Adhyaya 195

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शूद्री च ब्राह्मणी चापि ये त्वया परिकीर्तिते । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्

ઋષિઓએ કહ્યું—તમે જે શૂદ્રી અને બ્રાહ્મણી (તીર્થો)નું વર્ણન કર્યું, તે હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં આવેલાં બે અનુત્તમ તીર્થો છે।

Verse 2

तत्कथं तत्र संजातं केन वा तद्विनिर्मितम् । एतच्च सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते

તે ત્યાં કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું અને કોના દ્વારા તે સ્થાપિત થયું? હે મહામતે, આ બધું વિસ્તારે કહી સંભળાવો।

Verse 3

पादुकाभ्यां समुत्पत्तिः श्रुताऽस्माभिः पुरा तव । वद तच्चापि माहात्म्यं ताभ्यां चैव समुद्भवम्

અમે અગાઉ આપના મુખેથી સાંભળ્યું છે કે તે બે પાદુકાઓથી એક ઉત્પત્તિ થઈ હતી. તેમનું માહાત્મ્ય અને તેમાથી જે કંઈ પ્રગટ થયું તે પણ કહો।

Verse 4

सूत उवाच । पुरासीन्नागरो विप्रश्छांदोग्य इति विश्रुतः । यस्याऽन्वयेऽपि विप्रेन्द्राश्छान्दोग्या इति विश्रुताः

સૂતએ કહ્યું—પ્રાચીન કાળમાં ‘છાન્દોગ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ એક નાગર બ્રાહ્મણ હતા. તેમના વંશમાં પણ અગ્ર બ્રાહ્મણો ‘છાન્દોગ્ય’ નામથી જ વિખ્યાત હતા।

Verse 5

सामवेदविदस्तस्य गृहस्थाश्रमधर्मिणः । पश्चिमे वयसि प्राप्ते कन्या जाता सुशोभना

તે સામવેદનો વિદ્વાન અને ગૃહસ્થાશ્રમધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતો. જ્યારે તે વૃદ્ધાવસ્થાને પહોંચ્યો, ત્યારે તેના ઘરે અતિ શોભાયમાન પુત્રી જન્મી.

Verse 6

सर्वैरपि गुणैर्युक्ता सर्वलक्षण लक्षिता । सप्तरक्ता त्रिगंभीरा पञ्चसूक्ष्माऽबृहत्कटिः

તે સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી લક્ષિત હતી—સપ્તરક્ત સૌંદર્ય ધરાવતી, ત્રિગંભીરતા ધરાવતી, પંચસૂક્ષ્મ લક્ષણોથી યુક્ત, અને વિશાળ ન હોય એવી કટિ ધરાવતી.

Verse 7

पद्मपत्रविशालाक्षी लंबकेशी सुशोभना । बिंबोष्ठी ह्रस्वलोमा च पूर्णचन्द्रसमप्रभा

તેની આંખો કમળપત્ર જેવી વિશાળ હતી, વાળ લાંબા હતા, તે અતિ શોભાયમાન હતી; તેના હોઠ બિંબફળ જેવા, દેહ પર સૂક્ષ્મ અને હ્રસ્વ રોમ, અને તેની કાંતિ પૂર્ણચંદ્ર સમાન હતી.

Verse 8

तस्या नाम पिता चक्रे ब्राह्मणीति द्विजोत्तमाः । यस्मात्सा ब्राह्मणैर्दत्ता मण्डपान्ते सुपूजितैः

હે દ્વિજોત્તમો! તેના પિતાએ તેનું નામ ‘બ્રાહ્મણી’ રાખ્યું; કારણ કે મંડપની અંદર સુપૂજિત બ્રાહ્મણોએ તેને દત્તરૂપે અર્પણ કરી હતી.

Verse 9

पश्चिमे वयसि प्राप्ते अपत्यरहितस्य च । ववृधे सा च तन्वङ्गी चन्द्रलेखा यथा तथा

તે વૃદ્ધાવસ્થાને પહોંચ્યો છતાં સંતાનરહિત હતો; ત્યારે તે સુકુમાર અંગવાળી કન્યા ચંદ્રરેખા જેવી ધીમે ધીમે વિકસતી ગઈ.

Verse 10

शुक्लपक्षे तु संप्राप्ते जनलोचनतुष्टिदा । यस्मिन्नहनि संजाता छान्दोग्यस्य महात्मनः । आनर्ताधिपतेस्तस्मिंस्तादृग्रूपा सुताऽभवत्

શુક્લપક્ષ પ્રાપ્તિ થતાં, સર્વજનના નેત્રોને તૃપ્ત કરનારી તે કન્યા મહાત્મા છાન્દોગ્યને એ જ દિવસે જન્મી; અને આનર્તાધિપતિને પણ એવી અદ્ભુત રૂપવતી પુત્રી પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 11

यस्याः कायप्रभौघेण सर्वं तत्सूतिकागृहम् । निशागमेऽपि संजातं रत्नौघैरिव सुप्रभम् । ततस्तस्याः पिता नाम चक्रे रत्नवतीति च

તેના દેહપ્રભાના પ્રવાહથી, રાત્રિ આવી હોવા છતાં પ્રસૂતિગૃહ રત્નરાશિ સમાન તેજસ્વી બન્યું. તેથી પિતાએ તેનું નામ ‘રત્નવતી’ રાખ્યું।

Verse 12

अथ सख्यं समापन्ना ब्राह्मण्या सह सा शुभा । नैरन्तर्येण ताभ्यां च वियोगो नैव जायते

પછી તે શુભા કન્યા બ્રાહ્મણી સાથે સખીભાવને પામી; અને સતત સાથે રહેતાં હોવાથી બંનેમાં કદી વિયોગ થયો નહીં।

Verse 13

एकाशनं तथा शय्या एकान्नेन च भोजनम् । अष्टमेऽब्दे च संजाते पिता तस्या द्विजोत्तमाः

તેમનું આસન એક, શય્યા પણ એક; અને એક જ અન્નથી ભોજન થતું. હે દ્વિજોત્તમ, જ્યારે તેનું આઠમું વર્ષ આવ્યું, ત્યારે તેના પિતા (તેના ભાવિ વિષે) વિચારવા લાગ્યા।

Verse 14

विवाहं चिन्तयामास प्रदानाय वरे तथा । सा ज्ञात्वा चेष्टितं तस्य पितुर्दुःखसमन्विता

તેણે તેના લગ્નનો વિચાર કર્યો અને યોગ્ય વરને તેને અર્પી કન્યાદાન કરવાની યોજના કરી. પિતાનો આશય જાણતાં જ તે દુઃખથી ભરાઈ ગઈ।

Verse 15

सख्या वियोगभीता च प्रोचे रत्नवती तदा । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना बाष्पगद्गदया गिरा

ત્યારે સખીથી વિયોગના ભયથી રત્નવતી બોલી—આંસુભર્યા નેત્રોવાળી, દીન બની, બાષ્પથી ગદગદ થયેલી વાણીથી।

Verse 16

सखि तातो विवाहं मे प्रकरिष्यति सांप्रतम् । विवाहितायाश्च सख्यं न भविष्यति कर्हिचित्

“સખી, મારા પિતા અત્યારે જ મારું વિવાહ ગોઠવી રહ્યા છે. અને વિવાહિત થયા પછી આપણું સખ્ય ક્યારેય ફરી પહેલાં જેવું નહીં રહે.”

Verse 17

वज्रपातोपमं वाक्यं तस्याः श्रुत्वा सखी च सा । रुरोद कण्ठमाश्लिष्य स्नेहव्याकुलितेन्द्रिया

તેના વજ્રપાત સમા વચન સાંભળી તે સખી તેના ગળે વળગી પડી અને સ્નેહથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળી થઈ રડી પડી।

Verse 18

अथ तद्रुदितं श्रुत्वा माता तस्या मृगावती । ससंभ्रमा समागत्य वाक्यमेतदुवाच ह

પછી તે રડવું સાંભળી તેની માતા મૃગાવતી ગભરાઈને ત્યાં આવી અને આ વચન બોલી।

Verse 19

किमर्थं रुद्यते पुत्रि केन ते विप्रियं कृतम् । करोमि निग्रहं येन तस्याद्यैव दुरात्मनः

“પુત્રી, તું કેમ રડે છે? કોણે તને દુઃખ આપ્યું? કહેજે, જેથી આજે જ હું તે દુરાત્માને દંડ આપું।”

Verse 21

अनया रहिताहं च न जीवामि कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देवि प्ररोदिमि सुदुःखिता

તેણી વિના હું કોઈ રીતે પણ જીવી શકતી નથી. આ કારણથી, હે દેવી, હું અત્યંત દુઃખિત થઈ રડી રહી છું.

Verse 22

मृगावत्युवाच । यद्येवं पुत्रि यत्र त्वं प्रयास्यसि पतेर्गृहे । तस्य राज्ञस्तु यो विप्रः पौरोहित्ये व्यवस्थितः

મૃગાવતી બોલી—જો એવું હોય, દીકરી, જ્યારે તું પતિના ઘેર જશે, ત્યાં તે રાજાનો એક બ્રાહ્મણ રાજપુરોહિત્યમાં સ્થિર છે.

Verse 23

तस्य पुत्राय दास्यामि सखीमेनां तव प्रियाम् । तत्रापि येन ते संगो भविष्यत्यनया सह

હું તારી આ પ્રિય સખીને તે પુરોહિતના પુત્રને આપી દઈશ, જેથી ત્યાં પણ તેની સાથે તારો સંગ રહે.

Verse 24

एवमुक्त्वा ततो राज्ञी छादोग्यं द्विजसत्तमम् । समानीयाब्रवीदेनं विनयावनता स्थिता

આવું કહી રાણીએ પછી છાન્દોગ્ય એવા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને બોલાવી લીધો અને વિનયથી નમીને ઊભી રહી તેને કહ્યું.

Verse 26

तथा तव सुतायाश्च सुतेयं मम सुप्रिया । तस्मात्कुरु वचो मह्यं यच्च वक्ष्यामि सुव्रत

જેમ તને તારી પુત્રી પ્રિય છે, તેમ જ આ કન્યા મને પણ અત્યંત પ્રિય છે. તેથી, હે સુવ્રત, મારી વાત માન; હું જે કહું તે કર.

Verse 27

यस्य मे दीयते कन्या कदाचिन्नृपतेरियम् । पुरोधास्तस्य यो विप्रस्तस्मै देया निजा सुता

જે કોઈ સમયે રાજા આ મારી કન્યાને વિવાહાર્થે જેને આપશે, તેનો જે બ્રાહ્મણ પુરોહિત હોય, તેને જ મારી પોતાની પુત્રી પણ વિવાહમાં આપવી જોઈએ।

Verse 28

येन न स्यान्मिथो भेदस्ताभ्यां द्विजवरोत्तम । एकस्थाने स्थिताभ्यां च प्रसा दात्तव सत्तम

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એવી કૃપા કર કે તે બંનેમાં પરસ્પર ભેદ કે વિવાદ ન થાય; અને હે સત્તમ, તેઓ એક જ સ્થાને સાથે રહે।

Verse 29

छांदोग्य उवाच । नागरो नागरं मुक्त्वा योऽन्यस्मै संप्रयच्छति । कन्यकां यः प्रगृह्णाति विवाहार्थं कथंचन

છાન્દોગ્ય બોલ્યા—જો કોઈ નાગર નાગર સંબંધ છોડીને અન્યને કન્યા અર્પે; અથવા કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈ રીતે વિવાહાર્થે કન્યાને ગ્રહણ કરે—

Verse 30

स पंक्तिदूषकः पापान्नागरो न भवेदिह । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि कथंचिन्निजकन्यकाम् । अन्यस्मै नागरं मुक्त्वा निश्चयोऽयं मया कृतः

તે પંક્તિદૂષક પાપી બને છે અને અહીં સાચો નાગર ગણાતો નથી। તેથી હું કોઈ રીતે નાગર સંબંધ છોડીને મારી પોતાની કન્યાને અન્યને નહીં આપું—આ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે।

Verse 31

ब्राह्मण्युवाच । नाहं पतिं प्रयास्यामि कुमारी ब्रह्मचारिणी । देया प्रिया सखी यत्र तावद्यास्यामि तत्र च

બ્રાહ્મણ કન્યા બોલી—હું કુમારી બ્રહ્મચારિણી છું; હું પતિ પાસે નહીં જાઉં। જ્યાં મારી પ્રિય સખી, જે વિવાહમાં આપવાની છે, રહેશે ત્યાં જ હું જઈને તેની સાથે રહીશ।

Verse 32

यदि तात बलान्मह्यं विवाहं त्वं करिष्यसि । विषं वा भक्षयिष्यामि साधयिष्यामि पावकम्

હે પિતા! જો તું બળજબરીથી મારું વિવાહ કરાવશે, તો હું વિષ પીઉં અથવા અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.

Verse 33

शस्त्रेण वा हनिष्यामि स्वदेहं तात निश्चयम् । एवं ज्ञात्वा तु तात त्वं यत्क्षमं तत्समाचर

અથવા, હે પિતા! હું નિશ્ચયે શસ્ત્રથી પોતાનો દેહ નાશ કરી દઈશ. આ જાણીને, પિતા, જે યોગ્ય અને ક્ષમ્ય હોય તે જ કર.

Verse 34

सूत उवाच । तस्यास्तं निश्चयं ज्ञात्वा स विप्रो दुःखसंयुतः । स्त्रीहत्यापाप भीतस्तु तां त्यक्त्वा स्वगृहं ययौ

સૂત બોલ્યા—તેનો દૃઢ નિશ્ચય જાણીને તે બ્રાહ્મણ દુઃખથી ભરાઈ ગયો; અને સ્ત્રીહત્યાના પાપથી ભયભીત થઈ તેને ત્યજી પોતાના ઘેર ગયો.

Verse 35

सापि रेमे तया सार्धं रत्नवत्या द्विजोत्तमाः । संहृष्टहृदया नित्यं संत्यक्तपितृसौहृदा

હે દ્વિજોત્તમ! તે પણ રત્નવતી સાથે આનંદથી રહી; સદા હર્ષિત હૃદયવાળી, પિતૃસ્નેહનો બંધ ત્યજી દીધેલો.

Verse 36

यौवनं सा तु संप्राप्ता रूपेणाप्रतिमा भुवि

સમય જતાં તેણે યૌવન પ્રાપ્ત કર્યું; અને રૂપમાં તે ધરતી પર અદ્વિતીય બની.

Verse 195

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनंनाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, પવિત્ર હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘છાન્દોગ્ય બ્રાહ્મણની પુત્રીના વૃતાંતનું વર્ણન’ નામે એકસો પંચાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 258

इयं तव सुता ब्रह्मन्सुताया मम सुप्रिया । न वियोगं सहत्यस्या मुहूर्तमपि भामिनी

હે બ્રાહ્મણ! તમારી આ પુત્રી મારી પુત્રીને અત્યંત પ્રિય છે; તે તેજસ્વી કન્યા તેની સાથે એક મુહૂર્ત જેટલો પણ વિયોગ સહન કરી શકતી નથી।