Adhyaya 61

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । शर्मिष्ठातीर्थमित्युक्तं त्वया यच्च महामते । कथं जातं महाभाग किंप्रभावं तु तद्वद

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહામતે, તમે જે ‘શર્મિષ્ઠા-તીર્થ’ કહ્યું તે કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? હે મહાભાગ, તેનું પ્રભાવ/મહિમા શું છે? કૃપા કરીને કહો.

Verse 2

सूत उवाच । आसीद्राजा वृकोनाम सोमवंश समुद्भवः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सर्वलोकहिते रतः

સૂતજી બોલ્યા—સોમવંશમાં ઉત્પન્ન વૃક નામનો એક રાજા હતો. તે બ્રાહ્મણભક્ત, શરણાગતોનો આશ્રય અને સર્વલોકહિતમાં સદા રત હતો.

Verse 3

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सर्वलक्षणसंपन्ना पतिव्रतपरायणा

તેની પત્ની સાધ્વી હતી, પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય. તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન અને પતિવ્રત-ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણા હતી.

Verse 4

अथ तस्यां समुत्पन्ना प्राप्ते वयसि पश्चिमे । कन्यका दिवसे प्राप्ते सर्वशास्त्रविगर्हिते

પછી તેણી જીવનના ઉત્તર વયે પહોંચતાં તેની પાસે એક કન્યા જન્મી—એવા દિવસે, જેને સર્વ શાસ્ત્રોએ નિંદિત ગણાવ્યો છે.

Verse 5

तत आनीय विप्रान्स ज्योतिर्ज्ञानविचक्षणान् । पप्रच्छ कीदृशी कन्या ममेयं संभविष्यति

પછી તેણે જ્યોતિષજ્ઞાનમાં નિપુણ એવા બ્રાહ્મણોને બોલાવીને પૂછ્યું—“મારી આ કન્યા કેવી થશે?”

Verse 6

ब्राह्मणा ऊचुः । या कन्या प्राप्नुयाज्जन्म चित्रासंस्थे दिवाकरे । चंद्रे वापि चतुर्दश्यां सा भवेद्विषकन्यका

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—“જે કન્યાનો જન્મ સૂર્ય ચિત્રા નક્ષત્રમાં સ્થિત હોય ત્યારે, અથવા ચંદ્ર ચતુર્દશી તિથિમાં હોય ત્યારે થાય, તે ‘વિષકન્યા’ કહેવાય છે.”

Verse 7

यस्तस्याः प्रतिगृह्णाति पाणिं पार्थिवसत्तम । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम्

હે રાજશ્રેષ્ઠ! જે કોઈ પુરુષ તેણીનો હાથ વિવાહમાં ગ્રહણ કરે છે, તે નિશ્ચયે છ માસની અંદર મૃત્યુને પામે છે.

Verse 8

यस्मिन्सा जायते हर्म्ये षण्मासाभ्यंतरे च तत् । करोति विभवैर्हीनं धनदस्याप्यसंशयम्

જે મહેલમાં તે જન્મે છે, તે મહેલને તે છ માસની અંદર વૈભવવિહોણો કરી દે છે; તે કુબેરનો પણ હોય તો નિઃસંદેહ.

Verse 9

सेयं तव सुता राजन्यथोक्ता विष कन्यका । पैतृकं श्वाशुरीयं च हनिष्यति गृहद्वयम्

હે રાજન! તારી આ પુત્રી, જેમ કહેવાયું છે તેમ, વિષકન્યા છે; તે પિતૃગૃહ અને શ્વશુરગૃહ—બન્ને ગૃહોનો નાશ કરશે.

Verse 10

तस्मादिमां परित्यज्य सुखी भव नराधिप । श्रद्दधासि वचोऽस्माकं हित मुक्तं यदि प्रभो

અતએવ, હે નરાધિપ! તેણીને પરિત્યાગ કરીને સુખી થા; હે પ્રભુ, જો તું અમારા હિતકારક વચનોમાં શ્રદ્ધા રાખે છે તો.

Verse 11

राजोवाच । त्यक्ष्यामि यदि नामैतां धारयिष्यामि वा गृहे । अन्यदेहोद्भवं कर्म फलिष्यति तथापि मे

રાજાએ કહ્યું—હું તેને ત્યજી દઉં કે ઘરમાં રાખું, તો પણ અન્ય દેહમાં (પૂર્વજન્મમાં) ઉત્પન્ન મારું કર્મ મને ફળ આપશે.

Verse 12

शुभं वा यदि वा पापं न तु शक्यं प्ररक्षितुम् । तस्मात्कर्म पुरस्कृत्य नैव त्यक्ष्यामि कन्यकाम्

શુભ હોય કે પાપ, તેને સાચે અટકાવી શકાતું નથી. તેથી કર્મને અગ્રમાં રાખીને હું આ કન્યાનો ત્યાગ કરતો નથી.

Verse 13

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः । तेनतेनैव भूयः स प्राप्नोति सकलं फलम्

જે જે શરીરથી માણસ જે જે કર્મ કરે છે, તે તે જ શરીરથી તે ફરીથી તે કર્મનું સંપૂર્ણ ફળ નિશ્ચયે પામે છે.

Verse 14

यस्यां यस्यामवस्थायां क्रियतेऽत्र शुभाशुभम् । तस्यां तस्यां ध्रुवं तस्य फलं तद्भुज्यते नरैः

અહીં જે જે અવસ્થામાં માણસ શુભ કે અશુભ કર્મ કરે છે, તે તે જ અવસ્થામાં તેનું ફળ મનુષ્યો નિશ્ચિત રીતે ભોગવે છે.

Verse 15

न नश्यति पुराकर्म कृतं सर्वेंद्रियैरिह । अकृतं जायते नैव तस्मान्नास्ति भयं मम

પૂર્વકર્મ નાશ પામતું નથી; અહીં સર્વ ઇન્દ્રિયોથી કરેલા કર્મો કદી લોપ પામતા નથી. અને જે કરેલું નથી તે જન્મતું નથી; તેથી મને ભય નથી.

Verse 16

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः

આયુષ્ય, કર્મ, ધન, વિદ્યા અને મૃત્યુ—આ પાંચેય દેહધારી ગર્ભસ્થ હોય ત્યારે જ ખરેખર રચાય છે.

Verse 17

यथा वृक्षेषु वल्लीषु कुसुमानि फलानि च । स्वकालं नातिवर्तंते तद्वत्कर्म पुराकृतम्

જેમ વૃક્ષો અને વેલીઓમાં ફૂલ અને ફળ પોતાના-પોતાના કાળે જ પકવે છે, સમયને વટાવતા નથી; તેમ જ પૂર્વકૃત કર્મ પણ પોતાના કાળે જ ફળ આપે છે।

Verse 18

येनैव यद्यथा पूर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम् । स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः

જેણે જેમ પૂર્વે શુભ કે અશુભ કર્મ કર્યું હોય, તે જ એ જ રીતે તેનું ફળ ભોગવે છે—જાણે પોતાના માટે નિત્ય વિધાન થયેલું હોય।

Verse 19

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथैवं कोटिमध्यस्थं कर्तारं कर्म विन्दति

જેમ હજારો ગાયોમાં વાછરડું પોતાની જ માતાને શોધી લે છે, તેમ કર્મ પણ કરોડોની વચ્ચે ઊભેલા કર્તાને શોધીને પામી લે છે।

Verse 20

अन्यदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषो भुवि । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा

અન્ય દેહમાં (અન્ય જન્મમાં) કરેલું કર્મ પૃથ્વી પર કોઈ પુરુષ ન બળથી, ન બુદ્ધિથી, બદલવા સમર્થ નથી।

Verse 21

अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो महीयते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा

તથાપિ શાસ્ત્રગર્ભિત બુદ્ધિથી ધીર પુરુષ મહિમાવાન ગણાય છે; કારણ કે તે સ્વામીની જેમ પૂર્વકૃત કર્મની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરી તેને અન્ય માર્ગે વાળી શકે છે।

Verse 22

स्वकृतान्युपतिष्ठंति सुखदुःखानि देहिनाम् । हेतुभूतो हि यस्तेषां सोऽहंकारेण बध्यते

દેહધારી જીવોને સુખ-દુઃખ પોતાના જ કરેલા કર્મોથી પ્રાપ્ત થાય છે. જે ‘હું જ કર્તા છું’ એવા અહંકારથી પોતાને કારણ માને છે, તે અહંકારબંધનમાં બંધાય છે.

Verse 23

सुशीघ्रमभिधावन्तं निजं कर्मानुधावति । शेते सह शयानेन तिष्ठन्तमनुतिष्ठति

માણસ જેટલો ઝડપથી દોડે તેટલું જ તેનું પોતાનું કર્મ અતિ શીઘ્રે તેની પાછળ દોડે છે. તે સૂએ ત્યારે કર્મ પણ સાથે સૂએ; તે ઊભો રહે ત્યારે કર્મ પણ સાથે ઊભું રહે છે.

Verse 25

येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा । नरः स बद्धो रज्ज्वेव बलात्तत्रैव नीयते

જે કર્મથી જ્યાં સુખ કે દુઃખ ભોગવવું નિશ્ચિત હોય, તે મનુષ્ય દોરાથી બાંધેલા જેવો બંધાઈને બળપૂર્વક એ જ સ્થળે લઈ જવામાં આવે છે.

Verse 26

प्रमाणं कर्मभूतानां सुखदुःखोपपादने । सावधानतया यच्च जाग्रतां स्वपतामपि

સુખ-દુઃખ ઉત્પન્ન કરવામાં કર્મ જ પ્રમાણ અને નિર્ધારક છે. તે અચૂક સાવધતાથી—માનવી જાગતો હોય કે સૂતો હોય—સતત કાર્ય કરે છે.

Verse 27

तैलक्षये यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति । कर्मक्षये तथा जंतुर्निर्वाणमधिगच्छति

જેમ તેલ ક્ષય પામે ત્યારે દીવો બુઝી નિર્વાણને પામે છે, તેમ જ કર્મ ક્ષય પામે ત્યારે જીવ પણ નિર્વાણ (શાંતિ-નિરોધ)ને પામે છે.

Verse 28

न मन्त्रा न तपो दानं न तीर्थं न च संयमः । समर्था रक्षितुं जंतुं पीडितं पूर्वकर्मभिः

ન મંત્ર, ન તપ, ન દાન, ન તીર્થસેવા, ન સંયમ—પૂર્વકર્મોથી પીડિત જીવનું રક્ષણ કરવા સમર્થ નથી।

Verse 29

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । तथा कर्म च कर्ता च नात्र कार्या विचारणा

જેમ છાંયો અને તડકો સદા પરસ્પર જોડાયેલા છે, તેમ કર્મ અને કર્તા પણ જોડાયેલા છે; અહીં વધુ વિચાર જરૂરી નથી।

Verse 30

अन्नपानानि जीर्यंति यत्र भक्ष्यं च भक्षितम् । तस्मिन्नेवोदरे गर्भः कथं नाम न जीर्यति

જે પેટમાં અન્ન-પાન અને ખાધેલું ભક્ષ્ય બધું જ પચી જાય છે, એ જ પેટમાં ગર્ભ કેમ ન પચે?

Verse 31

तस्मात्कर्मकृतं सर्वं देहिनामत्र जायते । शुभं वा यदि वा पापमिति मे निश्चयः सदा

અતએવ દેહધારીઓને અહીં જે કંઈ ઉત્પન્ન થાય છે તે સર્વ કર્મકૃત છે—શુભ હોય કે પાપ; આ મારો સદા નિશ્ચય છે।

Verse 32

अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति

અરક્ષિત પણ દૈવરક્ષિત હોય તો ટકી રહે છે; સુરક્ષિત પણ દૈવહત થાય તો નાશ પામે છે। વનમાં ત્યજાયેલ અનાથ પણ જીવે છે, અને ઘરમાં ઘણો પ્રયત્ન કરનાર પણ ક્યારેક જીવી શકતો નથી।

Verse 61

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત “વિષકન્યાની ઉત્પત્તિનું વર્ણન” નામનો એકસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।