત્તમ! શિકારમાં આસક્તચિત્ત તે મહાવનમાં ભ્રમણ કરતો સિંહો, વ્યાઘ્રો, મહાસર્પો અને ભયંકર શરભો વચ્ચે ફરતો રહ્યો।

Verse 14

मध्याह्नसमये प्राप्ते वृषस्थे च दिवाकरे । क्षुत्पिपासापरिश्रांतो विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः

મધ્યાહ્ન સમયે, સૂર્ય વೃಷરાશિમાં સ્થિત હોય ત્યારે, ભૂખ-તરસથી પરિશ્રાંત વિશ્વામિત્ર, હે દ્વિજોત્તમ, અત્યંત થાકી ગયો।

Verse 15

आससादाश्रमं पुण्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । वसिष्ठोऽपि समालोक्य विश्वामित्रं नृपो त्तमम्

તે મહાત્મા વસિષ્ઠના પુણ્ય આશ્રમમાં પહોંચ્યો; અને વસિષ્ઠે પણ વિશ્વામિત્રને—રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠને—જોઈને।

Verse 16

निजाश्रमे तु संप्राप्तं सानन्दं सम्मुखो ययौ । दत्त्वा तस्मै तदार्घ्यं च मधुपर्कं च भूभुजे

પોતાના આશ્રમમાં તે આવ્યો જાણીને વસિષ્ઠ આનંદથી સામે ગયા; અને રાજાને યથાવિધિ અર્ઘ્ય તથા મધુપર્ક અર્પણ કર્યા।

Verse 17

अब्रवीच्च ततो वाक्यं स्वागतं ते महीपते । वद कृत्यं करोम्येव गृहायातस्य यच्च ते

ત્યારે તેણે કહ્યું—“હે મહીપતે, તમારું સ્વાગત છે. મારા ગૃહે આવેલા તમારે જે કાર્ય હોય તે કહો; હું નિશ્ચયે કરીશ.”

Verse 18

विश्वामित्र उवाच । मृगयायां परिश्रांतः पिपासाव्याकुलेन्द्रियः । पानार्थमिह संप्राप्त आश्रमे ते मुनीश्वर

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—“મૃગયામાં થાકી ગયો છું; તરસથી ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ છે. હે મુનીશ્વર, પીવા માટે જળ માંગવા તમારા આશ્રમે આવ્યો છું.”

Verse 19

तत्पीतं शीतलं तोयं वितृष्णोऽहं व्यवस्थितः । अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्येन गच्छामि मंदिरम्

“તે શીતળ જળ પીધા પછી મારી તરસ શમી ગઈ છે અને હું સ્થિર થયો છું. હે બ્રહ્મન, મને અનુમતિ આપો જેથી હું મારા નિવાસે જઈ શકું.”

Verse 20

वसिष्ठ उवाच । मध्याह्न समयो रौद्रः सूर्योऽतीव सुतापदः । तत्कृत्वा भोजनं राजन्नपराह्णे व्यवस्थिते । गन्तासि निजमावासं भुक्त्वान्नं मम चाश्रमे

વસિષ્ઠ બોલ્યા—“મધ્યાહ્નનો સમય પ્રચંડ છે; સૂર્ય અત્યંત તપાવે છે. તેથી, હે રાજન, ભોજન કરો. અપારાહ્ન સ્થિર થયા પછી, મારા આશ્રમે અન્ન ગ્રહણ કરીને તમે તમારા નિવાસે જશો.”

Verse 21

राजोवाच । चतुरंगेण सैन्येन मृगयामहमागतः

રાજાએ કહ્યું—“હું ચતુરંગી સેનાસહિત મૃગયા માટે આવ્યો છું.”

Verse 22

तवाश्रमस्य द्वारस्थं मम सैन्यं व्यवस्थितम् । बुभुक्षितेषु भृत्येषु यः स्वामी कुरुतेऽशनम्

તમારા આશ્રમના દ્વાર પાસે મારું સૈન્ય સુવ્યવસ્થિત છે. સેવકો ભૂખ્યા હોય ત્યારે કયો સ્વામી એકલો ભોજન કરે?

Verse 23

स याति नरकं घोरं त्यज्यते च गुणैर्द्रुतम् । तस्मादाज्ञापय क्षिप्रं मां मुने स्वगृहाय भोः

જે આવું કરે તે ઘોર નરકમાં જાય છે અને સદ્ગુણો તેને ઝડપથી ત્યજી દે છે. તેથી, હે મુનિ, તરત આજ્ઞા કરો કે મને તમારા ગૃહમાં લઈ જવાય.

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । यदि ते सेवकाः संति द्वारदेशे बुभुक्षिताः । सर्वानिहानय क्षिप्रं तृप्तिं नेष्याम्यहं परम्

વસિષ્ઠ બોલ્યા—જો તારા સેવકો દ્વાર પાસે ભૂખ્યા ઊભા હોય, તો તેમને બધાને તરત અહીં લાવ; હું તેમને પરમ તૃપ્તિ આપિશ.

Verse 25

अस्ति मे नन्दिनीनाम कामधेनुः सुशोभना । वांछितं यच्छते सर्वं तपसा पार्थिवोत्तम

મારી પાસે નંદિની નામની શોભાયમાન કામધેનુ છે. તપોબળથી તે, હે રાજશ્રેષ્ઠ, સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ આપે છે.

Verse 26

तृप्तिं नेष्यति ते सर्वं सैन्यं पार्थिवसत्तम । तस्मादानीयतां क्षिप्रं पश्य मे धेनुजं फलम्

તે, હે રાજશ્રેષ્ઠ, તમારા સમગ્ર સૈન્યને તૃપ્તિ આપશે. તેથી તેને તરત લાવો—મારી ધેનુથી ઉત્પન્ન થયેલું ફળ જુઓ.

Verse 27

तच्छ्रुत्वा चानयामास सर्वं सैन्यं महीपतिः । स्नातश्च कृतजप्यश्च सन्तर्प्य पितृदेवताः

આ સાંભળીને રાજાએ પોતાનું સમગ્ર સૈન્ય બોલાવી લીધું. સ્નાન કરીને, જપ પૂર્ણ કરીને અને પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરીને તે યથાવિધિ આગળ વધ્યો.

Verse 28

ब्राह्मणान्वाचयित्वा च सिंहासनसमाश्रितः । एतस्मिन्नंतरे धेनुः समाहूता च नंदिनी

બ્રાહ્મણો પાસે મંત્રપાઠ કરાવીને તે સિંહાસન પર બિરાજમાન થયો. એ દરમિયાન નંદિની નામની ધેનુને બોલાવવામાં આવી.

Verse 29

वसिष्ठेन समाहूता विश्वामित्रपुरःस्थिता । अब्रवीच्च तता वाक्यं वसिष्ठमृषि सत्तमम्

વસિષ્ઠે બોલાવતાં તે આવી અને વિશ્વામિત્રના સમક્ષ ઊભી રહી. પછી તેણે મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠને આ વચન કહ્યાં.

Verse 30

आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि प्रशाधि माम्

મને આજ્ઞા આપો—હું શું કરું? કૃપા કરીને મને માર્ગદર્શન આપો.

Verse 31

वसिष्ठ उवाच । पादप्रक्षालनाद्यं तु कुरुष्व वचनान्मम । विश्वामित्रस्य राजर्षेर्यावद्भोजनसंस्थितिम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—મારા વચન મુજબ પાદપ્રક્ષાલન વગેરે ઉપચાર કર; રાજર્ષિ વિશ્વામિત્રનું ભોજન પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી તેમની સેવા કર.

Verse 32

खाद्यैः सर्वैस्तथा लेह्यैश्चोष्यैः पेयैः पृथविधैः । कुरुष्व तृप्तिपर्यन्तं ससैन्यस्य महीपतेः । अश्वानां च गजानां च घासादिभिर्यथाक्रमम्

સર્વ પ્રકારના ખાદ્ય, લેહ્ય, ચોષ્ય તથા નાનાવિધ પેયોથી—સૈન્યসহ રાજાને તૃપ્તિ સુધી ભોજન કરાવ; તેમજ અશ્વો અને ગજો માટે પણ યથાક્રમે ઘાસ વગેરે ચારો પૂરો પાડ।

Verse 33

सूत उवाच । बाढमित्येव साप्युक्त्वा ततस्तत्ससृजे क्षणात् । यत्प्रोक्तं तेन मुनिना भृत्यानां चायुतं तथा

સૂત બોલ્યા—“બાઢમ્” (તથાસ્તુ) એમ કહી તેણે ક્ષણમાત્રમાં તે મુનિએ જે કહ્યું હતું તે બધું સર્જી દીધું; અને સાથે દસ હજાર સેવકો પણ।

Verse 34

ततस्ते सर्वमादाय भृत्या भोज्यं ददुस्तथा । एकैकस्य पृथक्त्वेन प्रतिपत्तिपुरःसरम्

પછી તે સેવકો બધું લઈને ભોજન પીરસવા લાગ્યા—દરેકને અલગ અલગ, યોગ્ય સત્કાર અને સમુચિત વ્યવસ્થા સાથે।

Verse 35

एवं तया क्षणेनैव तृप्तिं नीतो महीपतिः । ससैन्यः सपरीवारो गजोष्ट्राश्वैर्वृषैः सह

આ રીતે તેણે ક્ષણમાત્રમાં જ રાજાને તૃપ્ત કર્યો—સૈન્ય અને સમગ્ર પરિવારসহ, તેમજ ગજ, ઊંટ, અશ્વ અને વૃષભો સહિત।

Verse 36

ततस्तु कौतुकं दृष्ट्वा विश्वामित्रो महीपतिः । सामात्यो विस्म याविष्टो मन्त्रयामास च द्विजाः

પછી તે અદભુત કૌતુક જોઈ રાજા વિશ્વામિત્ર મંત્રીઓসহ વિસ્મયમાં લીન થયો અને તેણે દ્વિજો (બ્રાહ્મણો) સાથે પરામર્શ કર્યો।

Verse 37

अहो चित्रमहो चित्रं ययाऽकस्माद्वरूथिनी । तृप्तिं नीतेयमस्माकं क्षुत्पिपासासमाकुला

અહો, કેટલું અદ્ભુત—કેટલું જ અદ્ભુત! તેણી દ્વારા અચાનક જ ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ અમારી આ સમગ્ર સેના તૃપ્તિ પામી ગઈ.

Verse 38

तस्मात्संनीयतामेषा स्वगृहं धेनुरुत्तमा । किं करिष्यति विप्रोऽयं निर्भृत्यो वनसंस्थितः

અતએવ આ ઉત્તમ ધેનુને આપણા પોતાના ઘેર લઈ જાઓ. સેવકો વિના વનમાં વસતા આ બ્રાહ્મણને તેનો શું ઉપયોગ?

Verse 39

ततो वसिष्ठमाहूय वाक्यमेतदुवाच सः । नंदिनी दीयतां मह्यं किं करिष्यसि चानया

પછી તેણે વસિષ્ઠને બોલાવી આ વચન કહ્યું—“નંદિની મને આપો; તમે તેનો શું કરશો?”

Verse 40

त्वमेको वनसंस्थस्तु निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । अथवा तव दास्यामि व्ययार्थे मुनिसत्तम । वरान्ग्रामांश्च हस्त्यश्वानन्यांश्चापि यथेप्सितान्

તમે એકલા વનમાં વસો છો, દ્વંદ્વરહિત અને પરિગ્રહવિહિન. અથવા, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમારા વ્યય માટે હું તમને ઉત્તમ ગામો, હાથી-ઘોડા અને તમે ઇચ્છો તે અન્ય વસ્તુઓ પણ આપી દઈશ.

Verse 41

वसिष्ठ उवाच । होमधेनुरियं राजन्नस्माकं कामदोहिनी । अदेया गौर्महाराज सामान्यापि द्विजन्मनाम्

વસિષ્ઠ બોલ્યા—“હે રાજન, આ અમારી હોમધેનુ છે, કામનાઓ પૂરી કરનારી. હે મહારાજ, દ્વિજોની તો સામાન્ય ગાય પણ દાન આપવા યોગ્ય નથી.”

Verse 42

किं पुनर्नंदिनी यैषा सर्वकामप्रदायिनी । अपरं शृणु राजेंद्र स्मृतिवाक्यमनुत्तमम्

તો સર્વકામપ્રદાયિણી એવી આ નંદિની વિષે તો કેટલું વધુ કહેવાય! હે રાજેન્દ્ર, હવે સ્મૃતિનું અનુત્તમ વચન સાંભળો.

Verse 43

गवां हि विक्रयार्थे च यदुक्तं मनुना स्वयम् । गवां विक्रयजं वित्तं यो गृह्णाति द्विजोत्तमः

ગાયોના વેચાણ વિષે મનુએ સ્વયં જે કહ્યું છે—ગાય વેચીને મળેલું ધન જે દ્વિજશ્રેષ્ઠ સ્વીકારે છે, તે ભારે દોષનો ભાગી બને છે.

Verse 44

अन्त्यजः स परिज्ञेयो मातृविक्रयकारकः । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि नन्दिनीं तां महीपते

માતૃવિક્રય કરનાર, એટલે પોતાની માતાને વેચનાર, તેને અંત્યજ તરીકે જાણવો. તેથી, હે મહીપતે, હું તે નંદિનીને આપશ નથી.

Verse 45

न साम्ना नैव भेदेन न दानेन कथंचन । न दण्डेन महाराज तस्माद्गच्छ निजालयम्

ના સામથી, ના ભેદથી, ના કોઈ દાનથી—અને ના દંડથી પણ, હે મહારાજ; તેથી પોતાના નિવાસે પાછા જાઓ.

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । यत्किंचिद्विद्यते रत्नं पार्थिवस्य क्षितौ द्विज । तत्सर्वं राजकीयं स्यादिति वित्तविदो विदुः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે દ્વિજ, રાજાની સીમામાં ધરતી પર જે કંઈ રત્ન-ધન છે, તે સર્વ રાજકીય જ છે; એમ નીતિ અને અર્થના જાણકારો કહે છે.

Verse 47

रत्नभूता ततो धेनुर्ममेयं नंदिनी स्थिता । दण्डेनापि ग्रहीष्यामि साम्ना यच्छसि नो यदि

આ ધેનુ રત્નસ્વરૂપા છે; આ નંદિની મારી જ છે. જો તું શાંત વચનોથી ન આપે, તો હું દંડબળથી પણ તેને લઈ જઈશ.

Verse 48

एवमुक्त्वा वसिष्ठं स विश्वामित्रो महीपतिः । आदिदेश ततो भृत्यान्नदिनीयं प्रगृह्यताम्

આમ વશિષ્ઠને કહીને રાજા વિશ્વામિત્રે પછી પોતાના સેવકોને આજ્ઞા કરી—“નંદિનીને પકડી લઈ જાઓ.”

Verse 49

अथ सा भृत्यवर्गेण नीयमाना च नंदिनी । हन्यमाना प्रहारैश्च पाषाणैर्लकुटैरपि

ત્યારે સેવકોના ટોળાએ નંદિનીને ખેંચી લઈ જતા, તેને પ્રહારો પડ્યા; પથ્થરો અને લાકડાંથી પણ તેને મારવામાં આવી.

Verse 50

अश्रुपूर्णेक्षणा दीना प्रहारैर्जर्जरीकृता । कृच्छ्रादुपेत्य तं प्राह वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

આંસુભરી આંખોવાળી, દીન બની અને પ્રહારોથી ચકનાચૂર થઈ, તે કષ્ટથી નજીક આવી મુનિશ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠને બોલી.

Verse 51

किं दत्तास्मि मुनिश्रेष्ठ त्वयाहं चास्य भूपतेः । येन मां कालयंत्यस्य पुरुषाः स्वामिनो यथा

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! શું તમે મને આ રાજાને આપી દીધી છે? તેથી જ શું તેના પુરુષો મને પોતાના સ્વામીની મિલકત સમજી હાંકે છે?

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । न त्वां यच्छाम्यहं धेनो प्राणत्यागेऽपि संस्थिते । तद्रक्षस्व स्वयं धेनो आत्मानं मत्प्रभावतः

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે ધેનુ, પ્રાણત્યાગ કરવો પડે તોય હું તને છોડતો નથી. તેથી હે ધેનુ, મારા તપોબળના પ્રભાવથી બળવાન થયેલી પોતાની શક્તિથી તું પોતાનું રક્ષણ કર.

Verse 53

एवमुक्ता तदा धेनुर्वसिष्ठेन महात्मना । कोपाविष्टा ततश्चक्रे हुंकारान्दारुणांस्तथा

મહાત્મા વસિષ્ઠે એમ કહ્યે ત્યારે ધેનુ ક્રોધાવેશમાં આવી અને પછી તેણે અત્યંત દારુણ તથા ભયંકર હુંકારો કર્યા.

Verse 54

तस्या हुंकारशब्दैश्च निष्क्रांताः सायुधा नराः । शबराश्च पुलिंदाश्च म्लेच्छाः संख्याविवर्जिताः

તેના હુંકારના શબ્દોથી શસ્ત્રધારી પુરુષો બહાર નીકળ્યા—શબર અને પુલિંદ પણ—અને ગણતરી બહાર એવા મ્લેચ્છો.

Verse 55

तैश्च भृत्या हताः सर्वे विश्वामित्रस्यभूपतेः । ततः कोपाभिभूतोऽसौ विश्वामित्रो महीपतिः

એ યોદ્ધાઓ દ્વારા રાજા વિશ્વામિત્રના બધા ભૃત્ય-સેવકો માર્યા ગયા. ત્યારબાદ તે મહીપતિ વિશ્વામિત્ર ક્રોધથી અભિભૂત થયો.

Verse 56

सज्जं कृत्वा स्वसैन्यं तु चतुरंगं प्रकोपतः । युद्धं चक्रे च तैः सार्धं मरणे कृतनिश्चयः

ક્રોધથી તેણે પોતાની ચતુરંગિણી સેના તૈયાર કરી અને મરણનો પણ નિશ્ચય કરીને તેમની સાથે યુદ્ધ કર્યું.

Verse 57

अथ ते सैनिका स्तस्य ते गजास्ते च वाजिनः । पश्यतो निहताः सर्वे पुरुषैर्धेनुसंभवैः

ત્યારે તેના સૈનિકો—તેના હાથીઓ અને ઘોડાઓ—તે જોતો હતો ત્યારે જ ગૌ-સમ્ભવ પુરુષોએ સર્વેને સંહાર્યા।

Verse 58

विश्वामित्रं परित्यज्य शेषं सर्वं निपातितम् । तं दृष्ट्वा वेष्टितं म्लेच्छैर्यु ध्यमानं महीपतिम्

વિશ્વામિત્રને અસ્પર્શ રાખીને બાકીના સર્વને તેમણે પાડી દીધા. મ્લેચ્છોથી ઘેરાયેલો તે રાજા યુદ્ધ કરતો દેખાયો—

Verse 59

कृपां कृत्वा वसिष्ठस्तु नन्दिनीमिदमब्रवीत् । रक्ष नंदिनि भूपालं म्लेच्छैरेतैः समावृतम्

કૃપાથી વશિષ્ઠે નંદિનીને કહ્યું— “હે નંદિની, આ મ્લેચ્છોથી ઘેરાયેલા આ ભૂપાલનું રક્ષણ કર।”

Verse 60

राजा हि यत्नतो रक्ष्यो यत्प्रसादादिदं जगत् । सन्मार्गे वर्तते सर्वं न चामार्गे प्रवर्तते

રાજાનું અતિ પ્રયત્નથી રક્ષણ કરવું જોઈએ; તેના પ્રસાદથી આ જગત ટક્યું છે. તેના દ્વારા સર્વ સન્માર્ગે ચાલે છે અને કુમાર્ગે પ્રવર્તતું નથી।

Verse 61

ततस्तु नंदिनीं यावन्निषेधयितुमागताम् । विश्वामित्रोऽसिमुद्यम्य प्रहर्तुमुपचक्रमे

ત્યારે નંદિની તેને અટકાવવા આગળ આવી રહી હતી, એટલામાં વિશ્વામિત્રે તલવાર ઉંચકી પ્રહાર કરવા માંડ્યો।

Verse 62

वसिष्ठोऽपि समालोक्य वध्यमानां च तां तदा । बाहुं संस्तंभयामास खड्गं तस्य च भूपतेः

વસિષ્ઠે પણ ત્યારે તેણી પર આક્રમણ થતું જોઈ, તે રાજાની ભુજા અને તેની ખડ્ગ—બન્નેને સ્તંભિત કરી દીધાં।

Verse 63

अथ वैलक्ष्यमापन्नो विश्वामित्रो महीपतिः । प्रोवाच व्रीडया युक्तो वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

પછી લજ્જાથી વ્યાકુળ થયેલા રાજા વિશ્વામિત્ર, શરમથી યુક્ત થઈ, મુનિસત્તમ વસિષ્ઠને બોલ્યા।

Verse 64

रक्ष मां त्वं मुनिश्रेष्ठ वध्यमानं सुदारुणैः । म्लेच्छैः कुरुष्व मे बाहुं स्तम्भेन तु विवर्जितम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ક્રૂર મ્લેચ્છો દ્વારા વધ થતો મને રક્ષા કરો; મારી ભુજાને સ્તંભ-દોષથી રહિત કરો।

Verse 65

ममापराधात्संनष्टं सर्वं सैन्यमनन्तकम् । तस्माद्यास्याम्यहं हर्म्यं न युद्धेन प्रयोजनम्

મારા જ અપરાધથી મારી સમગ્ર અનંત જેવી સેના નષ્ટ થઈ ગઈ; તેથી હું મહેલમાં પરત જઈશ—યુદ્ધનો કોઈ પ્રયોજન નથી।

Verse 66

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । न तिष्ठति चिरं युद्धे यथाहं मदगर्वितः

દુર્વિનીત મનુષ્ય શ્રી, વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ યુદ્ધમાં લાંબો સમય ટકી શકતો નથી—જેમ હું, મદ-ગર્વથી મત્ત।

Verse 67

सूत उवाच । एवमुक्तो वसिष्ठस्तु विश्वामित्रेण भूभुजा । चकार तं भुजं तस्य स्तंभदोषविवर्जितम्

સૂત બોલ્યા—રાજા વિશ્વામિત્રે એમ કહ્યે પછી વસિષ્ઠે તેની ભુજા ફરીથી સુધારી, સ્તંભદોષ (લકવો) રહિત કરી દીધી।

Verse 68

अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं विधाय स शुभं करम् । गच्छ राजन्विमुक्तोऽसि स्तंभदोषेण वै मया

તેનો હાથ શુભ અને પૂર્ણ કરીને વસિષ્ઠે હળવા હાસ્ય સાથે કહ્યું—“જાઓ, રાજન! મેં તમને સ્તંભદોષથી મુક્ત કર્યા છે.”

Verse 69

माकार्शीर्ब्राह्मणैः सार्धं विरोधं भूय एव हि । अनुज्ञातः स तेनाथ विश्वामित्रो महीपतिः

“હવે ફરી બ્રાહ્મણો સાથે વૈર ન કરશો.” એમ કહી મંજૂરી આપતાં રાજા વિશ્વામિત્ર ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 71

प्रलापमकरोत्तत्र बाष्पपर्याकुलेक्षणः । धिग्बलं क्षत्रियाणां च धिग्वीर्यं धिक्प्रजीवितम्

ત્યાં આંસુઓથી વ્યાકુળ આંખો સાથે તે વિલાપ કરવા લાગ્યો—“ધિક્ ક્ષત્રિયોની શક્તિ! ધિક્ પરાક્રમ! ધિક્ આ માત્ર પ્રાણધારણ!”

Verse 72

श्लाघ्यं ब्रह्मबलं चैकं ब्राह्म्यं तेजश्च केवलम्

પ્રશંસનીય તો એકમાત્ર બ્રહ્મબળ છે; પરમ તો એકમાત્ર બ્રાહ્મ્ય તેજ છે।

Verse 74

एतत्कर्म मया कार्यं यथा स्याद्ब्रह्मजं बलम् । त्यक्त्वा चैव निजं राज्यं चरिष्यामि महत्तपः । एवं स निश्चयं कृत्वा राज्ये संस्थाप्य वै सुतम् । नाम्ना विश्वसहं ख्यातं प्रजगाम तपोवनम्

“આ કાર્ય મને કરવું જ છે, જેથી મારામાં બ્રહ્મજન્ય બળ પ્રગટે. પોતાનું રાજ્ય ત્યજીને હું મહાતપ કરું.” એવો નિશ્ચય કરીને તેણે ‘વિશ્વસહ’ નામે ખ્યાત પોતાના પુત્રને રાજ્ય પર સ્થાપિત કર્યો અને તપોવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 167

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘વિશ્વામિત્ર-રાજ્યપરિત્યાગ-વર્ણન’ નામનો 167મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.