Adhyaya 274

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति दुर्वासःस्थापितं पुरा । तल्लिंगं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः

સૂતજી બોલ્યા—હે દ્વિજોઃ ત્યાં એક બીજું પણ પવિત્ર તત્ત્વ છે, જે પ્રાચીનકાળે દુર્વાસાએ સ્થાપ્યું હતું—તે દેવદેવ, મહાત્મા ત્રિનેત્ર પ્રભુનું લિંગ છે.

Verse 2

चैत्रमासि नरो यस्तु तमाराधयते द्विजाः । नृत्यगीतप्रवाद्यैश्च त्रिकालं विहितक्षणः । स नूनं तत्प्रसादेन गन्धर्वाधिपतिर्भवेत् १

હે દ્વિજોઃ ચૈત્ર માસમાં જે મનુષ્ય નૃત્ય, ગીત અને વાદ્યો સાથે વિધિપૂર્વક ત્રિકાળ તે પ્રભુની આરાધના કરે છે, તે નિશ્ચયે તેમના પ્રસાદથી ગંધર્વોના અધિપતિ બને છે.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । दुर्वासा नामकश्चायं केनायं स्थापितो हरः । कस्मिन्काले महाभाग सर्वं नो विस्तराद्वद

ઋષિઓએ કહ્યું—‘દુર્વાસા’ નામે પ્રસિદ્ધ આ હરલિંગ કોણે સ્થાપ્યું? કયા કાળે આ બન્યું, હે મહાભાગ! અમને સર્વ વાત વિસ્તારે કહો।

Verse 4

सूत उवाच । आसीत्पुरा निंबशुचो वैदिशे च पुरोत्तमे

સૂતજી બોલ્યા—પૂર્વકાળે વૈદિશા નામની ઉત્તમ નગરીમાં નિંબશુચ નામનો એક પુરુષ હતો।

Verse 5

स च पूजयते लिंगं किंचिन्मठपतिः स्थितः । स यत्किंचिदवाप्नोति वस्त्राद्यं च तथा परम्

તે એક મઠપતિ તરીકે ત્યાં રહેતો અને લિંગની પૂજા કરતો. તેને જે કંઈ મળતું—વસ્ત્રાદિ તથા અન્ય પણ—

Verse 6

माहेश्वरस्य लोकस्य विक्रीणीते ततस्ततः । ततो गृह्णाति नित्यं स हेम मूल्येन तस्य च

—તે વારંવાર માહેશ્વરલોક-પ્રાપ્તિનું જાણે ‘વેચાણ’ કરતો અને તેની કિંમતરૂપે દરરોજ સોનું લેતો।

Verse 7

न करोति व्ययं तस्य केवलं संचये रतः । ततः कालेन महता मंजूषाऽस्य निरर्गला । जाता हेममयी विप्राः कार्पण्यनिरतस्य च

તે કોઈ ખર્ચ કરતો નહોતો; માત્ર સંગ્રહમાં જ રત રહેતો. ઘણો સમય ગયા પછી, હે વિપ્રો, તાળું ન હોય તેવી તેની પેટી પણ સોનાથી ભરાઈ ગઈ, કારણ કે તે કৃপણતામાં લીન હતો।

Verse 8

अथ संस्थाप्य भूमध्ये मंजूषां तां प्रपूरिताम् । करोति व्यवहारं स कक्षां तां नैव मुंचति

પછી સંપૂર્ણ ભરેલી તે મંજુષાને ભૂમિના મધ્યમાં સ્થાપી તે પોતાનો વ્યવહાર કરવા લાગ્યો; તે તે કક્ષ કદી પણ છોડતો ન હતો।

Verse 9

कदाचिद्देवपूजायां सोऽपि ब्राह्मणसत्तमाः । विश्वासं नैव निर्याति कस्यचिच्च कथंचन

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! ક્યારેક દેવપૂજામાં પણ તે કોઈ પર કોઈ રીતે વિશ્વાસ મૂકતો ન હતો।

Verse 10

कस्यचित्त्वथ कालस्य परवित्तापहारकः । अलक्षद्ब्राह्मणस्तच्च दुःशीलाख्यो व्यचिंतयत्

પછી એક સમયે પરધન અપહરણ કરનાર ‘દુઃશીલ’ નામનો બ્રાહ્મણ આ વાત જોઈને મનમાં કાવતરું વિચારવા લાગ્યો।

Verse 11

ततः शिष्यो भविष्यामि विश्वासार्थं दुरात्मनः । सुदीनैः कृपणैर्वाक्यैश्चाटुकारैः पृथग्विधैः

‘ત્યારે તે દુષ્ટાત્માનો વિશ્વાસ મેળવવા હું તેનો શિષ્ય બનીશ—દીન, કૃપણ વચનો અને નાનાવિધ ચાટુકારિતાથી.’

Verse 12

आलस्यं च दिवानक्तं साधयिष्याम्यसंशयम् । अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते दृष्ट्वा तं मठमध्यगम्

‘અને દિવસ-રાત નિઃસંદેહ આળસ પણ હું સાધી લઈશ।’ પછી બીજા દિવસે, તેને મઠના મધ્યમાં જોઈને—

Verse 13

ततः समीपमगमद्दंडाकारं प्रणम्य च । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः

પછી તે નજીક ગયો, દંડવત્ પ્રણામ કરીને; હાથ જોડીને, વિનયથી નમ્ર બની ઊભો રહી બોલ્યો।

Verse 14

भगवंस्ते प्रभावोऽद्य तपसा वै मया श्रुतः

હે ભગવન્! આજે તમારી તપસ્યાના વર્ણનથી તમારા પ્રભાવની સાચી મહિમા મેં સાંભળી છે।

Verse 15

यदन्यस्तापसो नास्ति ईदृशोऽत्र धरातले । तेनाहं दूरतः प्राप्तो वैराग्येण समन्वितः

આ ધરાતલ પર તમારા જેવો બીજો તપસ્વી નથી; તેથી વૈરાગ્યથી યુક્ત થઈ હું દૂરથી અહીં આવ્યો છું।

Verse 16

संसारासारतां ज्ञात्वा जन्ममृत्युजरात्मिकाम् । अर्थात्स्वप्नप्रतीकाशं यौवनं च नृणा मिह

જન્મ-મૃત્યુ-જરાથી બનેલા આ સંસારની અસારતા જાણી, અને અહીં મનુષ્યોનું યૌવન પણ સ્વપ્ન સમું ક્ષણિક છે એમ સમજી…

Verse 17

यद्वत्पर्वतसंजाता नदी च क्षणभंगुरा । पुत्राः कलत्राणि च वा ये चान्ये बांधवादयः

જેમ પર્વતમાંથી નીકળેલી નદી ક્ષણભંગુર છે, તેમ પુત્રો, પત્નીઓ અને અન્ય બધા બંધુજન પણ નશ્વર છે।

Verse 18

ते सर्वे च परिज्ञेया यथा पाप समागमाः । तत्संसारसमुद्रस्य तारणार्थं ब्रवीहि मे

તે બધાં પાપસંગતિ સમાન માત્ર સંસારબંધનરૂપે જ જાણવાં જોઈએ. તેથી મને આ સંસાર-સમુદ્ર પાર કરવાનો ઉપાય કહો.

Verse 19

उपायं कंचिदद्यैव उपदेशे व्यवस्थितम् । तरामि येन संसारं प्रसादात्तव सुव्रत

આજેજ ઉપદેશરૂપે સ્થિર એવો કોઈ ઉપાય મને કહો, જેના દ્વારા તમારા પ્રસાદથી, હે સુવ્રત, હું સંસાર પાર કરી શકું.

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रोमांचित तनूरुहः । ज्ञात्वा माहेश्वरः कोऽयं चिंतावान्समुपस्थितः

તેના વચન સાંભળીને તપસ્વીના દેહમાં રોમાંચ ઊભો થયો. તેણે વિચાર્યું—“આ કોણ મહેશ્વરનો ભક્ત છે?” અને વિચારમગ્ન થઈ નજીક આવ્યો.

Verse 21

यथा ब्रवीषि धन्योऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । तारुण्ये वर्तमानस्य सुकुमारस्य चैव हि

તમે જેમ બોલો છો તેમ તમે ધન્ય છો; કારણ કે યુવાનીમાં રહેલા, સુકુમાર હોવા છતાં તમારી બુદ્ધિ એવી છે.

Verse 22

तारुण्ये वर्तमानो यः शांतः सोऽत्र निगद्यते । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते

યૌવનમાં રહીને પણ જે શાંત છે, તે અહીં વિશેષ કહેવાય છે; કારણ કે ધાતુઓ ક્ષીણ થાય ત્યારે કોને શમ-શાંતિ ન થાય?

Verse 23

यद्येवं सुविरक्तिः स्यात्संसारोपरि संस्थिता । समाराधय देवेशं शंकरं शशिशेखरम्

જો આવી દૃઢ વૈરાગ્યભાવના ઊભી થઈ સંસારના દાવાઓથી ઉપર સ્થિત થાય, તો દેવેશ ચંદ્રશેખર શંકરની પૂર્ણ ભક્તિથી આરાધના કર।

Verse 24

नान्यथा घोरजाप्येन तीर्यते भवसागरः । मया सम्यक्परिज्ञातमेतच्छास्त्रसमागमात्

ઘોર જપ વિના અન્ય કોઈ રીતે ભવસાગર પાર થતો નથી; શાસ્ત્રોના સમવેત પ્રમાણથી મેં આ વાત યોગ્ય રીતે જાણી છે।

Verse 25

शूद्रो वा यदि वा विप्रो म्लेछो वा पापकृन्नरः । शिवदीक्षासमोपेतः पुष्पमेकं तु यो न्यसैत्

તે શૂદ્ર હોય કે બ્રાહ્મણ, મ્લેચ્છ હોય કે પાપકર્મી મનુષ્ય—જો તે શિવદીક્ષાથી યુક્ત થઈ પૂજામાં એક પણ પુષ્પ અર્પે,

Verse 27

यो ददाति प्रभक्त्या च शिवदीक्षान्विताय च । वस्त्रोपानहकौपीनं स यज्ञैः किं करिष्यति

જે ઊંડી ભક્તિથી શિવદીક્ષાયુક્ત વ્યક્તિને વસ્ત્ર, પાદુકા/પગરખાં અને કૌપીન દાન આપે છે, તેને યજ્ઞોથી પુણ્ય મેળવવાની શું જરૂર?

Verse 28

तच्छ्रुत्वा चरणौ तस्य दुःशीलोऽसौ तदाऽददे । विन्यस्य स्वशिर स्ताभ्यां ततोवाक्यमुवाच ह

એ સાંભળીને દુઃશીલે ત્યારે તેમના ચરણો પકડી લીધા; પોતાનું મસ્તક તે ચરણો પર મૂકી પછી તેણે આ વચન કહ્યાં।

Verse 29

शिवदीक्षाप्रमाणेन प्रसादं कुरु मे प्रभो । शुश्रूषां येन ते नित्यं प्रकरोमि समाहितः

હે પ્રભુ! શિવદીક્ષાના પ્રમાણવિધિ અનુસાર મને પ્રસાદ આપો, જેથી હું સમાહિત ચિત્તે નિત્ય તમારી શুশ્રૂષા કરી શકું.

Verse 30

ततोऽसौ तापसो विप्राश्चिंतयामास चेतमि । दक्षोऽयं दृश्यते कोऽपि पुमांश्चैव समागतः

પછી તે તપસ્વી બ્રાહ્મણે મનમાં વિચાર્યું—“અહીં આવેલો આ પુરુષ તો કુશળ અને સમર્થ જણાય છે.”

Verse 31

ममास्ति नापरः शिष्यस्तस्मादेनं करोम्यहम् । ततोऽब्रवीत्करे गृह्य यद्येवं वत्स मे समम् । समयं कुरु येन त्वां दीक्षयाम्यद्य चैव हि

“મારો બીજો કોઈ શિષ્ય નથી; તેથી એને જ હું શિષ્ય કરીશ.” પછી તેનો હાથ પકડીને કહ્યું—“જો એમ હોય, વત્સ! નિયમનું વચન આપ, જેથી હું આજે જ તને દીક્ષા આપી શકું.”

Verse 32

त्वया कुटीरकं कार्यं मठस्यास्य विदूरतः । प्रवेशो नैव कार्यस्तु ममात्रास्तं गते रवौ

તારે આ મઠથી દૂર એક નાની કૂટિર બનાવવી. અને હું અહીં હાજર હોઉં ત્યાં સુધી—સૂર્યાસ્ત થાય ત્યાં સુધી—અંદર પ્રવેશ કરવો નહીં.

Verse 33

दुःशील उवाच । तवादेशः प्रमाणं मे केवलं तापसोत्तम । किं मठेन करिष्यामि विशेषाद्रा त्रिसंगमे

દુઃશીલ બોલ્યો—“હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ! તમારો આદેશ જ મારા માટે પ્રમાણ છે. ખાસ કરીને અહીં ત્રિસંગમના પવિત્ર સ્થાને મને મઠની શું જરૂર?”

Verse 34

यः शिष्यो गुरुवाक्यं तु न करोति यथोदितम् । तस्य व्रतं च तद्व्यर्थं नरकं च ततः परम्

જે શિષ્ય ગુરુના વચનનું યથાવત્ પાલન કરતો નથી, તેનું વ્રત નિષ્ફળ થાય છે અને ત્યારપછી તે નરકને પામે છે.

Verse 35

तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नः शिवदीक्षां ततो ददौ । तस्मै विनययुक्ताय तदा निंबशुचो मुनिः

તે વચનો સાંભળી મુનિ નિંબશુચ પ્રસન્ન થયા; ત્યારબાદ તેમણે વિનયયુક્ત અને શિસ્તબદ્ધ પુરુષને શિવદીક્ષા આપી.

Verse 36

ततःप्रभृति सोऽतीव तस्य शुश्रूषणे रतः । रंजयामास तच्चित्तं परिचर्यापरायणः

ત્યારથી તે અત્યંત ભક્તિપૂર્વક તેમની સેવામાં રત થયો; સતત પરિચર્યામાં તત્પર રહી ગુરુનું ચિત્ત પ્રસન્ન કર્યું.

Verse 37

मनसा चिन्तयानस्तु तन्मात्रार्थं दिनेदिने । न च्छिद्रं वीक्षते किंचिद्वीक्षमाणोऽपि यत्नतः

તે દિવસે દિવસે મનમાં માત્ર તે એક જ હેતુનું ચિંતન કરતો રહ્યો; અને પ્રયત્નપૂર્વક જોતા પણ કોઈ છિદ્ર કે દોષ દેખાયો નહીં.

Verse 38

शैवोऽपि च स कक्ष्यां तां तां मात्रां हेमसंभवाम् । कथंचिन्मोक्षते भूमौ भोज्ये देवार्चनेऽपि न

શૈવચિહ્ન ધારણ કરતો હોવા છતાં, પોતાની બાજુમાં રાખેલી તે સુવર્ણ થેલી/માત્રાને તે ક્યારેય જમીન પર મૂકતો ન હતો—ન ભોજન વખતે, ન દેવાર્ચનમાં પણ.

Verse 39

ततोऽसौ चिन्तयामास दुःशीलो निजचेतसि । मठे तावत्प्रवेशोऽस्ति नैव रात्रौ कथंचन

ત્યારે તે દુષ્ટ સ્વભાવનો માણસ પોતાના મનમાં વિચારવા લાગ્યો— “મઠમાં તો થોડુંક સુધી પ્રવેશ શક્ય છે; પરંતુ રાત્રે કોઈ રીતે પણ પ્રવેશ શક્ય નથી.”

Verse 40

सूर्यास्तमानवेलायां यत्प्रयच्छति तत्क्षणात् । परिघं सुदृढं पापस्तत्करोमि च किं पुनः

“સૂર્યાસ્તના સમયે તે જેમ જ (દ્વાર) બંધ કરે છે, તત્ક્ષણે એ પાપી બહુ મજબૂત આડકાંઠો/પરિઘ લગાવે છે— તો હવે હું વધુ શું કરું?”

Verse 41

मठोऽयं सुशिलाबद्धो नैव खातं प्रजायते । तुंगत्वान्न प्रवेशः स्यादुपायैर्विविधैः परैः

“આ મઠ સારા રીતે ગોઠવેલા પથ્થરોથી દૃઢ બંધાયેલો છે; તેમાં ભેદ પાડવો શક્ય નથી. ઊંચાઈને કારણે, અનેક પ્રકારના ઉપાયો કર્યાં છતાં પ્રવેશ નહીં થાય.”

Verse 42

तत्किं विषं प्रयच्छामि शस्त्रैर्व्यापादयामि किम् । दिवापि पशुमारेण पंचत्वं वा नयामि किम्

“તો શું હું વિષ આપી દઉં? કે શસ્ત્રોથી તેને મારી નાખું? અથવા દિવસે પણ ‘પશુમારક’ જેવી હિંસક રીતથી તેને મૃત્યુ સુધી પહોંચાડું?”

Verse 43

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रावृट्काल उपस्थितः । श्रावणस्यासिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे

આ રીતે વિચારતાં વિચારતાં તેના માટે વર્ષાઋતુ આવી પહોંચી— શ્રાવણ માસના કૃષ્ણ પક્ષમાં, જ્યારે સૂર્ય કર્ક રાશિમાં હતો।

Verse 44

प्राप्तो महेश्वरस्तस्य कोऽपि तत्र धनी द्रुतम् । तेनोक्तं प्रणिपत्योच्चैः करिष्यामि पवित्रकम्

ત્યારે એક ધનવાન પુરુષ ઝડપથી ત્યાં મહેશ્વર (શિવ) પાસે આવ્યો. સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને ઊંચે સ્વરે બોલ્યો— “હું પવિત્રક વ્રત કરીશ.”

Verse 45

चतुर्द्दश्यामहं स्वामिन्यद्यादेशो भवेत्तव । यद्यागच्छसि मे ग्रामं प्रसादेन सम न्वितः

“હે સ્વામિની, આજે ચતુર્દશીના દિવસે તમારો આદેશ મારા પર રહે. તમે પ્રસન્ન થઈ કૃપાસહિત મારા ગામે આવો તો…”

Verse 46

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नस्ततो निंबशुचो मुनिः । तथेति चैवमुक्त्वा तं प्रेषयामास तत्क्षणात्

સૂત બોલ્યા— આ સાંભળી નિંબશુચ મુનિ પ્રસન્ન થયા. “તથાસ્તુ” કહી તેમણે તેને તે ક્ષણે જ વિદાય આપ્યો.

Verse 47

आगमिष्याम्यहं काले स्वशिष्येण समन्वितः । करिष्यामि परं श्रेयस्तव वत्स न संशयः

“યોગ્ય સમયે હું મારા શિષ્ય સાથે આવીશ. હે વત્સ, તારો પરમ કલ્યાણ કરીશ— તેમાં શંકા નથી.”

Verse 48

अथ काले तु संप्राप्ते चिन्तयित्वा प्रभातिकम् । प्रभातसमये प्राप्ते स शैवः प्रस्थितस्तदा । दुःशीलेन समायुक्तः संप्रहृष्टतनूरुहः

પછી નિર્ધારિત સમય આવતાં, પ્રાતઃકર્મનું ચિંતન કરીને, પ્રભાત સમયે તે શૈવ પ્રસ્થાન કર્યો. દુઃશીલ તેની સાથે હતો અને હર્ષથી તેના રોમ ઊભા થયા હતા.

Verse 49

ततो वै गच्छमानस्य तस्य मार्गे व्यवस्थिता । पुण्या नदी सुविख्याता मुरला सागरंगमा

પછી તે માર્ગે આગળ વધતો હતો ત્યારે તેના રસ્તામાં પુણ્યદાયિની અને સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ એવી મુરલા નદી આવી, જે સાગર તરફ વહે છે.

Verse 50

स तां दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं वत्स शिष्य करोम्यहम् । भवता सह देवार्चां मुरलायां स्थिरो भव

તે નદીને જોઈ તેણે કહ્યું—“વત્સ, હું તને મારો શિષ્ય બનાવું છું. તું મારી સાથે મુરલામાં સ્થિર રહી દેવપૂજા કર.”

Verse 51

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा संस्थितोऽस्यास्तटे शुभे । सोऽपि निंबशुचस्तस्य रंजितः सर्वदा गुणैः

“બાઢમ્” કહી તે તેના શુભ તટ પર સ્થિર રહ્યો. અને નિંબશુચ પણ તેના ગુણોથી સદા પ્રસન્ન રહેતો હતો.

Verse 52

सुशिष्यं तं परिज्ञाय विश्वासं परमं गतः । स्थगितां तां समादाय हेममात्रासमुद्भवाम्

તેને ઉત્તમ શિષ્ય જાણીને તેણે પરમ વિશ્વાસ મેળવ્યો. પછી તેણે સ્વર્ણમાત્રા જેટલી ઉત્પન્ન થયેલી તે ગુપ્ત વસ્તુ ઉપાડી લીધી.

Verse 53

जागेश्वरसमोपेतां स कन्थां व्याक्षिपत्क्षितौ । पुरीषोत्सर्गकार्येण ततस्तोकांतरं गतः

જાગેશ્વર સાથે સંબંધિત તે કન્થા તેણે જમીન પર ફેંકી દીધી. પછી મલોત્સર્ગના બહાને તે થોડું અંતર દૂર ગયો.

Verse 54

यावच्चादर्शनं प्राप्तो वेतसैः परिवारितः । तावन्मात्रां समादाय दुःशीलः प्रस्थितो द्रुतम् । उत्तरां दिशमाश्रित्य प्रहृष्टेनांतरात्मना

વેતસના ઝાડઝાંખરથી ઢંકાઈ તે નજરથી ઓઝલ થતાં જ, દુઃશીલે એટલી જ માત્રા ઝપટીને તરત જ દોડી નીકળ્યો. ઉત્તર દિશાનો આશ્રય લઈને, અંતરમાં હર્ષિત થઈ આગળ વધ્યો.

Verse 55

अथासौ चागतो यावद्दुःशीलं नैव पश्यति । केवलं दृश्यते कन्था जागेश्वरसमन्विता

પછી તે ત્યાં આવ્યો ત્યારે દુઃશીલ તો ક્યાંય દેખાયો નહીં; માત્ર કન્થા (ચોગો) જ દેખાઈ, જે જાગેશ્વર સાથે સંલગ્ન—અર્થાત્ તેના ચિહ્નથી યુક્ત—હતી.

Verse 56

षडक्षरेण मंत्रेण लिंगस्योपरि भक्तितः । स तां गतिमवाप्नोति यांयां यांतीह यज्विनः

ષડક્ષરી મંત્રને ભક્તિપૂર્વક લિંગ પર જપીને/અર્પીને, તે અહીં યજ્વા—પુણ્યશીલ ઉપાસકો—જે પરમ ગતિ પામે છે, એ જ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 57

यावन्मात्राविहीनां च ततो ज्ञात्वा च तां हृताम् । तेन शिष्येण मूर्च्छाढ्यो निपपात महीतले

પછી પોતાની ‘માત્રા’ ગાયબ છે અને તે ચોરી ગઈ છે એમ જાણતાં જ, તે શિષ્ય મૂર્ચ્છાથી વ્યાકુળ થઈ ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 58

ततश्च चेतनां प्राप्य कृच्छ्राच्चोत्थाय तत्क्षणात् । शिलायां ताडयामास निजांगानि शिरस्तथा

પછી ચેતના પ્રાપ્ત કરીને, કઠિનતાથી ઊભો થતાં જ, એ ક્ષણે તેણે પોતાના અંગો—અને માથું પણ—શિલા પર અથડાવીને માર્યા.

Verse 59

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि मुष्टस्तेन दुरात्मना । किं करोमि क्व गच्छामि कथं तं वीक्षयाम्यहम्

હાય! હું હણાયો, હું નાશ પામ્યો—તે દુષ્ટાત્માએ મને લૂંટી લીધો. હવે હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? તેને હું કેવી રીતે ફરી જોઈ શકું?

Verse 60

ततस्तु पदवीं वीक्ष्य तस्य तां चलितो ध्रुवम् । वृद्ध भावात्परिश्रांतो वावृत्य स मठं गतः

પછી તેની પગદંડી જોઈને તે નિશ્ચયે તેની પાછળ ચાલ્યો; પરંતુ વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી જઈ પાછો વળી મઠમાં ગયો.

Verse 61

दुःशीलोऽपि समादाय मात्रां स्थानांतरं गतः । ततस्तेन सुवर्णेन व्यवहारान्करोति सः

એ દુષ્ટ સ્વભાવવાળો પણ તે રકમ લઈને બીજા સ્થળે ગયો; પછી તે સોનાથી લેવડદેવડ અને વેપાર કરવા લાગ્યો.

Verse 62

ततो गृहस्थतां प्राप्तः कृतदारपरिग्रहः । वृद्धभावं समापन्नः संतानेन विवर्जितः

પછી તે ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ્યો અને પત્ની સ્વીકારી; વૃદ્ધાવસ્થાએ પહોંચ્યો, છતાં સંતાનથી વંચિત રહ્યો.

Verse 63

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्रापरायणः । भार्यया सहितो विप्रश्चमत्कारपुरं गतः

થોડા સમય પછી તીર્થયાત્રામાં પરાયણ તે વિપ્ર પોતાની પત્ની સાથે ચમત્કારપુર ગયો.

Verse 64

स्नात्वा तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च । भ्रममाणेन संदृष्टो दुर्वासा नाम सन्मुनिः

બધાં તીર્થોમાં સ્નાન કરીને અને દેવાલયોમાં દર્શન કરીને, ભ્રમણ કરતાં તેણે દુર્વાસા નામના સન્મુનિને જોયા।

Verse 65

निजदेवस्य सद्भक्त्या नृत्यगीतपरायणः । तं च दृष्ट्वा नमस्कृत्य वाक्यमेतदुवाच सः

પોતાના ઇષ્ટદેવની સદ્ભક્તિથી નૃત્ય-ગીતમાં તલ્લીન તે, તેમને જોઈ નમસ્કાર કરીને આ વચન બોલ્યો।

Verse 66

केनैतत्स्थापितं लिंगं निर्मलं शंकरोद्भवम् । किं त्वं नृत्यसि गीतं च पुरोऽस्य प्रकरोषि च । मुनीनां युज्यते नैव यदेतत्तव चेष्टितम्

આ નિર્મળ, શંકરોદ્ભવ લિંગ કોણે સ્થાપિત કર્યું છે? તું એની સામે કેમ નાચે છે અને ગાય છે? આવું વર્તન મુનિઓને જરાય શોભતું નથી।

Verse 67

दुर्वासा उवाच । मयैतत्स्थापितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः । नृत्यगीतप्रियो यस्माद्देवदेवो महेश्वरः

દુર્વાસા બોલ્યા—દેવદેવ શૂલિન માટે આ લિંગ મેં સ્થાપિત કર્યું છે; કારણ કે દેવાધિદેવ મહેશ્વર નૃત્ય અને ગીતને પ્રિય રાખે છે।

Verse 68

न मेऽस्ति विभवः कश्चिद्येन भोगं करोम्यहम्

મારે પાસે એવું કોઈ વૈભવ નથી કે જેના દ્વારા હું ભોગવિલાસ કરી શકું।

Verse 69

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तश्चिर्भटिर्नाम योगवित् । तेन पृष्टः स दुर्वासा वेदांतिकमिदं वचः

એ દરમ્યાન ચિર્ભટી નામનો યોગવિદ ત્યાં આવ્યો. તેણે પૂછતાં મહાતેજસ્વી દુર્વાસાએ આ વેદાંતમય ઉપદેશ ઉચ્ચાર્યો.

Verse 70

असूर्या नाम ते लोका अंधेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्याऽभिगच्छंति ये केचात्महनो जनाः

તે લોક ‘અસૂર્ય’ કહેવાય છે, ઘોર અંધકારથી ઢંકાયેલા; આત્મહનન કરનાર લોકો મૃત્યુ પછી ત્યાં જ જાય છે.

Verse 71

उपविश्य ततस्तेन तस्य दत्तस्तु निर्णयः । दुःशीलेनापि तत्सर्व विज्ञातं तस्य संस्तुतम्

પછી તે બેઠો, અને તે (ગુરુએ) તેને સ્પષ્ટ નિર્ણય આપ્યો. દુશીલ હોવા છતાં તેણે બધું સમજી લીધું અને તે ઉપદેશની પ્રશંસા કરી.

Verse 72

ततो विशेषतो जाता भक्तिस्तस्य हरं प्रति । तं प्रणम्य ततश्चोच्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह

ત્યારબાદ તેના હૃદયમાં હર (શિવ) પ્રત્યે વિશેષ પ્રબળ ભક્તિ જાગી. તેને પ્રણામ કરીને તેણે ઊંચા સ્વરે આ વચન કહ્યું.

Verse 74

भगवन् ब्राह्मणोऽस्मीति जात्या चैव न कर्मणा । न कस्यचिन्मया दत्तं कदाचिन्नैव भोजनम् । केवलं देवविप्राणां वंचयित्वा धनं हृतम् । व्यसनेनाभिभूतेन द्यूतवेश्योद्भवेन च

ભગવન્! હું જન્મથી બ્રાહ્મણ કહેવાઉં છું, કર્મથી નહીં. મેં ક્યારેય કોઈને અન્નદાન આપ્યું નથી. જુગાર અને વેશ્યા-સંગથી ઉપજેલા વ્યસનોમાં પરાભૂત થઈ, દેવો અને બ્રાહ્મણોને પણ છેતરી ધન હરણ કર્યું છે.

Verse 75

तथा च ब्राह्मणेनापि मया शैवो गुरुः कृतः । वंचितश्च तथानेकैश्चाटुभिर्विहृतं धनम्

આ રીતે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં મેં શૈવ ગુરુનો બહાનો કરીને તેને છેતર્યો; અને અનેક ચાટુકારોથી હું પણ છેતરાયો, મારું ધન વેડફાઈ ગયું।

Verse 76

तस्य सक्तं धनं भूयः साधुमार्गेण चाहृतम् । स चापि च गुरुर्मह्यं परलोकमिहागतः

જે બંધાઈને ખોવાયેલું ધન હતું, તે મેં ફરી સાધુમાર્ગે મેળવી લીધું; અને જે જ મારા ગુરુ બન્યો હતો, એ જ હવે પરલોકથી અહીં આવ્યો છે।

Verse 77

पश्चात्तापेन तेनैव प्रदह्यामि दिवानिशम् । पुरश्चरणदानेन तत्प्रसादं कुरुष्व मे

એ જ પશ્ચાત્તાપથી હું દિવસ-રાત બળું છું; પુરશ્ચરણ-સંબંધિત દાન દ્વારા મારા માટે તેનો પ્રસાદ (કૃપા) પ્રાપ્ત કરાવો।

Verse 78

अस्ति मे विपुलं वित्तं न संतानं मुनीश्वर । तन्मे वद मुने श्रेयस्तद्वित्तस्य यथा भवेत् । इह लोके परे चैव येन सर्वं करोम्यहम्

હે મુનીશ્વર, મારી પાસે બહુ ધન છે, પણ સંતાન નથી; હે મુને, કહો—આ ધન સાચે ફળદાયી કેવી રીતે બને, જેથી હું ઇહલોક અને પરલોક બંનેમાં કર્તવ્ય બધું કરી શકું।

Verse 79

दुर्वासा उवाच । कृत्वा पापसहस्राणि पश्चाद्धर्मपरो भवेत् । यः पुमान्सोऽतिकृच्छ्रेण तरेत्संसारसागरम्

દુર્વાસા બોલ્યા—હજારો પાપો કર્યા પછી પણ મનુષ્ય પછી ધર્મપરાયણ બની શકે છે; પરંતુ તે સંસાર-સાગર અતિ કષ્ટથી જ પાર કરે છે।

Verse 80

दिनेनापि गुरुर्योऽसौ त्वया शैवो विनिर्मितः । अधर्मेणापि संजातः स गुरुस्तेन संशयः

એક જ દિવસે તું જે શૈવ ‘ગુરુ’ રચ્યો, તે અધર્મથી જન્મ્યો હોય તોય તે જ તારો ગુરુ છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 81

ब्राह्मणो ब्रह्मचारी स्याद्ग्रहस्थस्तदनंतरम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव तत श्चैव कुटीचरः

બ્રાહ્મણ પ્રથમ બ્રહ્મચારી બને; ત્યારબાદ ગૃહસ્થ. પછી વાનપ્રસ્થ અને યતિ (સંન્યાસી); અને ત્યારપછી કૂટિચાર—કૂટિયામાં નિવાસ કરનાર।

Verse 82

बहूदकस्ततो हंसः परमश्च ततो भवेत् । ततश्च मुक्तिमायाति मार्गमेनं समाश्रितः

પછી તે બહુદક બને; ત્યારબાદ હંસ; અને પછી પરમ. આ માર્ગનો આશ્રય લેતાં તે અંતે મુક્તિ પામે છે।

Verse 83

त्वया पुनः कुमार्गेण यद्व्रतं ब्राह्मणेन च । शैवमार्गं समास्थाय तन्महापातकं कृतम्

પરંતુ તું ફરી કુમાર્ગે, એક બ્રાહ્મણ સાથે, શૈવમાર્ગ અપનાવી જે વ્રત લીધું—તે મહાપાતક બની ગયું।

Verse 84

दुःशील उवाच । सर्वेष्वेव हि वेदेषु रुद्रः संकीर्त्यते प्रभुः । तत्किं दोषस्त्वया प्रोक्तस्तस्य दीक्षासमुद्भवः

દુઃશીલ બોલ્યો: ખરેખર સર્વ વેદોમાં રુદ્ર પ્રભુ તરીકે કીર્તિત છે. તો પછી તેની દીક્ષા પરથી ઉત્પન્ન કયો દોષ તું કહ્યો છે?

Verse 85

दुर्वासा उवाच । सत्यमेतत्त्वया ख्यातं वेदे रुद्रः प्रकीर्तितः । बहुधा वासुदेवोऽपि ब्रह्मा चैव विशेषतः

દુર્વાસા બોલ્યા—તમે જે કહ્યું તે સત્ય જ છે; વેદોમાં રુદ્રનું પ્રકીર્તન થયેલું છે. તેમ જ વાસુદેવની પણ અનેક રીતે સ્તુતિ થાય છે, અને વિશેષ કરીને બ્રહ્માની પણ.

Verse 86

परं विप्रस्य या दीक्षा व्रतवंधसमुद्भवा । गायत्री परमा जाप्ये गुरुर्व्रतपरो हि सः । वैष्णवीं चाथ शैवीं च योऽन्यां दीक्षां समाचरेत्

બ્રાહ્મણ માટે પરમ દીક્ષા તે છે, જે વ્રત-બંધનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. જપમાં પરમ મંત્ર ગાયત્રી છે, અને તેનો સાચો ગુરુ તે જ છે જે વ્રતમાં પરાયણ હોય. પરંતુ જે વૈષ્ણવી કે શૈવી દીક્ષા લઈને ફરી બીજી દીક્ષા કરે,

Verse 87

ब्राह्मणो न भवेत्सोऽत्र यद्यपि स्यात्षडंगवित् । अपरं लिंगभेदस्ते संजातः कपटादिषु

તે અહીં સાચો બ્રાહ્મણ રહેતો નથી, ભલે તે ષડંગનો વિદ્વાન હોય. અને તારા માટે પતનનું બીજું ચિહ્ન પણ ઊભું થયું છે—કપટ વગેરે.

Verse 88

व्रतत्यागान्न संदेहस्तत्र ते नास्ति किंचन । प्रायश्चित्तं मया सम्यक्स्मृतिमार्गेण चिंतितम्

વ્રત ત્યાગથી દોષ થાય છે—એમાં શંકા નથી; તારા માટે તેમાં કંઈ અનિશ્ચિત નથી. સ્મૃતિમાર્ગ અનુસાર યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત મેં સમ્યક રીતે વિચાર્યું છે.

Verse 89

दुःशील उवाच । सतां सप्तपदीं मैत्रीं प्रवदंति मनीषिणः । मित्रतां तु पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु

દુઃશીલ બોલ્યો—મનીષીઓ કહે છે કે સજ્જનોમાં સાત પગલાં સાથે ચાલવાથી મિત્રતા દૃઢ થાય છે. તે મિત્રતાને માન આપી હું થોડું કહું છું—સાંભળો.

Verse 90

अस्ति मे विपुलं वित्तं यदि तेन प्रसिद्ध्यति । तद्वदस्व महाभाग येन सर्वं करोम्यहम्

મારે પાસે અતિ વિશાળ ધન છે; જો તેનાથી યશ મળે. હે મહાભાગ, કહો—કયા ઉપાયથી હું સર્વ કર્તવ્ય કરી શકું?

Verse 91

दुर्वासा उवाच । एक एव ह्युपायोऽस्ति तव पातकनाशने । तं चेत्करोषि मे वाक्याद्विशुद्धः संभविष्यसि

દુર્વાસા બોલ્યા—તારા પાપનાશ માટે ખરેખર એક જ ઉપાય છે. મારા વચન મુજબ તે કરેશ તો તું શુદ્ધ થઈ જશે.

Verse 92

तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ज्ञानमेव च । द्वापरे तीर्थयात्रां च दानमेव कलौ युगे

કૃતયુગમાં તપની પ્રશંસા થાય છે, ત્રેતામાં જ્ઞાન જ શ્રેષ્ઠ; દ્વાપરમાં તીર્થયાત્રા, અને કલિયુગમાં દાન જ મુખ્ય છે.

Verse 93

सांप्रतं कलिकालोऽयं वर्तते दारुणाकृतिः । तस्मात्कृष्णाजिनं देहि सर्वपापविशुद्धये

હમણાં આ કલિકાળ ભયંકર સ્વરૂપે પ્રવર્તે છે. તેથી સર્વ પાપશુદ્ધિ માટે કૃષ્ણાજિન (કાળા મૃગચર્મ) દાન આપો.

Verse 94

तथा च ते घृणाऽप्यस्ति गुरुवित्तसमुद्भवा । तदर्थं कुरु तन्नाम्ना शंकरस्य निवेशनम्

અને ગુરુના ધન પ્રત્યેની આસક્તિથી તારા અંદર વિમુખતા/ઘૃણા પણ ઊભી થઈ છે. તેથી એ કારણસર શંકરના નામે એક નિવાસસ્થાન બાંધો.

Verse 95

येन तस्मादपि त्वं हि आनृण्यं यासि तत्क्षणात् । अन्यत्रापि च तद्वित्तं यत्किंचिच्च प्रपद्यते

તે કર્મથી તું તેની પ્રત્યે પણ તત્ક્ષણે ઋણમુક્ત થઈ જઈશ; અને તે ધનનો જે કંઈ અંશ અન્ય કોઈ રીતે પણ તારા હાથમાં આવે।

Verse 96

ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो नित्यं देहि समाहितः । तिलपात्रं सदा देहि सहिरण्यं विशेषतः

એકાગ્ર ચિત્તથી વિશિષ્ટ બ્રાહ્મણોને નિત્ય દાન આપો. હંમેશાં તલનું પાત્ર દાન આપો, અને વિશેષ કરીને સોનાં સાથે દાન આપો.

Verse 97

येन ते सकलं पापं देहान्नाशं प्रगच्छति । अपरं चैत्रमासेऽहं सदाऽगच्छामि भक्तितः

આથી તારો સર્વ પાપ દેહમાંથી દૂર થઈ નાશ પામે છે. વધુમાં ચૈત્ર માસમાં હું ભક્તિથી સદા અહીં આવું છું.

Verse 98

कल्पग्रामात्सुदूराच्च प्रासादेऽत्र स्वयं कृते । पुनर्यामि च तत्रैव व्रतमेतद्धि मे स्थितम्

દૂર આવેલા કલ્પગ્રામથી હું અહીં મેં જાતે સ્થાપિત કરેલા આ પ્રાસાદમાં આવું છું; અને પછી ફરી એ જ સ્થાને પરત જાઉં છું—આ જ મારું સ્થિર વ્રત છે.

Verse 99

तस्माच्चिंत्यस्त्वयाह्येष प्रासादो यो मया कृतः । चिंतनीयं सदैवेह स्नानादिभिरनेकशः

અતએવ મેં બનાવેલો આ પ્રાસાદ તારે અવશ્ય મનમાં રાખવો. અહીં સ્નાન વગેરે અનેક પુણ્યકર્મો સાથે તેનું વારંવાર સ્મરણ કરવું જોઈએ.

Verse 100

दुःशील उवाच । करिष्यामि वचस्तेऽहं यथा वदसि सन्मुने

દુઃશીલ બોલ્યો—હે સન્મુને! તમે જેમ કહો છો તેમ જ હું તમારા વચનનું પાલન કરીશ।

Verse 101

दुर्वासा उवाच । सर्वपापविशुद्ध्यर्थं दत्ते कृष्णाजिने द्विजः । प्रयच्छ तिलपात्राणि गुप्तपापस्य शुद्धये

દુર્વાસા બોલ્યા—સર્વ પાપોની શુદ્ધિ માટે જ્યારે કોઈ દ્વિજ બ્રાહ્મણ કૃષ્ણાજિન દાન કરે, ત્યારે ગુપ્ત પાપોની શુદ્ધિ માટે તલના પાત્રો પણ અર્પણ કરવાં જોઈએ।

Verse 102

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दत्तं तेन महात्मना । ततः कृष्णाजिनं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये

સૂત બોલ્યા—તેમનું વચન સાંભળી તે મહાત્માએ તેમ જ દાન કર્યું. પછી ભક્તિપૂર્વક આહિતાગ્નિ બ્રાહ્મણને કૃષ્ણાજિન અર્પણ કર્યું।

Verse 103

दुर्वाससः समा देशाद्यथोक्तविधिना द्विजाः । यच्छतस्तिलपात्राणि तस्य नित्यं प्रभक्तितः

પછી દુર્વાસાએ કહેલા વિધાન મુજબ તે પ્રદેશના દ્વિજ બ્રાહ્મણો તેને નિત્ય મહાભક્તિથી તલના પાત્રો આપતા રહ્યા।

Verse 104

गतपापस्य दीक्षां च ददौ निर्वाणसंभवाम् । तथासौ गतपापस्य दीक्षां दत्त्वा यथाविधि

જેનાં પાપો દૂર થયા હતા, તેને તેમણે નિર્વાણ તરફ દોરી જતી દીક્ષા આપી. આ રીતે શુદ્ધ થયેલાને વિધિપૂર્વક દીક્ષા આપી,

Verse 105

ततः प्रोवाच मधुरं देहि मे गुरुदक्षिणाम्

ત્યારે તેણે મધુર વાણીથી કહ્યું—“મને ગુરુદક્ષિણા આપો.”

Verse 106

दुःशील उवाच । याचस्व त्वं प्रभो शीघ्रं यां ते यच्छामि दक्षिणाम् । तां प्रदास्यामि चेच्छक्तिर्वित्तशाठ्यविवर्जिताम्

દુઃશીલ બોલ્યો—“હે પ્રભુ, હું તમને અર્પું છું તે દક્ષિણા ત્વરિત માગો. શક્તિ હશે તો આપીશ—ધન વિષે કોઈ છળ વિના.”

Verse 107

दुर्वासा उवाच । कल्पग्रामं गमिष्यामि सांप्रतं वर्तते कलिः । नाहमत्रागमिष्यामि यावन्नैव कृतं भवेत्

દુર્વાસા બોલ્યા—“હવે હું કલ્પગ્રામ જઈશ, કારણ કે અત્યારે કલિનો પ્રભાવ છે. આ કાર્ય પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી હું અહીં પાછો નહીં આવું.”

Verse 108

अर्धनिष्पादितो ह्येष प्रासादो यो मया कृतः । परिपूर्तिं त्वया नेय एषा मे गुरुदक्षिणा

મારા દ્વારા આરંભાયેલો આ પ્રાસાદ અર્ધો જ પૂર્ણ થયો છે. તું તેને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડ—આ જ મારી ગુરુદક્ષિણા છે.

Verse 109

नृत्यगीतादिकं यच्च तथा कार्यं स्वशक्तितः । पुरतोऽस्य बलिर्देयस्तथान्यत्कुसुमादिकम्

અને નૃત્ય-ગીત વગેરે જે કંઈ હોય તે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરાવ. તેના સમક્ષ બલિ અર્પણ કરવો અને પુષ્પાદિ અન્ય ઉપચાર પણ ચઢાવવાના.

Verse 110

एवमुक्त्वा गतः सोऽथ कल्पग्रामं मुनीश्वरः । दुःशीलोऽपि तथा चक्रे यत्तेन समुदाहृतम्

આમ કહી મુનિશ્રેષ્ઠ કલ્પગ્રામે ગયા. દુઃશીલએ પણ તેમણે કહેલું યથાવત્ તેમ જ આચર્યું.

Verse 111

सूत उवाच । एवं तस्य प्रभक्तस्य तत्कार्याणि प्रकुर्वतः । तन्नाम्ना कीर्त्यते सोऽथ दुःशील इति संज्ञितः

સૂત બોલ્યા—તે ભક્તિપૂર્વક તે કાર્યો કરતો રહ્યો; તેથી પછી તે જ નામથી પ્રસિદ્ધ થઈ ‘દુઃશીલ’ તરીકે ઓળખાયો.

Verse 112

चैत्रमासे च यो नित्यं तं च देवं प्रपश्यति । क्षणं कृत्वा स पापेन वार्षिकेण प्रमुच्यते

જે ચૈત્ર માસમાં નિત્ય તે દેવનું દર્શન કરે છે, તે ક્ષણમાત્ર દર્શનથી પણ વર્ષભરના પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 113

यः पुनः स्नपनं तस्य सर्वं चैव करोति च । त्रिंशद्वर्षोद्भवं पापं तस्य गात्रात्प्रणश्यति

અને જે તે દેવનું સંપૂર્ણ સ્નપનવિધિ કરે છે, તેના દેહમાંથી ત્રીસ વર્ષનું પાપ નાશ પામે છે.

Verse 114

यः पुनर्नृत्यगीताद्यं कुरुते च तदग्रतः । आजन्ममरणात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्

વધુમાં, જે તેમના સમક્ષ નૃત્ય, ગીત વગેરે અર્પે છે, તે જન્મથી મરણ સુધીના સંગ્રહિત પાપોથી પણ મુક્ત થઈ મોક્ષ પામે છે.