Adhyaya 104

Verse 1

ऋषय ऊचुः । राक्षसैस्तत्र लिंगानि यानि भक्त्या समन्वितैः । स्थापितानि च माहात्म्यं तेषां सूत प्रकीर्तय

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! ત્યાં ભક્તિથી યુક્ત રાક્ષસોએ જે લિંગો સ્થાપ્યાં છે, તેમનું માહાત્મ્ય વર્ણવો।

Verse 2

सूत उवाच । तेषां पूजाकृते रौद्रा राक्षसा बलवत्तराः । लंकापुर्याः समायांति सदैव शतशः पुरा

સૂત બોલ્યા—તેમની પૂજા માટે પ્રાચીન સમયમાં લંકાપુરીમાંથી ક્રૂર અને અત્યંત બળવાન રાક્ષસો હંમેશાં સૈકડોની સંખ્યામાં આવતા હતા।

Verse 3

आगच्छन्तो व्रजन्तस्ते मार्गे क्षेत्रे च तत्र च । भक्षयन्ति जनौघांश्च बालवृद्धाञ्जनानपि

તેઓ આવતાં-જતાં, માર્ગોમાં અને ત્યાંના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પણ, જનસમૂહોને—બાળકો અને વૃદ્ધો સહિત—ભક્ષણ કરવા લાગ્યા.

Verse 4

ततस्ते मानवाः सर्वे प्रद्रवंतः समंततः । इतश्चेतश्च धावन्ति प्राणरक्षणतत्पराः

પછી તે બધા મનુષ્યો ચારે તરફથી ભાગવા લાગ્યા; પ્રાણરક્ષામાં તત્પર થઈ અહીં-ત્યાં દોડતા રહ્યા.

Verse 5

तथान्ये बहवो गत्वा ह्ययोध्याख्यां महापुरीम् । रामपुत्रं नृपश्रेष्ठं कुशं प्रोचुः सुदुःखिताः

એ જ રીતે ઘણા અન્ય લોકો અયોધ્યા નામની મહાપુરીમાં ગયા અને અત્યંત દુઃખિત થઈ રામપુત્ર, નૃપશ્રેષ્ઠ કુશને વાત કહી સંભળાવી।

Verse 6

तव पित्रा समं प्राप्ताः पूर्वं ये राक्षसा नृप । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विभीषणपुरःसराः

હે નૃપ! પૂર્વે તારા પિતાની સાથે આવેલા જે રાક્ષસો હતા, તેઓ વિભીષણના નેતૃત્વમાં હાટકેશ્વરજ ક્ષેત્રે પહોંચી ગયા છે।

Verse 7

संस्थापितानि लिंगानि चतुर्वक्त्राणि तत्र वै । राक्षसेंद्रैः स्वमन्त्रैस्तैस्तस्य क्षेत्रस्य पश्चिमे

ત્યાં, તે ક્ષેત્રના પશ્ચિમ ભાગમાં, રાક્ષસેન્દ્રોએ પોતાના-પોતાના મંત્રોથી ચતુર્મુખ લિંગોની સ્થાપના કરી।

Verse 8

तेनैव चानुषंगेण समागच्छंति नित्यशः । तस्मिन्क्षेत्रे प्रकुर्वंति तथा लोकस्य भक्षणम्

તે જ સંબંધને કારણે તેઓ દરરોજ ત્યાં આવે છે અને તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં લોકોનું ભક્ષણ કરે છે.

Verse 9

यदि वा तानि लिंगानि कश्चित्संपूजयेन्नरः । सद्यो विनाशमायाति सोऽप्यनर्थो महानभूत्

જો કોઈ મનુષ્ય તે લિંગોની પૂજા કરે છે, તો તે તત્કાળ વિનાશ પામે છે; આ પણ એક મોટો અનર્થ થયો છે.

Verse 10

तस्माद्यदि न रक्षा नः करिष्यसि महीपते । तच्छनैर्यास्यते लोकः सर्वोऽयं संक्षयं ध्रुवम्

હે મહીપતિ! તેથી જો તમે અમારું રક્ષણ નહીં કરો, તો ધીરે ધીરે આ સમસ્ત લોક નિશ્ચિતપણે વિનાશ પામશે.

Verse 11

तच्च क्षेत्रं विशेषेण यत्रागच्छंति ते सदा । राक्षसाः क्रूरकर्माणो महामांसस्य लोलुपाः

અને તે ક્ષેત્રમાં વિશેષ રૂપે, જ્યાં તે ક્રૂર કર્મો કરનારા અને મહામાંસના લોભી રાક્ષસો સદા આવે છે.

Verse 12

तच्छ्रुत्वा स नृपस्तूर्णं स्वामात्यानां न्यवेदयत् । राज्यभारं ततस्तत्र बलेन सहितो ययौ

તે સાંભળીને તે રાજાએ તુરંત પોતાના મંત્રીઓને જાણ કરી, રાજ્યનો ભાર સોંપ્યો અને પછી સૈન્ય સાથે ત્યાં ગયો.

Verse 13

अथ प्राप्तं कुशं दृष्ट्वा हतशेषा द्विजोत्तमाः । प्रोचुस्तं भर्त्सयित्वा तु वचनैः परुषाक्षरैः

ત્યારે કુશને આવેલો જોઈ, સંહાર પછી માત્ર અવશેષ રહેલા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ તેને કઠોર શબ્દોથી ઠપકો આપી કહ્યું.

Verse 14

किमेवं क्रियते राज्यं यथा त्वं क्षत्रियाधमः । करोषि यत्र विध्वंसं राक्षसै र्नीयते जनः

આ કેવું રાજ્યપાલન છે? હે ક્ષત્રિયાધમ, તારા કારણે અહીં એવો વિનાશ થાય છે કે રાક્ષસો લોકોকে પકડી લઈ જાય છે!

Verse 15

नूनं जातो न रामेण भवान्रावणसंभवः । येनोपेक्षसि सर्वान्नो राक्षसैः परिपीडितान्

નિશ્ચયે તું રામથી જન્મેલો નથી; તું રાવણસંભવ છે, કારણ કે રાક્ષસોથી પીડિત અમ સૌની તું ઉપેક્ષા કરે છે.

Verse 16

सत्यमेतत्पुरा प्रोक्तं नीतिशास्त्रविचक्षणैः । यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णः सुखमेधते

આ સત્ય છે; નીતિશાસ્ત્રના વિદ્વાનો પ્રાચીનકાળે કહ્યું છે—જે વર્ણનો જે રાજા, તે વર્ણ સુખથી સમૃદ્ધ થાય છે.

Verse 17

तस्मात्त्वं राक्षसोद्भूतो राक्षसैर्द्विजसत्तमान् । उपेक्षसे ततः सर्वान्भक्ष्यमाणांस्तथापरान्

અતએવ તું રાક્ષસજાત છે; કારણ કે રાક્ષસો દ્વારા ભક્ષ્ય થતા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને અને તેમ જ અન્ય સૌને પણ તું ઉપેક્ષા કરે છે.

Verse 18

आर्तानां यत्र लोकानां दोषैः पार्थिवसंभवैः । पतंत्यश्रूणि भूपृष्ठे तत्र राजा स दोषभाक्

જ્યાં રાજાથી ઉત્પન્ન દોષોના કારણે પીડિત લોકોના આંસુ ધરતી પર પડે છે, ત્યાં એ રાજા જ તે પાપનો ભાર વહન કરે છે।

Verse 19

कुश उवाच । प्रसादः क्रियतां विप्रा न मया ज्ञातमीदृशम् । राक्षसेभ्यः समुत्पन्नो ब्राह्मणानां पराभवः

કુશે કહ્યું—હે વિપ્રો, કૃપા કરો; મને એવું જાણીતું ન હતું કે રાક્ષસોમાંથી બ્રાહ્મણોનો અપમાન અને પરાભવ ઉત્પન્ન થયો છે।

Verse 20

अद्यप्रभृति यः कश्चिद्विनाशं नीयते क्वचित् । ब्राह्मणो वाऽथवाऽन्योऽपि तद्भवेन्मम पातकम्

આજથી આગળ ક્યાંય કોઈ—બ્રાહ્મણ હોય કે અન્ય—વિનાશ તરફ દોરાય, તો તે પાપ મારું જ થાઓ।

Verse 21

एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं प्रेषयामास राघवः । विभीषणाय संक्रुद्धो दूतं भयविवर्जितम्

આવું કહી રાઘવે ક્રોધમાં, ભયરહિત દૂતને તરત જ વિભીષણ પાસે મોકલ્યો।

Verse 22

गच्छ दूत द्रुतं गत्वा त्वया वाच्यो विभीषणः । रामोचितस्त्वया स्नेहो मया सह कृतो महान्

“દૂત, જા—ઝડપથી જઈ વિભીષણને કહેજે: ‘તમે મારી સાથે રામોચિત એવો મહાન સ્નેહબંધ બાંધ્યો છે.’”

Verse 23

यद्राक्षसगणैः सार्धं मम भूमिं समंततः । त्वं क्लेशयसि दुर्बुद्धे मां विश्वास्य सुभाषितैः

હે દુર્બુદ્ધિ! તું રાક્ષસગણ સાથે મારી ભૂમિને સર્વ તરફથી ક્લેશ આપે છે; મધુર વચનોથી મારો વિશ્વાસ જીતીને પણ મને પીડે છે।

Verse 24

मम पित्रा कृतेयं ते प्रतिष्ठा राक्षसाधम । तेन नो हन्मि ते भ्राता यथा तातेन शातितः

હે રાક્ષસાધમ! તારી આ પ્રતિષ્ઠા મારા પિતાએ જ સ્થાપી હતી; તેથી હવે હું તારા ભાઈનો વધ કરીશ, જેમ મારા પિતાએ તારા પિતાને દમન કરીને શાતિત કર્યો હતો।

Verse 25

विषवृक्षोऽपि यो वृद्धिं स्वयमेव प्रणीयते । कथं संछिद्यते सोऽत्र स्वयमेव मनीषिभिः

જે વિષવૃક્ષ પોતે જ વધતો જાય છે, તે જો સ્વયં આગળ વધતો રહે, તો અહીં મનીષીઓ તેને કેવી રીતે કાપી શકશે?

Verse 26

तस्मादद्य दिनादूर्ध्वं यदि कश्चिन्निशाचरः । समुद्रस्योत्तरं पारं कथंचिदागमिष्यति

અતએવ આજના દિવસથી આગળ, જો કોઈ નિશાચર કોઈ રીતે સમુદ્રની પાર ઉત્તર કિનારે પહોંચી જાય…

Verse 27

तदहं सत्वरं प्राप्य लंकां तव पुरीमिमाम् । ससैन्यो ध्वंसयिष्यामि तथा सर्वान्निशाचरान्

ત્યારે હું ત્વરિત લંકા—તારી આ નગરી—માં પહોંચી, મારી સેનાસહિત તેનો ધ્વંસ કરી દઈશ; તેમજ સર્વ નિશાચરોનો પણ સંહાર કરીશ।

Verse 28

त्वां च बद्ध्वा दृढैः पाशैर्निगडैश्च सुसंयतम् । कारासंस्थं करिष्यामि सद्य एव न संशयः

અને તને પણ દૃઢ પાશો અને બેડીઓથી કડક રીતે બાંધી, આજે જ નિશ્ચયે કારાગારમાં નાખી દઈશ—એમાં શંકા નથી।

Verse 29

एवमुक्तस्ततो दूतो गत्वा सेतुं द्रुतं ततः । दृष्ट्वा रामेश्वरं देवं यावदग्रे व्यव स्थितः

એમ કહ્યા પછી દૂત ઝડપથી સેતુ પર ગયો. પછી દેવ રામેશ્વરનું દર્શન કરીને થોડો સમય તેની સામે ઊભો રહ્યો।

Verse 30

तावत्पृष्टो जनैः कैश्चित्कस्त्वं वत्स इहागतः । केन कार्येण नो ब्रूहि नात्र गच्छंति मानवाः

ત્યારે કેટલાક લોકોએ તેને પૂછ્યું—“વત્સ, તું કોણ છે, અહીં આવ્યો છે? કયા કાર્યથી આવ્યો છે તે કહો; કારણ કે અહીંથી આગળ માણસો જતા નથી।”

Verse 31

दूत उवाच । अहं कुशेन भूपेन विभीषणगृहं प्रति । प्रेषितः कार्यमुद्दिश्य तत्र यास्याम्यहं कथम्

દૂતે કહ્યું—“રાજા કુશે મને એક કાર્ય માટે વિભીષણના ગૃહ તરફ મોકલ્યો છે; તો હું ત્યાં કેવી રીતે જઈ શકું?”

Verse 32

जना ऊचुः । नातः परं नरः कश्चिद्गन्तुं शक्तः कथंचन । भग्नः सेतुर्यतो मध्ये रामेणाक्लिष्टकर्मणा

લોકોએ કહ્યું—“આથી આગળ કોઈ માણસ કોઈ રીતે જઈ શકતો નથી; કારણ કે અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામે સેતુને મધ્યમાં તોડી નાખ્યો છે.”

Verse 33

तस्मादत्रैव ते कार्यं सिद्धिं दूत प्रयास्यति । विभीषणकृतं सर्वं दर्शनात्तस्य रक्षसः

તેથી હે દૂત, અહીં જ તારું કાર્ય સિદ્ધ થશે. તે રાક્ષસ (વિભીષણ) ના દર્શન માત્રથી વિભીષણ દ્વારા કરાયેલું બધું સફળ થશે.

Verse 34

सर्वदा राक्षसेन्द्रोऽसौ शुभं रामेश्वरत्रयम् । त्रिकालं पूजयत्येव नियमं समुपाश्रितः

તે રાક્ષસરાજ હંમેશા શુભ રામેશ્વર-ત્રયની ત્રણેય કાળે નિયમપૂર્વક પૂજા કરે છે.

Verse 35

लंकाद्वारे स्थितो यो वै सेतुखण्डे महेश्वरः । प्रभाते कुरुते तस्य स्वयं पूजां विभीषणः

લંકાના દ્વારે સેતુખંડમાં જે મહેશ્વર બિરાજમાન છે, વિભીષણ સ્વયં પ્રભાતે તેમની પૂજા કરે છે.

Verse 36

जलमध्यगतं यच्च सेतुखंडं द्वितीयकम् । तत्र रामेश्वरो यश्च मध्याह्ने तं प्रपूजयेत्

અને જળની મધ્યમાં જે બીજું સેતુખંડ છે, ત્યાં જે રામેશ્વર છે, તેમની તે મધ્યાહ્ન સમયે પૂજા કરે છે.

Verse 37

एनं देव निशीथे च सर्वदागत्य भक्तितः । संपूजयेन्न सन्देहः सत्यमेतत्प्रकीर्तितम्

અને મધ્યરાત્રિએ પણ હંમેશા આવીને ભક્તિપૂર્વક આ દેવની પૂજા કરવી જોઈએ, તેમાં કોઈ શંકા નથી, આ સત્ય કહેવાયું છે.

Verse 38

तस्मात्तिष्ठ त्वमव्यग्रः स्थानेऽत्रैव समाहितः । यावदागमनं तस्य राक्षसस्य महात्मनः

અતએવ તું અવ્યગ્ર અને સમાહિત થઈ આ જ સ્થાને સ્થિર રહેજે, જ્યાં સુધી તે મહાત્મા રાક્ષસનું આગમન ન થાય।

Verse 39

तेनैव सहितः पश्चात्स्वेच्छया तस्य मन्दिरम् । प्रयास्यसि गृहं वापि स्वकीयं तद्विसर्जितः

પછી તેની સાથે રહી તું પોતાની ઇચ્છાથી તેના મંદિરે જઈશ; અથવા તેણે વિદાય આપ્યા પછી પોતાના ઘેર પણ જઈ શકીશ।

Verse 40

अथ तेषां तदाकर्ण्य स दूतो हर्षसंयुतः । बाढमित्येव चोक्त्वाथ तत्र चैव व्यवस्थितः

તેમની વાત સાંભળી તે દૂત હર્ષથી ભરાઈ ગયો. ‘બાઢમ્’—‘એમ જ થાઓ’ કહી તે ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો।

Verse 41

अथ प्राप्ते निशार्धे स राक्षसैः परिवारितः । विभीषणः समायातस्तस्मिन्नायतने शुभे

પછી રાત્રિના મધ્યભાગે રાક્ષસોથી પરિચિત વિભીષણ તે શુભ આયતનમાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 42

विमानवरमारूढः स्तूयमानः समन्ततः । राक्षसैर्बंदिरूपैस्तैर्गीयमानस्तथा परैः

તે ઉત્તમ વિમાન પર આરૂઢ હતો અને સર્વ તરફથી સ્તુતિ પામતો હતો—ભાટરૂપ રાક્ષસો તથા અન્ય લોકો દ્વારા પણ તેનું ગાન થતું હતું।

Verse 43

उत्तीर्य च विमानाग्र्यात्कृत्वाऽथ त्रिः प्रदक्षिणाम् । रामेश्वरं प्रणम्योच्चैः स्तोत्रमेतच्चकार सः

શ્રેષ્ઠ વિમાનના શિખર પરથી ઉતરીને તેણે પછી ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી. રામેશ્વરને પ્રણામ કરીને તેણે ઊંચા સ્વરે આ સ્તોત્ર પાઠ કર્યું.

Verse 44

नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयप्रद । सर्वतः पाणिपादं ते सर्वतोक्षिशिरोमुखम्

હે દેવોના દેવેશ! તમને નમસ્કાર; તમે ભક્તોને અભય આપનાર છો. તમારા હાથ-પગ સર્વત્ર છે અને સર્વત્ર જ તમારી આંખો, શિર અને મુખ છે.

Verse 45

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं चंद्रस्त्वं प्रभाकरः । त्वं विष्णुस्त्वं चतुर्वक्त्रः शक्रस्त्वं परमेश्वरः

તમે જ યજ્ઞ છો, તમે જ વષટ્કાર છો; તમે જ ચંદ્ર, તમે જ પ્રભાકર (સૂર્ય) છો. તમે જ વિષ્ણુ, તમે જ ચતુર્વક્ત્ર બ્રહ્મા; તમે જ શક્ર (ઇન્દ્ર)—તમે જ પરમેશ્વર છો.

Verse 47

यथा काष्ठगतो वह्निः संस्थितोऽपि न लक्ष्यते । मूढैः सर्वत्रसंस्थोपि तथा त्वं नैव लक्ष्यसे

જેમ કાઠમાં રહેલો અગ્નિ હાજર હોવા છતાં દેખાતો નથી; તેમ જ તમે સર્વત્ર સ્થિત હોવા છતાં મૂઢ લોકો તમને ઓળખતા નથી.

Verse 48

यथा दधिगतं सर्पिर्निगूढत्वेन संस्थितम् । चराचरेषु भूतेषु तथा त्वं देव संस्थितः

જેમ દહીંમાં ઘી ગૂઢ રીતે રહેલું હોય છે, તેમ હે દેવ! તમે ચર-અચર સર્વ ભૂતોમાં અંતર્નિહિત થઈ સ્થિત છો.

Verse 49

यथा जलं धरापृष्ठात्खनन्नाप्नोति मानवः । तथा त्वां पूजयन्नित्यं मोक्षमाप्नोत्यसंशयम्

જેમ મનુષ્ય ધરતી ખોદીને જળ મેળવે છે, તેમ જે નિત્ય તમારું પૂજન કરે છે તે નિઃસંદેહ મોક્ષ પામે છે.

Verse 50

तावच्च दुर्लभः स्वर्गस्तावच्छूराश्च शत्रवः । यावदेव न सन्तोषं त्वं करोषि शरीरिणाम्

જ્યાં સુધી તમે દેહધારીઓને સંતોષ આપતા નથી, ત્યાં સુધી સ્વર્ગ દુર્લભ રહે છે અને ત્યાં સુધી શૂર શત્રુઓ પણ ટક્યા રહે છે.

Verse 51

तावल्लक्ष्मीश्चला नॄणां तावद्रोगाः पृथग्विधाः । न यावद्देवदेव त्वं सन्तोषं संप्रयास्यसि

હે દેવદેવ! જ્યાં સુધી તમે સંતોષ આપતા નથી, ત્યાં સુધી મનુષ્યોની લક્ષ્મી ચંચળ રહે છે અને અનેક પ્રકારના રોગો પણ રહે છે.

Verse 52

तावत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा प्रियसमु द्भवम् । यावत्त्वं देव नायासि सन्तोषं देहिनामिह

હે દેવ! જ્યાં સુધી તમે અહીં દેહધારીઓને સંતોષ આપતા નથી, ત્યાં સુધી પુત્રોથી ઉપજતું દુઃખ અને પ્રિયથી ઉપજતું દુઃખ પણ રહે છે.

Verse 53

एवं स्तुत्वा ततो लिंगं स्नापयित्वा यथाविधि । गन्धानुलेपनैदिव्यैर्मर्दयामास वै ततः

આ રીતે સ્તુતિ કરીને તેણે નિયમ મુજબ લિંગને સ્નાન કરાવ્યું; ત્યારબાદ દિવ્ય સુગંધ અને લેપનોથી તેનું મર્દન-અનુલેપન કર્યું.

Verse 54

पारिजातकपुष्पैश्च तथा सन्तानसम्भवैः । कल्पपादपसंभूतैस्तथा मन्दारजैरपि

તેણે પારિજાતના પુષ્પોથી, તેમજ સંતાન વૃક્ષથી ઉત્પન્ન કૂસુમોથી, કલ્પવૃક્ષમાંથી ઉદ્ભવેલા પુષ્પોથી અને મંદારના ફૂલોથી પણ (દેવનું) પૂજન કર્યું।

Verse 55

पूजां चक्रे सुविस्तीर्णा श्रद्धया परया युतः । दिव्यैराभरणैर्भूष्य दिव्यवस्त्रैस्ततः परम्

પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ તેણે અત્યંત વિસ્તૃત અને ભવ્ય પૂજા કરી; (દેવને) દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાવી, ત્યારબાદ દિવ્ય વસ્ત્રોથી પણ અલંકૃત કર્યો।

Verse 56

स च गीतं स्वयं चक्रे तालमादाय पाणिना । मूर्छातालकृतं रम्यं सप्तस्वरविराजितम्

તેણે સ્વયં ગીત રચી ગાયું, હાથથી તાલ પકડી; તે મૂર્છા અને તાલથી રમ્ય રીતે ગોઠવાયેલું, સપ્તસ્વરોની શોભાથી ઝળહળતું હતું।

Verse 57

तानयुक्त्या समोपेतं ग्रामै रागैः स्वलंकृतम् । एवं कृत्वा स शुश्रूषा तस्य देवस्य भक्तितः

તે ગીત યોગ્ય તાન-યુક્તિથી સમૃદ્ધ અને ગ્રામ તથા રાગોથી સુશોભિત હતું; આમ કરીને ભક્તિથી પ્રેરિત થઈ તેણે તે દેવની શুশ્રૂષા-સેવા કરી।

Verse 58

यावत्संप्रस्थितो भूयो लंकां प्रति विभीषणः । तावद्दूतोऽग्रतः स्थित्वा कुशवाक्यमुवाच ह

વિભીષણ જ્યારે ફરી લંકા તરફ પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યો, ત્યારે એક દૂત તેની સામે ઊભો રહી કૂશના વચનો સંભળાવ્યા।

Verse 59

विशेषतस्तु तेनोक्तं यत्तस्य पुरतः पुरा । अतिकोपाभिभूतेन प्ररक्तनयनेन च

વિશેષ કરીને તેણે એ જ વાત કહી, જે પહેલાં તેની સામે જ કહેવાઈ હતી—અતિ કોપથી આવૃત, અને કોપથી લાલ થયેલી આંખો ધરાવનાર દ્વારા।

Verse 60

तच्छ्रुत्वाथ प्रणम्योच्चैर्दूतं प्राह विभीषणः । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

તે સાંભળીને વિભીષણે પ્રણામ કર્યો અને દૂતને આદરપૂર્વક ઊંચા સ્વરે કહ્યું; અંજલિ બાંધી, વિનયથી નમ્ર થઈને તે ઊભો રહ્યો।

Verse 61

यद्येवं विहितं राज्ये रामपुत्रस्य राक्षसैः । तन्नूनं तन्मया सर्वं विहितं दूतसत्तम

જો રામપુત્રના રાજ્યમાં રાક્ષસોએ આવા કર્મ કર્યા હોય, તો નિશ્ચયે તે બધું મારા દ્વારા જ કરાયું છે, હે દૂતશ્રેષ્ઠ।

Verse 62

तस्मान्महाप्रसादो मे कृतस्तेन महात्मना । कुशेन प्रेषितो यस्त्वं मम मूर्खस्य संनिधौ

અતએવ તે મહાત્મા કુશે મારા પર મહાપ્રસાદ કર્યો છે—કારણ કે તેના દ્વારા પ્રેષિત તું, આ મૂર્ખ એવા મારા સન્નિધানে આવ્યો છે।

Verse 63

एवमुक्त्वा स तान्सर्वाञ्छोधयामास राक्षसान् । ये गत्वा भूतले मर्त्यान्ध्वंसयंति सदैव हि

આવું કહીને તેણે તે બધા રાક્ષસોને સુધારીને દંડિત કર્યા, જે ભૂતલ પર જઈ સદાય મનુષ્યોને પીડાવે અને નાશ કરે છે।

Verse 64

ततस्तत्रैव चानीय तस्य दूतस्य संनिधौ । प्रत्येकं तानुवाचेदं कोपादश्रूणि चोत्सृजन्

પછી તેણે તેમને ત્યાં જ તે દૂતની સમક્ષ લાવ્યા. ક્રોધથી બોલતાં અને આંસુ વહાવતાં તેણે એકેકને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 65

यैः कृतो जनविध्वंसो राक्षसैः सुदुरात्मभिः । राज्ये कुशस्य संप्राप्तैः प्रभोर्मम महात्मनः

“કુશના રાજ્યમાં પ્રવેશેલા તે અતિ દુષ્ટ રાક્ષસોએ મારા મહાત્મા પ્રભુના રાજ્યમાં પ્રજાનો વિનાશ કર્યો છે.”

Verse 66

ते सर्वे व्यंतरा रौद्राः प्रभवंतु सुदुःखिताः । लंकाद्वारगता नित्यं क्षुत्पिपासानिपीडिताः

“તેઓ બધા ક્રૂર વ્યંતર બની, અતિ દુઃખિત રહે; લંકાના દ્વારે સદા રહે અને ભૂખ-તરસથી સતત પીડિત રહે.”

Verse 67

सर्वभोगपरित्यक्ताः शीतातपसहि ष्णवः । श्लेष्ममूत्रकृताहारा निन्द्याः सर्वजनस्य च

“સર્વ ભોગોથી વંચિત, ઠંડી-તાપ સહન કરનાર, કફ અને મૂત્રને આહાર બનાવનાર—તે સર્વ લોકો દ્વારા નિંદિત થાઓ.”

Verse 68

एवं दत्त्वाथ तेषां स शापं राक्षससत्तमः । ततः प्राह च तं दूतं पुनरेव कृतां जलिः

“આ રીતે તેમને શાપ આપી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ તે પુરુષે ફરી હાથ જોડીને તે દૂતને કહ્યું.”

Verse 69

अद्यप्रभृति नो कश्चिद्राक्षसः संप्रयास्यति । तस्माद्वाच्यो रघुश्रेष्ठो मद्वाक्यात्स कुशस्त्वया । क्षम्यतामपराधो मे यदज्ञाना दयंकृतः

આજથી આગળ કોઈ પણ રાક્ષસ ફરી હુમલો નહીં કરે. તેથી મારા વચનથી રઘુવંશશ્રેષ્ઠ કુશને તું કહેજે— ‘મારો અપરાધ ક્ષમા કર; અજ્ઞાનવશ મેં હાનિ કરી।’

Verse 70

राक्षसैर्दुष्टजातीयैर्महामांसस्यलोलुपैः । कृतश्च निग्रहस्तेषां प्रत्यक्षं तव दूत यः

દુષ્ટ સ્વભાવવાળા, બહુ માંસના લોભી એવા રાક્ષસોનો દમન કરવામાં આવ્યો છે; હે દૂત, તે દમન તને પ્રત્યક્ષ દેખાય છે।

Verse 71

यदन्यदपि कृत्यं स्याद्दैवं वा मानुषं च वा । मम भृत्यस्य तत्सर्वं कथनीयमशंकितम्

અને જો બીજું કોઈ કાર્ય હોય—દૈવી હોય કે માનવી—તો તે બધું મારા સેવકને નિઃશંક કહી દેવું।

Verse 72

दूत उवाच । यानि तत्र च लिंगानि राक्षसैर्निर्मितानि च । तानि गत्वा स्वयं शीघ्रं त्वमुत्पाटय राक्षस

દૂતે કહ્યું— ‘ત્યાં રાક્ષસોએ બનાવેલા જે લિંગો છે, તું પોતે જલદી ત્યાં જઈને તેમને ઉખેડી નાખ, હે રાક્ષસ।’

Verse 73

एतदेव परं कृत्यं सर्वलोकसुखावहम् । स्थापितानि च यान्येव मंत्रै राक्षससंभवैः

આ જ પરમ કર્તવ્ય છે, જે સર્વ લોકનું કલ્યાણ કરનારું છે—રાક્ષસ-સમ્ભવ મંત્રોથી સ્થાપિત થયેલા તે લિંગોનું (નિવારણ)।

Verse 74

संपूजितानि रक्षोभिश्चतुर्वक्त्राणि राक्षस । अजानन्मानवः कश्चिद्यदि पूजां समाचरेत्

હે રાક્ષસ, તે ચતુર્મુખ (લિંગ-રૂપ) રાક્ષસગણ દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે પૂજિત થયાં છે; જો કોઈ માનવ અજાણે પૂજા કરે તો…

Verse 75

तत्क्षणान्नाशमायाति एतद्दृष्टं मया स्वयम् । एतस्मात्कारणाद्वच्मि त्वामहं राक्षसाधिप । तैः स्थितैर्भूतले लिंगैः स्थिताः सर्वे निशाचराः

તે જ ક્ષણે વિનાશ આવે છે—આ મેં જાતે જોયું છે. તેથી, હે રાક્ષસાધિપ, હું તને કહું છું: ભૂમિ પર સ્થાપિત તે લિંગોના કારણે સર્વ નિશાચરો અહીં જ બંધાઈને સ્થિર રહ્યા છે।

Verse 76

विभीषण उवाच । मया पूर्वं प्रतिज्ञातं रामस्य पुरतः किल । रामेश्वरमतिक्रम्य न गतव्यं धरातले

વિભીષણ બોલ્યા—મેં અગાઉ રામની સમક્ષ જ પ્રતિજ્ઞા કરી હતી: ‘રામેશ્વરને વટાવીને ધરતી પર આગળ ન જવું’ એમ।

Verse 77

अन्यच्च कारणं दूत प्रोक्तमत्र मनीषिभिः । दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत्

બીજું કારણ પણ, હે દૂત, અહીં વિદ્વાનો કહે છે—શિવલિંગ અયોગ્ય રીતે સ્થિત હોય કે યોગ્ય રીતે, તેને હલાવવું નહીં।

Verse 78

तत्कथं तत्र गत्वाऽथ लिंगभेदं करोम्यहम् । स्वयं माहेश्वरो भूत्वा प्रतिज्ञाय च वै स्वयम्

તો પછી હું ત્યાં જઈને લિંગભેદ કેવી રીતે કરું? હું તો સ્વયં માહેશ્વર ભક્ત બની, સ્વયં જ પ્રતિજ્ઞા કરેલી છે।

Verse 79

तस्मात्प्रसादनीयस्ते मद्वाक्यात्स नराधिपः । यद्युक्तं मया प्रोक्तं तत्त्वं कुरु विनिग्रहम्

અતએવ મારા વચનના પ્રભાવથી તે નરાધિપને તું પ્રસન્ન કર. અને મેં જે યોગ્ય તત્ત્વ કહ્યું છે તે સાચું હોય તો, તે મુજબ વર્ત—સંયમ ધારણ કર.

Verse 80

एवमुक्त्वाथ तं दूतं रत्नैः सागरसंभवैः । प्रभूतैर्भूषयित्वाऽथ विससर्ज नृपं प्रति

આમ કહીને તેણે સમુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રચુર રત્નોથી તે દૂતને અલંકૃત કર્યો અને પછી તેને રાજા પાસે મોકલ્યો.

Verse 81

अथ ते राक्षसास्तेन शप्ताः प्रोचुः सुदुःखिताः । कुरु शापस्य मोक्षं नः सर्वेषां राक्षसेश्वर

પછી તેના દ્વારા શાપિત થયેલા તે રાક્ષસો અત્યંત દુઃખિત થઈ બોલ્યા—“હે રાક્ષસેશ્વર! અમ સૌને આ શાપમાંથી મુક્તિ આપો.”

Verse 82

विभीषण उवाच । नाहं करोमि भूयोऽपि युष्माकं राक्षसाधमाः अनुग्रहं प्रशप्तानां वंचकानां विशेषतः

વિભીષણ બોલ્યા—“હે રાક્ષસાધમો! હું ફરી કદી પણ તમારે પર અનુગ્રહ કરું નહીં—વિશેષ કરીને શાપિતો પર, અને વધુ કરીને વંચકો પર.”

Verse 83

तस्मात्सोऽपि रघुश्रेष्ठः प्रसादं वः करिष्यति । मम वाक्याद संदिग्धं कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्

અતએવ રઘુશ્રેષ્ઠ શ્રીરામ પણ તમારે પર પ્રસાદ કરશે. મારા વચનથી આ નિઃસંદેહ છે—થોડો સમય પ્રતીક્ષા કરો.

Verse 84

एवमुक्त्वाऽथ रक्षेन्द्रः प्रेषयामास सत्वरम् । दूतं कुशमहीपस्य मानुषं देवपूजकम्

આ રીતે કહીને રાક્ષસોના અધિપતિએ તત્કાળ રાજા કુશ પાસે એક દૂત મોકલ્યો—તે માનવ હતો અને દેવપૂજક હતો.

Verse 85

गत्वा ब्रूहि कुशं भूपं सत्वरं वचनान्मम । एतेषां मत्प्रशप्तानां राक्षसानां दुरात्मनाम् । अनुग्रहं कुरु विभो दीनानां भोजनाय वै

“ઝડપથી જઈને મારા વચન મુજબ રાજા કુશને કહો. મારા શાપથી પીડિત આ દુષ્ટ રાક્ષસો દીન બની ગયા છે; હે વિભો, ભોજન માટે તરસતા એમ પર કૃપા કરો.”

Verse 86

एवमुक्तस्ततस्तेन इतो दूतेन संयुतः । कुशस्तेन विनिर्यातः सत्वरं द्विजसत्तमाः

આ રીતે કહ્યા પછી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, રાજા કુશ તે દૂત સાથે તત્કાળ નીકળી પડ્યા.

Verse 87

ततो गत्वा द्रुतं दूतः कुशं प्रोवाच सादरम् । प्रणिपत्य यथा न्यायं विनयावनतः स्थितः

પછી દૂત ઝડપથી જઈ કુશને આદરપૂર્વક બોલ્યો; યોગ્ય રીતે પ્રણામ કરીને વિનયથી નમ્ર થઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 88

विभीषणो मया दृष्टो देवे रामेश्वरे विभो । पूजार्थं तत्र चायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

“હે વિભો, દેવરૂપ રામેશ્વરમાં મેં વિભીષણને જોયો. તે ત્યાં પૂજાર્થે આવ્યો હતો અને અનેક રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો હતો.”

Verse 89

प्रोक्तो मया भवद्वाक्यमशेषं रघुनन्दन । श्रुतं तेनापि तत्सर्वं विनयावनतेन च

હે રઘુકુલ-નંદન! મેં તમારો સમગ્ર સંદેશ સંપૂર્ણ રીતે કહ્યો; અને તેણે પણ વિનયથી નમીને તે બધું સાંભળ્યું.

Verse 90

अजानतः प्रभो तस्य राक्षसैः सुदुरात्मभिः । प्रजैवं पीडिता भूमौ महामांसस्य लोलुपैः

હે પ્રભુ! તેની અજાણતાં, અત્યંત દુષ્ટ રાક્ષસોએ—મહામાસના લોભી—પૃથ્વી પર પ્રજાને ભારે પીડિત કરી.

Verse 91

तच्छ्रुत्वा मन्मुखात्तेन सर्वेषां निग्रहः कृतः । यैः कृतं कदनं भूमौ तव पार्थिव सत्तम । कृतास्ते व्यन्तरा सर्वे पापाहारविहारिणः

મારા મુખેથી તે સાંભળી તેણે સૌનો નિગ્રહ કર્યો. હે રાજશ્રેષ્ઠ! જેમણે પૃથ્વી પર સંહાર કર્યો હતો, તેઓ બધા પાપાહાર-વિહાર કરનારા વ્યંતર બની ગયા.

Verse 92

भविष्यथ तथा यूयं क्षुत्पिपासानिपीडिताः । तैः सर्वैः प्रार्थितः सोऽपि भूयोभूयः प्रणम्य तम्

‘તમે બધા એમ જ થશો—ભૂખ અને તરસથી પીડિત.’ એમ કહી તેઓ સૌએ તેને પ્રાર્થના કરી; અને તે પણ તેને વારંવાર નમીને વિનંતી કરતો રહ્યો.

Verse 93

शप्ताः सर्वे वयं तावत्प्रसादं कुरु तद्विभो । ते तेनाथ ततः प्रोक्ता नाहं वो राक्षसाधमाः

‘અમે બધા શાપિત થયા છીએ; તેથી હે વિભો, કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.’ ત્યારે તેણે કહ્યું—‘હે અધમ રાક્ષસો! આ કૃપા આપનાર હું નથી.’

Verse 94

अनुग्रहं करिष्यामि न दास्यामि च भोजनम् । कुशादेशान्मया सर्वे यूयं पापसमन्विताः

હું થોડો અનુગ્રહ કરીશ, પરંતુ ભોજન નહીં આપું. રાજા કુશના આદેશથી તમે બધા પાપસમન્વિત જ (એ રીતે) રહેલા છો.

Verse 95

निगृहीताः स युष्माकं प्रसादं प्रकरिष्यति । तदर्थं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशं महीपते

નિગ્રહિત થયા પછી તે તમારો પ્રસાદ (કૃપા) મેળવવા પ્રયત્ન કરશે. એ જ હેતુથી, હે મહીપતે, તમારા સમીપે દૂત મોકલાયો છે.

Verse 96

रक्षसा तेन यद्युक्तमखिलं तत्त्वमाचर । किं वा ते बहुनोक्तेन नास्ति भक्तस्तथा विधः । भक्तिशक्तिसमोपेतो यथा ते स विभीषणः

તે રાક્ષસે જે યોગ્ય કહ્યું હોય, તે સમગ્ર તત્ત્વનું આચરણ કર. ઘણું બોલવાથી શું લાભ? ભક્તિશક્તિથી યુક્ત એવા તારા વિભીષણ સમાન ભક્ત બીજો નથી.

Verse 97

अद्यप्रभृति नो भूमौ विचरिष्यंति राक्षसाः । तस्य वाक्यादसंदेहं त्वं राजन्सुख भाग्भव

આજથી અમારી ભૂમિ પર રાક્ષસો ફરશે નહીં. તેના વચનથી, હે રાજન, નિઃસંદેહ તું સુખનો ભાગી બન।

Verse 98

लिंगानां च कृते राजन्विज्ञप्तं तेन रक्षसा । न मया चात्र राजेंद्र आगन्तव्यं कथंचन । रामदेवस्य वाक्येन जंबुद्वीपे न मे गतिः

અને લિંગોના વિષયમાં, હે રાજન, તે રાક્ષસે વિનંતી કરી છે. પરંતુ હે રાજેન્દ્ર, મને અહીં કોઈ રીતે આવવું યોગ્ય નથી; રામદેવના વચનથી જંબુદ્વીપમાં મારી ગતિ નથી.

Verse 99

अत्र स्थितस्य यत्कृत्यं दैवं वा मानुषं च वा । तवादेशं करिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

અહીં નિવાસ કરતાં જે કર્તવ્ય કરવાનું હોય—દૈવી હોય કે માનવી—હું તમારી આજ્ઞા પૂર્ણ કરીશ, ભલે તે અતિ દુષ્કર હોય।

Verse 100

तस्मात्तेन महाराज रामेश्वरप्रपूजकः । मनुष्यः प्रेषितो दूतो यस्तं पश्य महीपते

અતએવ, હે મહારાજ, તેના દ્વારા રામેશ્વરના પરમ પૂજક એવો એક માનવ દૂત મોકલાયો છે; હે ભૂપતિ, તેને જુઓ।

Verse 101

अथ तस्य समादेशाड्ढौकनीयैः पृथग्विधैः । सहितः स समायातो दूतो रक्षेंद्रनोदितः

પછી તેના આદેશથી, અર્પણયોગ્ય વિવિધ ભેટો સાથે તે દૂત આવ્યો—રાક્ષસેન્દ્ર દ્વારા પ્રેરિત અને મોકલાયેલો।

Verse 102

धात्रीफलप्रमाणानां तेन प्रस्थास्त्रयोदश । मौक्तिकानां समानीताः कृते तस्य महीपतेः

તે રાજાના હિતાર્થે, ધાત્રીફળ જેટલા પ્રમાણના મોતીના તેર પ્રસ્થ તેણે લાવી આપ્યા।

Verse 103

वैडूर्याणां मरकतानां मणीनां च द्विजोत्तमाः । जात्यानां षोडश द्रोणाः समानीताः सुनिर्मलाः

હે દ્વિજોત્તમો, વૈડૂર્ય, મરકત વગેરે જાત્ય અને અતિ નિર્મળ રત્નોના સોળ દ્રોણ લાવવામાં આવ્યા।

Verse 104

अग्निशौचानि वस्त्राणि तथा देवमयानि च । असंख्यातानि वै हेम जात्यं संख्याविवर्जितम्

અગ્નિથી શુદ્ધ કરેલાં વસ્ત્રો તથા દેવમય વસ્ત્રો પણ આપવામાં આવ્યા; અને ખરેખર શુદ્ધ સુવર્ણનો અપરિમિત ઢગલો—ગણતરીથી પરે—અર્પિત થયો.

Verse 105

तत्सर्वं दर्शयित्वाथ कुशाय सुमहात्मने । कृत्वा प्रदक्षिणं पश्चात्प्रणाममकरोद्द्विजाः

આ બધું મહાત્મા કુશને બતાવીને, દ્વિજે પહેલાં પ્રદક્ષિણા કરી અને પછી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો.

Verse 106

एष पार्थिवशार्दूल राक्षसेन्द्रो विभीषणः । प्रणामं कुरुते भक्त्या मन्मुखेनेदमब्रवीत्

“હે પાર્થિવશાર્દૂલ! આ રાક્ષસોનો અધિપતિ વિભીષણ છે; ભક્તિથી તે તમને પ્રણામ કરે છે.” એમ મારા મુખે બોલાવીને તેણે આગળ કહ્યું.

Verse 107

प्रसादात्ते पितुः क्षेमं मम राज्ये मही पते । एष तिष्ठाम्यहं नित्यं पूजयंस्ते पितुर्हरम्

“હે મહીપતિ! તમારા પિતાના પ્રસાદથી મારા રાજ્યમાં ક્ષેમ છે. હું અહીં સદા રહું છું અને તમારા પિતા હર (શિવ)ની સતત પૂજા કરું છું.”

Verse 108

मम राजन्नविज्ञातैर्यदि तैः सुदुरात्मभिः । महीतले कृतं किंचिद्विरुद्धं क्षम्यतां मम

“હે રાજન! મારી અજાણમાં તે દુષ્ટાત્માઓએ ધરતી પર કંઈક અયોગ્ય કર્યું હોય તો, મારા કારણે તે ક્ષમા કરશો.”

Verse 109

एते ये राक्षसाः शप्तास्तवार्थाय मया प्रभो । एतेषां प्रेतरूपाणां त्वमाहारं प्रकीर्तय

હે પ્રભુ! તમારા હિતાર્થે મેં આ રાક્ષસોને શાપ આપ્યો હતો. હવે તેઓ પ્રેતસમાન અવસ્થામાં છે; તેમના આહાર (પિંડાદિ અર્પણ) શું હોવો જોઈએ તે તમે જાહેર કરો.

Verse 110

कुश उवाच । ममादेशात्समागत्य तेऽत्र लिंगानि कृत्स्नशः । पूरयंतु प्रयत्नेन पांसुभिः सर्वतोदिशम्

કુશે કહ્યું—મારા આદેશથી અહીં આવી, તેઓ અહીંના સર્વ લિંગોને સર્વ દિશાઓમાંથી લાવેલી રેતીથી પ્રયત્નપૂર્વક સંપૂર્ણ રીતે ભરી દે.

Verse 111

ततस्तु भोजनं तेषां यद्भविष्यति भूतले । तद्वक्ष्यामि स्थिरो भूत्वा शृणु देवप्रपूजक

પછી ધરતી પર તેમને જે ભોજન પ્રાપ્ત થશે તે હું સ્થિરચિત્તે કહું છું. હે દેવપ્રપૂજક, ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 112

तुलागते सदादित्ये तैरागत्य धरातले । विहर्तव्यं प्रयत्नेन यावद्वृश्चिकदर्शनम्

સૂર્ય તુલા રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે તેઓ ધરતી પર આવી, વૃશ્ચિક રાશિ દેખાય ત્યાં સુધી પ્રયત્નપૂર્વક વિહરે.

Verse 113

तत्र यैर्न कृतं श्राद्धं प्रेतपक्षे नराधमैः । कन्यास्थे वा रवौ यावन्न तुलांतगतिर्भवेत्

તે સમયગાળામાં જે નરાધમો પ્રેતપક્ષમાં શ્રાદ્ધ નથી કરતા—અને સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે પણ—સૂર્ય તુલાના અંત સુધી ન પહોંચે ત્યાં સુધી તેઓ તેવી જ સ્થિતિમાં રહે છે.

Verse 114

ज्वररूपैस्तदंगस्थैर्भक्ष्यमन्नं पृथग्विधम् । ममादेशादसंदिग्धं मासमेकं निशाचरैः

તેમના અંગોમાં વસીને જ્વરરૂપ ધારણ કરનારા નિશાચરો મારી આજ્ઞાથી નિઃસંદેહ એક માસ સુધી નાનાવિધ ભક્ષ્ય અન્ન ભક્ષણ કરશે।

Verse 115

विधिहीनं च यैर्दत्तं भुक्तं च विधिवर्जितम् । श्राद्धं वा मानुषैः सेव्या ज्वररूपैश्च ते सदा

જે લોકો વિધિ વિના દાન આપે છે, નિયમ વિના ભોજન કરે છે, અથવા શ્રાદ્ધને પણ અવిధિથી સેવન કરે છે—તેમને જ્વરરૂપ ક્લેશ સદા અનુસરે છે।

Verse 116

एवं वाच्यास्त्वया सर्वे प्रेतास्ते मद्वचोऽखिलम् । तस्मादागत्य कुर्वंतु कार्तिके मासि मद्वचः

આ રીતે તું તે સર્વ પ્રેતોને મારું સમગ્ર વચન કહી સંભળાવ; તેથી તેઓ આવી કાર્તિક માસમાં મારી આજ્ઞા પૂર્ણ કરે।

Verse 117

तथा दूत त्वया वाच्यो मम वाक्याद्विभीषणः । प्रमादाद्यन्मया प्रोक्तं परुषं वचनं तव

તેમજ હે દૂત, મારા વચનથી વિભીષણને પણ કહેજે—અસાવધાનતાથી મેં તને જે કઠોર વચન કહ્યું હતું તે।

Verse 118

जानाम्यहं महाभाग न तेऽस्ति विकृतिः क्वचित् । परिक्लिष्टं जनं दृष्ट्वा मयैतद्व्याहृतं वचः

હે મહાભાગ, મને ખબર છે કે તારા માં ક્યાંય કોઈ દોષ નથી; પીડિત જનને જોઈને જ મેં આ વચન ઉચ્ચાર્યું।

Verse 119

राक्षसेन्द्रे स्थिते भूमौ त्वयि जानाम्यहं सदा । तिष्ठते जनको मह्यं रामः शस्त्रभृतां वरः

હે રાક્ષસેન્દ્ર! તું ધરતી પર સ્થિર રહેશ તેટલા સમય સુધી હું સદા જાણું છું કે શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીરામ મારા માટે પિતૃતુલ્ય રક્ષક બની રહે છે।

Verse 120

एवमुक्त्वा ततो दूतं पूजया मास राघवः । वस्त्रैर्बहुविधै रत्नैर्नद्युत्थैश्च पृथग्विधैः

આ રીતે કહીને રાઘવે દૂતનું પૂજન કર્યું અને અનેક પ્રકારનાં વસ્ત્રો તથા નદીઓમાંથી પ્રાપ્ત વિવિધ રત્નો આપી તેનું સન્માન કર્યું।

Verse 121

विभीषणकृते पश्चात्प्रेषयामास राघवः । ढौकनीयान्यनेकानि यानि संति च तत्र वै

પછી વિભીષણ માટે રાઘવે ત્યાં જે જે ઉપલબ્ધ હતું તેમાંથી અનેક યોગ્ય ભેટો મોકલાવી।

Verse 122

सूत उवाच । एवं स सुखसंयुक्तान्कृत्वा सर्वान्द्विजोत्तमान् । एतत्सर्वं ददौ पश्चात्तेभ्यो मुक्तादिकं नृपः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે સર્વ દ્વિજોત્તમોને આનંદિત કરીને, રાજાએ પછી તેમને આ બધું—મોતી વગેરે ધન—દાન કર્યું।

Verse 123

ढौकनीयं तथाऽयातं तल्लंकायाः पृथग्विधम् । शासनानि तथान्यानि गजाश्वसहितानि च

લંકાથી પણ વિવિધ પ્રકારની ભેટો આવી; તેમજ અન્ય દાનપત્રો અને અનુદાન પણ આવ્યા, અને સાથે હાથી તથા ઘોડા પણ હતા।

Verse 124

पत्तनानि विचित्राणि ग्रामाणि नगराणि च । यच्चान्यद्वांछितं येन तद्दत्तं तेन तस्य वै

તેણે અદ્ભુત પત્તનો, ગામો અને નગરો આપ્યાં. અને જેને જે કંઈ ઇચ્છિત હતું, તે જ તેણે નિશ્ચયે તેને જ આપી દીધું.

Verse 125

ततः कुशेश्वरं देवं विधाय च लवेश्वरम् । स्वां तनुं च महाभागौ भ्रातरौ तौ रघूत्तमौ

ત્યારબાદ રઘુવંશના તે બે મહાભાગ્યવાન ભાઈઓ—રઘૂત્તમ—એ કুশેશ્વર દેવ અને લવેશ્વરની સ્થાપના કરી; જાણે ત્યાં પોતાની દેહરૂપ હાજરી પણ પ્રતિષ્ઠિત કરી દીધી.

Verse 126

निवेद्य ब्राह्मणेन्द्राणां कृत्वा वृत्तिं यथोचिताम् । अयोध्यां नगरीं तूर्णं कृतकृत्यौ विनिर्गतौ

બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોને યથોચિત અર્પણ કરીને અને તેમની યોગ્ય જીવનવૃત્તિની વ્યવસ્થા કરીને, તે બે જણ કૃતકૃત્ય બની ઝડપથી અયોધ્યા નગરી તરફ નીકળી પડ્યા.

Verse 495

यथा तिलगतं तैलं गूढं तिष्ठति सर्वदा । तथा त्वं सर्व लोकेषु गूढस्तिष्ठसि शंकर

જેમ તલમાં રહેલું તેલ સદા ગૂઢ રહે છે, તેમ હે શંકર, તમે સર્વ લોકોમાં ગૂઢ રહીને પણ સર્વત્ર વિરાજો છો.