Adhyaya 5

Verse 1

। सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं विश्वामित्रो रुषान्वितः । पितामहमुवाचेदं पश्य मे तपसो बलम्

સૂત બોલ્યા—બ્રહ્માના વચન સાંભળી ક્રોધથી ભરાયેલા વિશ્વામિત્રે પિતામહને કહ્યું—“મારા તપનું બળ જુઓ!”

Verse 2

याजयित्वा त्रिशंकुं तं विधिवद्दक्षिणावता । यज्ञेनात्रा नयिष्यामि पश्यतस्ते पितामह

તે ત્રિશંકુને વિધિવત્, યોગ્ય દક્ષિણાસહ યજ્ઞ કરાવી, હે પિતામહ! તું જોતા જોતા આ યજ્ઞથી હું તેને સ્વર્ગે લઈ જઈશ.

Verse 3

एवमुक्त्वा द्रुतं गत्वा विश्वामित्रो धरातलम् । चकार याजने यत्नं त्रिशंकोः सुमहात्मनः

આમ કહી વિશ્વામિત્ર ઝડપથી ધરાતલ પર ગયો અને સુમહાત્મા ત્રિશંકુના યજ્ઞ-યાજન માટે તેણે ભારે પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 4

ददौ दीक्षां समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान् । यत्रकर्मोचिते काले तस्मिन्नेव वने शुभे

તેણે વેદપારંગત બ્રાહ્મણોને બોલાવી, કર્મને યોગ્ય એવા કાળે, એ જ શુભ વનમાં દીક્ષા આપી।

Verse 5

बभूव स स्वयं धीमानध्वर्युर्यज्ञकर्मणि । तस्मिन्होता च शांडिल्यो ब्रह्मा गौतम एव च

તે પોતે ધીમાન બની યજ્ઞકર્મમાં અધ્વર્યુ રહ્યો; એ જ યજ્ઞમાં શાંડિલ્ય હોતૃ અને ગૌતમ બ્રહ્મા-પુરોહિત બન્યા।

Verse 6

आग्नीध्रश्च्यवनो नाम मैत्रावरुणः कार्मिकः । उद्गाता याज्ञवल्क्यश्च प्रतिहर्ता च जैमिनिः

આગ્નીધ્ર તરીકે ચ્યવન નિમાયા, મૈત્રાવરુણ તરીકે કાર્મિક; ઉદ્ગાતા યાજ્ઞવલ્ક્ય અને પ્રતિહર્તા જૈમિની બન્યા।

Verse 7

प्रस्तोता शंकुवर्णश्च तथोन्नेता च गालवः । पुलस्त्यो ब्राह्मणाच्छंसी होता गर्गो मुनीश्वरः

પ્રસ્તોતૃ તરીકે શંકુવર્ણ અને ઉન્નેતૃ તરીકે ગાલવ; પુલસ્ત્ય બ્રાહ્મણાચ્છંસી બન્યા અને મુનીશ્વર ગર્ગ હોતૃ બન્યા।

Verse 8

नेष्टा चैव तथात्रिस्तु अच्छावाको भृगुः स्वयम् । तान्सर्वानृत्विजश्चक्रे त्रिशंकुः श्रद्धयान्वितः

નેષ્ટૃ તરીકે અત્રિ અને અચ્છાવાક તરીકે સ્વયં ભૃગુ રહ્યા; શ્રદ્ધાથી યુક્ત ત્રિશંકુએ તેઓ સર્વને ઋત્વિજ તરીકે નિયુક્ત કર્યા।

Verse 9

वासोभिर्मुकुटैश्चैव केयूरैः समलंकृतान् । कृत्वा केशपरित्यागं दधत्कृष्णाजिनं तथा

તેણે તેમને વસ્ત્રો, મુકુટો અને કેયૂરોથી સુશોભિત કર્યા; અને દીક્ષા-વિધિરૂપે કેશપરિત્યાગ કરાવી તેમને કૃષ્ણાજિન પણ ધારણ કરાવ્યું.

Verse 10

ऐणशृङ्गसमायुक्तः पयोव्रतपरायणः । दीर्घसत्राय तान्सर्वान्योजयामास वै ततः

ઐણશૃંગથી યુક્ત અને પયోవ્રતમાં પરાયણ રહી તેણે ત્યારબાદ તે સૌને વિધિપૂર્વક દીર્ઘસત્ર (દીર્ઘ સોમયજ્ઞ) માટે નિયુક્ત કર્યા.

Verse 11

एवं तस्मिन्प्रवृत्ते च दीर्घसत्रे यथोचिते । आजग्मुर्ब्राह्मणा दिव्या वेदवेदांगपारगाः

આ રીતે યથોચિત દીર્ઘસત્ર પ્રવર્તતાં જ વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત દિવ્ય તેજસ્વી બ્રાહ્મણો ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 12

तथान्ये तार्किकाश्चैव गृहस्थाः कौतुकान्विताः । दीनांधकृपणाश्चैव ये चान्ये नटनर्तकाः

તથા અન્ય તાર્કિકો પણ આવ્યા, કૌતુકથી ભરેલા ગૃહસ્થો પણ; અને દીન, અંધ, કૃપણ તથા અન્ય—જેમ કે નટ અને નર્તકો—પણ આવ્યા.

Verse 13

दीयतां दीयतामाशु एतेषामेतदेव हि । भुज्यतांभुज्यतां लोकाः प्रसादः क्रियतामिति

“આપો, આપો ત્વરિત—એમને જ આ આપવું યોગ્ય છે! લોકો ભોજન કરે, ભોજન કરે; પ્રસાદ કરો, અનુગ્રહ-દાન કરો!”—એવો નાદ ગુંજ્યો.

Verse 14

इत्येष निनदस्तत्र श्रूयते सततं महान् । यज्ञवाटे सदा तस्मिन्नान्यश्चैव कदाचन

આવો મહાન્ નિનાદ ત્યાં યજ્ઞવાટે સતત સંભળાતો હતો; અને ત્યાં ક્યારેય અન્ય કોઈ પોકાર-શબ્દ થતો ન હતો।

Verse 15

तत्र सस्यमयाः शैला दृश्यंते परिकल्पिताः । सुवर्णस्य च रूप्यस्य रत्नानां च विशेषतः

ત્યાં શસ્યમય પર્વતો જેવા, જાણે કલ્પિત, શૈલ દેખાતા હતા; તેમજ સોનાં-ચાંદીનાં ઢગલા અને વિશેષ કરીને રત્નોના સમૂહો પણ।

Verse 16

दानार्थं ब्राह्मणेंद्राणामसंख्याश्चापि धेनवः । तथैव वाजिनो दांता मदोन्मत्ता महागजाः

બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોને દાન આપવા માટે અસંખ્ય ધેનુઓ હતી; તેમજ તાલીમપ્રાપ્ત ઘોડા અને મદથી ઉન્મત્ત મહાગજો પણ ત્યાં હતા।

Verse 17

समंतात्कल्पितास्तत्र दृश्यंते पर्वतोपमाः । वर्तमाने महायज्ञे तस्मिन्नेव सुविस्तरे

તે મહાયજ્ઞ વિશાળ વૈભવથી ચાલતો હતો ત્યારે, ચારે તરફ ત્યાં પર્વતસમાન કલ્પિત રચનાઓ દેખાતી હતી।

Verse 18

आहूता यज्ञभागाय नाभिगच्छंति देवताः । केवलं वह्निवक्त्रेण तस्य गृह्णंति तद्धविः

યજ્ઞભાગ લેવા માટે આહ્વાન કરાયા છતાં દેવતાઓ નજીક આવ્યા નહીં; તેઓ માત્ર અગ્નિના મુખ દ્વારા જ તે હવિ સ્વીકારતા હતા।

Verse 19

एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः । व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्

આ રીતે તે રાજાએ બાર વર્ષ યજ્ઞ કર્યા; છતાં સમય વીતી ગયા પછી પણ મનમાં ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત ન થયું।

Verse 20

ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम् । ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः

પછી સત્રસમાપ્તિ સૂચક અવભૃથ-સ્નાન કરીને, તેણે યથાર્થ રીતે દક્ષિણાઓ અને દાનોથી ઋત્વિજોને તૃપ્ત કર્યા।

Verse 21

विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान् । संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ત્રિશંકુએ તેમને સૌને, તેમજ ત્યાં ભેગા થયેલા અન્ય લોકોને પણ—સગાંસંબંધીઓ અને મિત્રોને સહિત—વિદાય આપ્યો।

Verse 22

ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्

ત્યારે તે રાજા લજ્જાથી યુક્ત થઈ, પહેલાં પ્રણામ કરીને, મુનીશ્વર વિશ્વામિત્રને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 23

त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम् । परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः

હે બ્રહ્મન્! તમારા પ્રસાદથી મને દીર્ઘ સત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું પરિપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થયું—જે સર્વ માનવો માટે દુર્લભ છે।

Verse 24

तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्

હે સન્મુને! મારી નષ્ટ થયેલી જાતિ-મર્યાદા ફરી પ્રાપ્ત થઈ. હે વિપ્રર્ષિ! તમારા પ્રસાદથી મારું ચાંડાલત્વ નાશ પામ્યું.

Verse 25

परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम् । अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्

પરંતુ એક જ દુઃખ મારા હૃદયમાં કાંટા સમું ગડ્યું છે—આ જ દેહથી હું ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પ્રાપ્ત કરી શક્યો નથી.

Verse 26

उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने । अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्

હે મુને! આજે વસિષ્ઠના પુત્રો મને ઉપહાસ કરશે—મારો પરિશ્રમ વ્યર્થ ગયો, હું ત્રિવિષ્ટપને પ્રાપ્ત ન થયો, એમ સાંભળી.

Verse 27

तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम् । यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि

અને વસિષ્ઠનું તે વચન સત્ય અને નિશ્ચિત સાબિત થશે—તેમણે કહ્યું તેમ યજ્ઞથી દેહসহ સ્વર્ગગમન થતું નથી.

Verse 28

सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः । न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्

અતએવ હું હવે વનમાં આશ્રય લઈને તપ કરું છું. પુત્રે અર્પિત કરેલું રાજ્ય હું ફરી કદી સ્વીકારું નહીં.