Adhyaya 262

Verse 1

पार्वत्युवाच । ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् । तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव

પાર્વતીએ કહ્યું—ધ્યાનયોગ પ્રાપ્ત કરીને હું જ્ઞાનયોગ પણ પ્રાપ્ત કરું. હે દેવેશ, એવી કૃપા કરો કે હું અમર બની જાઉં.

Verse 2

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः । जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः

આ મંત્રરાજ ‘દ્વાદશાક્ષર’ નામે પ્રખ્યાત થયો છે. હે સુકુમારાંગી, તેનો જપ કરવો જોઈએ; તે વેદોનું સનાતન સાર છે.

Verse 3

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः । प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः

પ્રણવ (ૐ) સર્વ વેદોના આદિમાં છે અને સર્વ બ્રહ્માંડોને પાવન કરે છે. તે દરેક કાર્યમાં પ્રથમ છે અને સર્વ સિદ્ધિ આપે છે.

Verse 4

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता । परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु

આનો વર્ણ શ્વેત છે; છંદ ‘મધુ’ છે; ઋષિ બ્રહ્મા છે અને દેવતા પણ બ્રહ્મા જ છે. પરમાત્મા તેનો ગાયત્રી-રૂપ છે અને તેનો વિનિયોગ સર્વ કર્મોમાં છે.

Verse 5

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्

આને વેદ અને વેદાંગનું ‘તત્ત્વ’ કહેવાય છે—અવ્યય, અને સત્-અસત્ બંને સ્વરૂપવાળું.

Verse 6

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः

‘ન’ અક્ષર પીળા વર્ણનું, જલતત્ત્વનું સનાતન બીજ છે. તેનું બીજ-સંબંધ પૃથ્વી સાથે, છંદ ‘મનસ્’; વિધિપૂર્વક વિનિયોગે તે ‘વિષહા’—વિષ અને ક્લેશ હરનાર—બને છે.

Verse 7

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः । रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः

‘મો’ અક્ષર પૃથ્વી-બીજ તરીકે ઘોષિત છે, ઋષિ વિશ્વામિત્ર સાથે સંયુક્ત. તે રક્તવર્ણ અને મહાતેજસ્વી; વિધિપૂર્વક વિનિયોગે ધન આપનાર બને છે.

Verse 8

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः

‘ભ’ અક્ષર પંચવર્ણયુક્ત, જલતત્ત્વનું સનાતન બીજ છે. ઋષિ મરીચિ સાથે સંયુક્ત થઈ, પૂજિત થાય ત્યારે સર્વ ભોગ અને સમૃદ્ધિ આપે છે.

Verse 9

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः । वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः

‘ગ’ અક્ષર હેમ-રક્તાભ વર્ણનું, ઋષિ ભરદ્વાજ સાથે સંયુક્ત છે. તે વાયુતત્ત્વનું બીજ છે; વિધિપૂર્વક વિનિયોગ કરનારને આદિભોગ અને સિદ્ધિઓ આપે છે.

Verse 10

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः । ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः

‘વ’ અક્ષર કુંદફૂલ સમ ધવળ, વ્યોમ/આકાશતત્ત્વનું મહાબળવાન બીજ છે. ઋષિ અને મંત્રોને પુરસ્કૃત કરીને વિધિપૂર્વક યોજિત કરાય તો તે મોક્ષદાયક બને છે.

Verse 11

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् । अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १

‘ત’ અક્ષર વીજળી સમ ચમકતું, સોમનું મહાન બીજ કહેવાય છે. આંગિરસ પરંપરાનું મૂળ વધારનારું આ, માત્ર કર્મકામનાથી પ્રેરિતોને વર્જનીય છે.

Verse 13

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः । मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्

‘સુ’ અક્ષર નિત્ય અવિનાશી નાદ છે, જપાકુસુમ સમ ભાસ્વર. તે મનનું બીજ—દુર્વિષહ્ય—પુલહાશ્રિત, અને ઇચ્છિત અર્થો આપનારું છે.

Verse 14

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्

આ સિદ્ધિનું બીજ છે, મહાસત્ત્વસંપન્ન; યજ્ઞમાં, યજ્ઞવિધિ મુજબ, યોગ્ય સ્થાને નિયોજિત થાય છે.

Verse 15

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् । प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्

‘વા’ અક્ષર નિત્ય નિર્મળ છે; યજમાન તેને બીજરૂપે ધારણ કરે છે. પ્રચેતાોની શ્રીનો આશ્રય લઈને, મોક્ષપ્રસંગે તે મોક્ષપ્રદાયક બને છે.

Verse 16

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी । भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्

‘ય’ અક્ષરનું મહાબીજ પિંગવર્ણનું છે અને ખેચરી ગતિ ધરાવે છે. તે ભૂચરી રૂપે પણ મહાસિદ્ધિ છે—સદા ભૂતલ/પૃથ્વીતત્ત્વનું ચિંતન કરાવે છે.

Verse 17

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् । गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्

ભૃગુ-યંત્રમાં નિર્ધારિત વિન્યાસ અને નિયોગ મુજબ એનો પ્રયોગ કરવાથી એ સર્વ કર્મોને સિદ્ધ કરે છે. એનું છંદ ગાયત્રી છે અને દેહ-ન્યાસ ક્રમશઃ કરવો જોઈએ.

Verse 18

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः । मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे

સદા ઓંકારનો ન્યાસ કરવો; ‘ન’કાર બંને પગ પર. ‘મો’કાર ગુહ્યદેશમાં અને ‘ભ’કાર નાભિ-કમળમાં સ્થાપવો.

Verse 19

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः । तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः

‘ગ’કાર હૃદયમાં ન્યાસ કરવો; ‘વ’કાર કણ્ઠ-મધ્યમાં. ‘તે’કાર જમણા હાથમાં અને ‘વા’કાર ડાબા હાથમાં સ્થાપવો.

Verse 20

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः । वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्

‘સુ’કાર મુખ અને જીભ પર ન્યાસ કરવો; ‘દે’કાર બંને કાન પર. ‘વા’કાર બંને આંખો પર અને ‘ય’કાર મસ્તક પર સ્થાપવો.

Verse 21

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् । सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्

લિંગ-મુદ્રા, યોની-મુદ્રા અને ધેનુ-મુદ્રા—આ ત્રણ. એના દ્વારા સમગ્ર વિધિ પૂર્ણ થાય છે, કારણ કે બીજાક્ષર મંત્રરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 22

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते । एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्

હે દેવી, જે આને પ્રતિદિન યોજે/પ્રયોગ કરે છે તે પાપોથી લિપ્ત થતો નથી. આ કૂર્માધારમાં સ્થિત દ્વાદશ-લિંગરૂપ દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર છે.

Verse 23

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः । ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि

અને નિશ્ચયે બાર શાલગ્રામ-શિલાઓની પૂજા કરવી જોઈએ. તેમની સાથે—આ સાકાર, પ્રત્યક્ષ સન્નિધિઓ સહિત—પૂજા-સભામાં (આરાધના થાય).

Verse 24

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः । विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः

પ્રત્યેક વર્ણ અનુસાર ધ્યાન સાથે, ઋષિ અને બીજથી યુક્ત, વિનિયોગ સહિત, તથા યોગ્ય છંદોથી અલંકૃત—આ રીતે (મંત્રનો પ્રયોગ કરવો).

Verse 26

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि । ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा

આ ‘ધ્યાન-કર્મ’ નામનો યોગ ખરેખર દુર્લભ છે. તેથી હું ધ્યાનયોગ ફરી કહું છું—એકાગ્ર મનથી સાંભળો.

Verse 27

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा । जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः

ધ્યાનયોગથી જ પાપોનો ક્ષય થાય છે, અન્યથા નહીં. જપ અને ધ્યાનમય યોગ જ નિઃસંદેહ કર્મયોગ છે.

Verse 28

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः । ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्

શબ્દબ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન અને વેદમાં પ્રતિષ્ઠિત તે દ્વાદશાક્ષર મંત્ર છે. ધ્યાનથી સર્વ સિદ્ધિ મળે છે; ધ્યાનથી જ પરમ શુદ્ધતા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 29

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः । सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्

ધ્યાનથી પરમ બ્રહ્મનું સાક્ષાત્કાર થાય છે. અને મૂર્તિ સંબંધે ધ્યાનથી ઉત્પન્ન યોગ ઉપદેશિત છે. તે આલંબનયુક્ત ધ્યાનયોગ અંતે નારાયણદર્શન આપે છે.

Verse 30

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः । अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा

બીજો માર્ગ જ્ઞાનયોગ દ્વારા ‘સર્વનો આધાર’ તરીકે કીર્તિત છે. તે સદાકાળ રહેનાર મહાજ્યોતિ—અરૂપ, અપ્રમેય અને સર્વ દેહોમાં વ્યાપ્ત છે.

Verse 31

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्

તે કરોડો વીજળીના ઝબકારાં સમાન તેજસ્વી—સદા ઉદિત અને અખંડ છે. તેને નિષ્કલ પણ સમજવું, સકલ પણ; નિર્મળ આકાશના વિસ્તારો જેવું તે નિરંજન છે.

Verse 32

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्

એ તત્ત્વ જ પોતાનું સ્વરૂપ છે અને ભોગરૂપે પણ પ્રગટ થાય છે. તે તુર્યાતીત મન સમાન છે; છતાં ઇન્દ્રિય-કરણોથી ક્રિયાશીલ, મૂર્ત, પ્રકૃતિમાં સ્થિત અને શાશ્વત કહેવાય છે.

Verse 33

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् । बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्

તે દૃશ્ય પણ છે અને અદૃશ્ય પણ; અજ, વિરાટ્ અને સદા તેજોમય છે. તે વિશાળ, સર્વજનક, ધર્મનો આધાર છે—વિકલ્પરહિત અને સામાન્ય અર્થના ‘ઈશ્વરત્વ’થી પરે.

Verse 34

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् । निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्

તે ગોત્રરહિત, વર્ગીકરણ અને સામાજિક ‘આવરણ’થી પરે છે; અસંખ્ય બ્રહ્માંડોના કારણરૂપ છે. તે નિરીહ, નિર્મમ, બુદ્ધિથી પરે સ્વરૂપવાળું અને પરમ નિર્મળ છે.

Verse 35

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् । नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा

તે ઈશ-તત્ત્વ દેહરહિત, દ્વંદ્વાતીત અને માત્ર સાક્ષી-ચૈતન્ય છે. તે શુદ્ધ સ્ફટિક સમું તેજસ્વી—ધ્યાતા અને ધ્યેયના ભેદથી રહિત. હે દેવી, પોતાના સ્વતેજથી તે અનુપમ, અગાધ સત્યને અંતરમાં સ્વીકારો.

Verse 36

पार्वत्युवाच । तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् । नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो

પાર્વતીએ કહ્યું—યોગિસ્વરૂપ એવું સમ્યક્ જ્ઞાન યોગ્ય રીતે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? અને હે પ્રભુ, અમૂર્ત નારાયણનું ‘સ્થાન’ પણ કહો.

Verse 37

ईश्वर उवाच । शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्

ઈશ્વરે કહ્યું—અંગોમાં શિર સર્વોપરી છે; શિર પર જ મહાન ભાર, એટલે કે સમગ્ર દેહ, ધારણ થાય છે.

Verse 38

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् । शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्

નમ્ર શિરસે દેવની પૂજા કરવાથી જાણે સમગ્ર જગતની પૂજા થઈ જાય છે. શિરસે યોગ ધારણ થાય છે અને શિરસે જ બળ સ્થિર રહે છે.

Verse 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

શિરસે તેજ ધારણ થાય છે અને જીવન પણ શિરસમાં સ્થિત રહે છે. સૂર્ય જ ખરેખર અમૂર્તનું પણ ‘શિર’ છે અને મૂર્તનું પણ તેમ જ શિર છે.

Verse 40

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् । अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः

તેમનું ઉરઃસ્થળ પૃથિવીલોક છે અને તેમના ચરણો રસાતલ છે. તેઓ મૂર્ત અને અમૂર્ત—બન્ને સ્વરૂપે બ્રહ્માંડરૂપે સ્થિત છે.

Verse 41

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् । सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः

વિષ્ણુ જ બ્રહ્મારૂપ છે; તેઓ સ્વયં જ્ઞાનયોગના આશ્રય છે. તેઓ સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ કરે છે અને સર્વ રીતે તેમનું પાલન પણ કરે છે.

Verse 42

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् । सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्

તેઓ જ સર્વનો લય કરે છે, કારણ કે તેઓ સર્વદેવમય છે. તે સનાતન વિષ્ણુનું જ સર્વ માસો પર શાશ્વત અધિપત્ય છે.

Verse 43

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्

અતએવ સર્વ માસોમાં, સર્વ દિવસોમાં અને સમયના દરેક પ્રહરમાં જે હરિનું સ્મરણ કરે છે, તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 44

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते । अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्

વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં માત્ર ધ્યાનથી જ મુક્તિ મળે છે. અમૂર્તનું સેવન (ઉપાસના) પરમ શ્રેય છે—ગંગાતીર્થના ધ્યાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ.

Verse 45

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः । सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्

ચાતુર્માસ્યમાં (તેનું ફળ) સર્વ દાનો કરતાં પણ ઉત્તમ છે—એમાં સંશય નથી. સર્વ માસોમાં સંગ્રહિત પાપ, ‘શુભ’ કે ‘અશુભ’ કર્મોથી ઉત્પન્ન થયેલું પણ, ચાતુર્માસ્યમાં ક્ષય પામે છે.

Verse 46

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः

હે દેવી, તે અક્ષય બની જાય છે; અહીં વિચારણા કરવાની જરૂર નથી. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી જ્ઞાનયોગ પરમ ઉત્તમ છે.

Verse 48

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च । अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके

આ ઉપદેશ કોઈને પણ ન કહેવો—પોતાના પુત્રને પણ સર્વથા નહીં, તો પરકાને તો શું. અદમ્ય, દુષ્ટ, ચંચલચિત્ત અને દાંભિકને આ ન કહેવું.

Verse 49

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा । नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा

જે પોતાનાં સત્યવચનથી ભ્રષ્ટ થયો હોય અથવા નિંદ્ય હોય તેને યોગજ કથા ન કહેવી. પરંતુ જે નિત્યભક્ત, દાંત અને શમાદિ ગુણોથી યુક્ત હોય તેને કહેવી.

Verse 50

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने । अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते

આ ઉપદેશ વિષ્ણુભક્તને આપવો—તે શૂદ્ર હોય તોય સાધનાથી દ્વિજન્મા ગણાય. પરંતુ અભક્ત અને અશુચિ વ્યક્તિને બ્રહ્મસ્થાનનું રહસ્ય ન કહેવું.

Verse 51

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने । अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्

હે તપોધન! મારી ભક્તિથી તું શીઘ્ર યોગસિદ્ધિ ગ્રહણ કર. જે અભૂત (અજન્મા) અને જ્ઞાનથી ગમ્ય છે, તે પરમ નારાયણને જાણ.

Verse 52

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् । स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्

નાદરૂપે જે સર્વ દેહધારીઓના શિરે સ્થિત છે, એ જ તત્ત્વ દરેક જીવના શિરે સૂર્યબિંબની જેમ વર્તે છે.

Verse 53

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते । अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः

તે સદોદિત અને સૂક્ષ્મરૂપ છે; અને જે મૂર્ત છે તે મૂર્તિ દ્વારા ઉપાસ્ય બને છે. હે દેવી! સતત અભ્યાસથી પરમાત્મા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 54

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि । कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः

આ શરીરમાં સર્વ દેવો અને યોગીઓ નિશ્ચયે નિવાસ કરે છે. તેમજ જમણા કાનમાં નદીઓ અને અન્ય પવિત્ર પ્રવાહો પણ વસે છે.

Verse 55

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

હૃદયમાં ઈશ્વર શંભુ વિરાજે છે, નાભિમાં સનાતન બ્રહ્મા. પગતળિયાના અગ્રભાગે પૃથ્વી છે, અને જળ સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે.

Verse 56

तेजो वायुस्तथाऽकाशं विद्यते भालमध्यतः । हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः

ભાલના મધ્યમાં તેજ, વાયુ અને આકાશ વિદ્યમાન છે. અને જમણા હાથમાં પંચ તીર્થો છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 57

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् । भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते

સૂર્યને જમણું નેત્ર કહેવાયું છે અને ચંદ્રને ડાબું. તેમજ ભૌમ અને બુધ—આ બન્ને નાસિકાના બે નાસારંધ્રો તરીકે ઉદાહૃત છે.

Verse 58

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः । मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः

જમણા કાનમાં ગુરુ (બૃહસ્પતિ) છે અને ડાબા કાનમાં ભૃગુ (શુક્ર) છે. મુખમાં શનૈશ્ચર કહેવાયો છે અને ગુદમાં રાહુ પ્રકીર્તિત છે.

Verse 59

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः । योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश

કેતુને ઇન્દ્રિયોમાં ગમન કરનાર કહેવાયો છે; ખરેખર સર્વ ગ્રહો શરીરમાં જ નિવાસ કરે છે. યોગીઓ દેહને સાધનક્ષેત્ર માની ચૌદ ભુવનનું સાક્ષાત્કાર કરે છે.

Verse 60

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति

હે દેવી, કારણ કે પ્રવૃત્તિઓ સદા ઉદ્ભવે છે, તેથી યોગનો સતત અભ્યાસ કરવો જોઈએ. વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં યોગી પાપને કાપી નાખે છે.

Verse 61

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः । कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः

જે યોગી એક મુહૂર્ત પણ મનને મસ્તકશિખરે સ્થિર કરે અને કાન બંધ કરી બાહ્ય વિક્ષેપ અટકાવે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 62

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा । एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च

વિષ્ણુ અને યોગપરાયણ પુરુષમાં હું કોઈ ભેદ જોતો નથી. જે ઘરમાં એક યોગી પણ માત્ર એક ગ્રાસ ભોજન કરે, તે ઘર પવિત્ર બને છે.

Verse 63

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह । यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि

તે પોતાને સહિત ત્રણ કુળોનું નિશ્ચયે તારણ કરે છે. જો યોગી બ્રાહ્મણ હોય, તો માત્ર દર્શનથી પણ તે અવશ્ય કલ્યાણ કરે છે.

Verse 64

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः । सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि

હે દેવી, તે સર્વ પ્રાણીઓ માટે પાપરાશિનો નાશ કરનાર બને છે; ગૃહસ્થકર્મમાં સક્રિય શૂદ્ર પણ જો સદાચારયુક્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને યોગભાગ્યથી યુક્ત હોય।

Verse 65

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् । यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्

સદ્ગુરુનો ભક્ત બને તો તે પણ અમૂર્ત (અવ્યક્ત) ફળ પામે; નિયત આહારવાળો અને પરબ્રહ્મમાં સમાધિસ્થ યોગી પરમ ધન્ય છે।

Verse 66

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् । यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्

વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તે હરિમાં લય પામે છે; જેમ સિદ્ધહસ્તના સ્પર્શથી લોખંડ સોનું બની જાય છે।

Verse 67

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् । यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि

એ જ રીતે હરિપ્રેમથી મનુષ્ય દેહધારી હોવા છતાં લય પામે છે; જેમ માર્ગનું સામાન્ય પાણી પણ ગંગામાં પડતાં દેવતાઓ પણ તેને પવિત્ર માને છે।

Verse 68

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः । यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा

સેવા કરવાથી તે સર્વ ફળ આપનાર છે; તેમ જ યોગી મુક્તિ આપનાર છે. જેમ થોડા ગોમય ઇંધનથી પણ અગ્નિ સદા પ્રજ્વલિત રહે છે।

Verse 69

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा । एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्

યજ્ઞ કરનારાઓ સદા તેને ‘દેવતાઓનું મુખ’ કહે છે. આ રીતે સતત અભ્યાસથી યોગી મોક્ષનો પાત્ર બને છે.

Verse 70

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा । सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः

હે દેવી, આ યોગ સદા સેવનીય છે; તે હંમેશાં જ્ઞાન અને સિદ્ધિ આપે છે. સનકાદિ આચાર્યો, મુમુક્ષુઓ અને આત્મસંયમી મહાધીશ્વરો દ્વારા તે આચરાયેલો છે.

Verse 71

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा । तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति

હે પાર્વતી, યોગીઓમાં પ્રથમ સદા જ્ઞાનસંપત્તિ પ્રગટે છે. અને જે માત્ર તે માર્ગને પકડી લે છે, તે જ ખરેખર યોગી બને છે.

Verse 72

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः । भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः

પછી અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ તેની સામે પ્રગટ થાય છે. છતાં યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠે તેમાં મન ન આપવું, આસક્ત ન થવું જોઈએ.

Verse 73

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः । योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते

યોગથી સર્વ દાન અને સર્વ યજ્ઞોથી ઉત્પન્ન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. યોગથી સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ થાય છે; ધરતી પર યોગથી અપ્રાપ્ય કંઈ નથી.

Verse 74

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः । न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते

યોગથી હૃદય-ગ્રંથી છેદાય છે; યોગથી ‘મમત્વ’ નામનો શત્રુ ઊભો થતો નથી. અને યોગસિદ્ધનું મન કોઈથી પણ હરણ થઈ શકતું નથી.

Verse 75

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् । स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे

જે યોગીનું ચિત્ત શિરસમાં સ્થિત રહે છે—‘દશમ દ્વાર’ના સંપૂટમાં—સદા સ્થિર, વ્યથા-ચંચળતા શમેલી, એ જ ખરેખર વિમલ યોગી છે.

Verse 76

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः । तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्

મર્ત્ય જ્યારે કાન બંધ કરીને નાદરૂપનું ચિંતન કરે છે, ત્યારે એ જ અંતર્નાદ પ્રણવ (ૐ)નું પરમ સાર છે; એ જ શાશ્વત બ્રહ્મ છે.

Verse 77

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् । घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्

એ જ ‘અનંતરૂપ’ કહેવાય છે; એ જ ઉત્તમ અમૃત છે. આ પ્રઘોષ નાદ નાસિકાના પ્રાણવાયુમાં અનુભવાય છે, અને એ જ જઠરાગ્નિનું મહાપદ છે.

Verse 78

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् । पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्

આ પદ—જેનું નિવાસ પંચભૂત છે અને જેનું સ્વરૂપ જ્ઞાન છે—તે પ્રાપ્ત થતાં જન્મ-સંસારના બંધનથી મુક્તિ થાય છે.

Verse 79

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका

જે પ્રાપ્તિ લોકમાં દુર્લભ છે, તે જ યોગસિદ્ધિ આપનારી છે.

Verse 80

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

આ રીતે ચર-અચર સમસ્ત વિશ્વ બ્રહ્મમય બની પ્રકાશે છે. ‘વિજ્ઞાન’ નામનું આ પદ સ્વયં સર્વવ્યાપક ભગવાન વિષ્ણુ જ છે. તેમને શિરમણિમાં સ્થિત, અતિ ઉત્તમ અને યોગેશ્વરો કરતાં પણ પરમ જાણીને પ્રાણી સર્પની જેમ જગતજન્ય, માયાકૃત આવરણ ત્યજી દે છે.

Verse 112

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् । पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्

‘વ’ અક્ષર ધૂમ્રવર્ણનું છે; તે સૂર્યનું બીજમંત્ર છે, મન જેટલું ઝડપી. પુલસ્ત્ય ઋષિ સાથે સંયુક્ત થઈ વિધિપૂર્વક પ્રયોગ કરવાથી તે સર્વ સુખ-કલ્યાણ આપે છે.

Verse 258

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम । मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ભક્તો ધ્યાન, જપ અને પૂજા દ્વારા આરાધના કરે તો કર્મજન્ય બંધનોમાંથી તેમને નિશ્ચયે મોક્ષ થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 262

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ તથા ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં ‘જ્ઞાનયોગકથન’ નામનો 262મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 407

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः । शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे

વિષ્ણુરૂપે સેવિત થવાથી તે બ્રહ્મજ્ઞાન અને મોક્ષ આપનાર છે. હે શુભે, સાવધાન થઈ તેની સાકાર-નિરાકાર પવિત્ર સ્થિતિનું તત્ત્વ સાંભળ.