Adhyaya 200
આ અધ્યાયમાં છુપાયેલી સામાજિક ઓળખ અને વિધિ-નિયંત્રિત સમુદાયમાં સહભોજન/સંસર્ગથી ઉત્પન્ન થતી અશૌચતા અંગે ધર્મશાસ્ત્રીય-ન્યાયાત્મક ચર્ચા છે. પ્રાતઃકાળે દીક્ષિત, આહિતાગ્નિ ગૃહસ્થ શુભદ્રની પુત્રી રડે છે કે તેને એક અંત્યજને અપાઈ છે; તે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે, જેથી ઘર ચકિત થાય છે. બ્રાહ્મણો જણાવે છે કે ચન્દ્રપ્રભ નામનો એક વ્યક્તિ દ્વિજરૂપ ધારણ કરીને લાંબા સમય સુધી દેવ-પિતૃકર્મોમાં ભાગ લેતો રહ્યો, પરંતુ હવે તે ચાંડાલ હોવાનું પ્રગટ થયું; તેથી તેનાં સંસર્ગથી સ્થાન, નિવાસીઓ, તેમજ જે લોકો એ ઘરમાં ખાધું-પીધું કે ત્યાંથી લાવેલું અન્ન સ્વીકાર્યું—બધા દોષગ્રસ્ત ગણાય છે. અધિકારી દીક્ષિત સ્મૃતિશાસ્ત્ર જોઈ ક્રમબદ્ધ પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરે છે—શુભદ્ર માટે દીર્ઘ ચાન્દ્રાયણ, ઘરનાં સંગ્રહનો ત્યાગ, અગ્નિઓની પુનઃસ્થાપના, ગૃહશુદ્ધિ માટે મહાહોમ, અને જેટલા ભોજન/જેટલું જળપાન થયું હોય તે પ્રમાણે વિશેષ તપ. સ્પર્શ-સંસર્ગથી પ્રભાવિત રહેવાસીઓ માટે અલગ પ્રાજાપત્યાદિ, સ્ત્રીઓ-શૂદ્રો-બાળકો-વૃદ્ધો માટે લઘુવિધાન, અને માટીનાં પાત્રો ત્યજી દેવાની આજ્ઞા છે. બ્રહ્મસ્થાને સ્થાનધનથી કોટિહોમ દ્વારા વ્યાપક શુદ્ધિ પણ નિર્દિષ્ટ છે. પછી શ્રાદ્ધાદિ કર્મો માટે ‘નાગર-મર્યાદા’ સીમા-નિયમો સંહિતાબદ્ધ થાય છે—નાગરવિધિ અવગણીને કરેલું કર્મ નિષ્ફળ કહેવાય છે, અને દર વર્ષે પોતાના સ્થાનની શુદ્ધિ કરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. અંતે વિશ્વામિત્ર રાજાને કહે છે કે આ જ સ્થાપિત વ્યવસ્થા છે, જેના દ્વારા નાગરો શ્રાદ્ધયોગ્ય ગણાય છે અને ભર્તૃયજ્ઞ આધારિત નિયમોથી સમુદાયનું નિયંત્રણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्र उवाच । ततः प्रभाते संजाते प्रोद्गते रविमण्डले । सा चापि दुहिता तस्य दीक्षितस्य महात्मनः
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—પછી પ્રભાત થતાં, સૂર્યમંડળ ઉદિત થતાં, તે દીક્ષિત મહાત્માની પુત્રી પણ (ત્યાં) ઉપસ્થિત થઈ.
Verse 2
रोरूयमाणाऽभ्यगमत्पितरं मातरं प्रति । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं बाष्पव्याकुललोचना
તે હૃદયવિદારક રીતે રડતી રડતી પિતા અને માતા પાસે ગઈ. આંસુઓથી વ્યાકુળ આંખે ગદગદ વાણીમાં તેણે કહ્યું.
Verse 3
ताताम्ब किमिदं पापं युवाभ्यां समनुष्ठितम् । अन्त्यजस्य प्रदत्ताऽहं यत्पापस्य दुरात्मनः
‘પિતા, માતા, તમે બંનેએ આ કેવું પાપ આચર્યું? મને તો એક અંત્યજ, દુષ્ટાત્મા પાપીને સોંપી દીધી છે.’
Verse 4
स नष्टो रजनीवक्त्रे ममावेद्य निजं कुलम् । तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि प्रदीप्ते हव्यवाहने
‘હે ચંદ્રમુખી, તે પુરુષ પોતાનું કુળ મને જણાવ્યા વિના અદૃશ્ય થઈ ગયો. તેથી હું પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.’
Verse 5
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीक्षितः स सुभद्रकः । निश्चेष्टः पतितो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः
તેના વચન સાંભળીને દીક્ષિત સુભદ્રક નિષ્ચેષ્ટ થઈ જમીન પર પડી ગયો, જાણે પવનથી તૂટેલું વૃક્ષ.
Verse 6
ततः स शीततोयेन संसिक्तश्च पुनःपुनः । लब्ध्वाशु चेतनां कृच्छ्रात्स्वजनैः परिवारितः । प्रलापान्विविधांश्चक्रे ताडयन्स्वशिरो मुहुः
પછી તેને વારંવાર ઠંડા પાણીથી છાંટવામાં આવ્યો. કઠિનતાથી ચેતના મેળવી, સ્વજનો દ્વારા ઘેરાયેલો તે અનેક પ્રકારના વિલાપ કરવા લાગ્યો અને વારંવાર પોતાનું માથું પીટવા લાગ્યો.
Verse 7
अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे तस्य संपर्कदूषिताः । भर्तृयज्ञं समासाद्य तेनैव सहितास्ततः
ત્યારે તે બધા બ્રાહ્મણો તેની સંગતથી દૂષિત થઈ, પતિના યજ્ઞ પાસે પહોંચ્યા અને ત્યારબાદ પણ તેની સાથે જ એકત્ર રહ્યા.
Verse 8
प्रोचुर्विनयसंयुक्ताः प्रोच्चैस्तत्सुतया सह । सुभद्रेण निजे हर्म्ये सुतां दत्त्वा निवेशितः
તેઓ વિનયપૂર્વક તેની પુત્રી સાથે ઊંચે સ્વરે બોલ્યા. સुभદ્રે કન્યાદાન કરીને તેને પોતાના મહેલમાં વસાવ્યો.
Verse 9
चण्डालो द्विजरूपोत्र चंद्रप्रभ इति स्मृतः
અહીં બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરેલો એક ચાંડાલ ‘ચન્દ્રપ્રભ’ નામે ઓળખાય છે.
Verse 10
यावत्संवत्सरं सार्धं दैवे पित्र्ये च योजितः । पापकर्मा न विज्ञातः सोऽधुना प्रकटोऽभवत्
સાડા એક વર્ષ સુધી તે દેવકાર્ય અને પિતૃકાર્યમાં જોડાયેલો રહ્યો; તેનું પાપકર્મ ઓળખાયું નહીં—હવે તે પ્રગટ થયું છે.
Verse 11
सुभद्रस्यानुषंगेण स्थानं सर्वं प्रदूषितम् । अन्त्यजेन महाभाग तत्कुरुष्व विनिग्रहम्
સુભદ્રના સંગથી આ સમગ્ર સ્થાન એક અંત્યજ દ્વારા દૂષિત થયું છે. હે મહાભાગ, તે અપરાધનું દમન કરો.
Verse 12
कैश्चित्तस्य गृहे भुक्तं जलं पीतं तथा परैः । अन्यैश्च गृहमानीय प्रदत्तं भोजनं तथा
કેટલાએ તેના ઘરમાં ભોજન કર્યું, અને કેટલાએ જળ પાન કર્યું. અન્યોએ ભોજન ઘેર લઈ જઈને પણ (તેમને) અર્પણ કર્યું.
Verse 13
किं वा ते बहुनोक्तेन न स कोऽस्ति द्विजोत्तम । संकरो यस्य नो जातस्तस्य पापस्य संभवः
હે દ્વિજોત્તમ! ઘણું કહેવાનો શું લાભ? એવો કોઈ નથી કે જેને આ સંકર-દોષ ન થયો હોય; એમાંથી જ પાપની શક્યતા ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 14
त्वया स्थानमिदं पुण्यं कृतं पूर्वं महामते । सर्वेषां च गुरुस्त्वं हि तस्माच्छुद्धिं वदस्व नः
હે મહામતે! પૂર્વે આપએ આ સ્થાનને પવિત્ર કર્યું. આપ સર્વના ગુરુ છો; તેથી અમને શુદ્ધિનો ઉપાય કહો.
Verse 15
ततः संचिन्त्य सुचिरं स्मृतिशास्त्राण्यनेकशः । प्रायश्चित्तं ददौ तेषां सर्वेषां स द्विजन्मनाम्
પછી તેમણે લાંબા સમય સુધી વિચાર કરીને અને અનેક સ્મૃતિશાસ્ત્રો જોઈને, તે સર્વ દ્વિજજનો માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કર્યું.
Verse 16
चांद्रायणशतं प्रादात्सुभद्रायाहिताग्नये । सर्वभंडपरित्यागं पुनराधानमेव च
આહિતાગ્નિ સુભદ્રા માટે તેમણે ચાંદ્રાયણ વ્રતનું સો પ્રાયશ્ચિત્ત આપ્યું; તેમજ સર્વ ગૃહભાંડનો ત્યાગ કરીને અગ્નિઓનું પુનરાધાન કરવાનું પણ વિધાન કર્યું.
Verse 17
लक्षहोमविधानं च गृहमध्यविशुद्धये । वह्निप्रवेशनं तस्यास्तत्सुतायाः प्रकीर्तितम्
ગૃહના આંતરિક શુદ્ધિ માટે લક્ષ-હોમનું વિધાન કરાયું; અને તેની પુત્રી માટે અગ્નિ-પ્રવેશ પણ પ્રકીર્તિત થયો.
Verse 18
येन यावंति भोज्यानि तस्य भुक्तानि मंदिरे । तस्य तावंति कृच्छ्राणि तेनोक्तानि महात्मना
જે વ્યક્તિએ તેના મંદિરમાં જેટલા ભોજ્ય પદાર્થો ભોગવ્યા, મહાત્માએ તેના માટે એટલાં જ કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તો નિર્દેશ્યા.
Verse 19
यैर्जलानि प्रपीतानि यावन्मात्राणि तद्गृहे । प्राजापत्यानि दत्तानि तेभ्यस्तावंति पार्थिव
હે રાજન! તે ગૃહમાં તેમણે જેટલા માપે જળ પાન કર્યું, તેમને એટલાં જ પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્તો નિમાયા.
Verse 20
ब्राह्मणानां तथान्येषां तत्र स्थाने निवासिनाम् । तत्स्पर्शदूषितानां च प्राजापत्यं पृथक्पृथक्
તે સ્થાને નિવાસ કરતા બ્રાહ્મણો તથા અન્ય લોકો માટે, અને તેના સ્પર્શથી દૂષિત થયેલાઓ માટે પણ, દરેકને અલગ અલગ પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાન કરાયું.
Verse 21
स्त्रीशूद्राणां तदर्धं च तदर्ध बालवृद्धयोः । मृन्मयानां च भांडानां परित्यागो निवेदितः
સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે તેનું અર્ધ (પ્રાયશ્ચિત્ત) કહેવાયું; અને બાળકો તથા વૃદ્ધો માટે તેનું પણ અર્ધ; તેમજ માટીના વાસણો ત્યજવાની આજ્ઞા પણ અપાઈ.
Verse 22
सर्वेषामेव लोकानां रसत्यागस्तथैव च । कोटिहोमस्तु निर्दिष्टो ब्रह्मस्थाने यथोदितः । सर्वस्थानविशुद्ध्यर्थं स्थानवित्तेन केवलम्
સર્વ લોકો માટે ‘રસ’ (ભોગ-વિલાસ/રુચિકર ભોજન)નો ત્યાગ પણ વિધિરૂપે કહ્યો છે. તેમજ બ્રહ્મસ્થાને યથોક્ત કોટિહોમ નિર્દિષ્ટ છે. સર્વ સ્થાનની શુદ્ધિ માટે આ કર્મ તે જ સ્થાનના ધન-સાધનોથી જ કરવું જોઈએ.
Verse 23
अथोवाच पुनर्विप्रान्स कृत्वा चोच्छ्रितं भुजम । तारनादेन महता सर्वांस्तान्नागरोद्भवान्
પછી તેણે ફરી બ્રાહ્મણોને સંબોધ્યા; હાથ ઊંચો ઉઠાવી, મહાન ગુંજતી હાકથી તેણે નાગરના સર્વ નિવાસીઓને બોલાવ્યા.
Verse 24
सुभद्रेण च सर्वस्वं देयं विप्रेभ्य एव च । चतुर्थांशश्च यैर्भुक्तं तद्गृहे स्वधनस्य च
શુભ ભાવથી પોતાનું સર્વસ્વ બ્રાહ્મણોને જ અર્પણ કરવું જોઈએ. અને જેમણે ચોથો ભાગ ભોગવ્યો/લાભ લીધો હોય, તેઓ પોતાના ઘરમાં પોતાના ધનનો ચોથો ભાગ આપે.
Verse 25
अष्टांशं यैर्जलं पीतं गोदानं स्पर्शसंभवम् । शेषाणामपि लोकानां यथाशक्त्या तु दक्षिणा
જેમણે જળ પાન કર્યું હોય, તેઓ અષ્ટમांश આપે અને સ્પર્શવિધિથી ઉદ્ભવતું ગોદાન પણ કરે. બાકીના લોકો પણ પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા-દાન આપે.
Verse 26
दीक्षितेन जपः कार्यो लक्षगायत्रिसंभवः । शेषैर्विप्रैर्यथा वित्तं तथा कार्यो जपोऽखिलः
દીક્ષા લીધેલાએ ગાયત્રી મંત્રનો લક્ષ (એક લાખ) જપ કરવો જોઈએ. બાકીના બ્રાહ્મણોએ પણ પોતાના ધન-સામર્થ્ય મુજબ સંપૂર્ણ જપ કરવો જોઈએ.
Verse 27
अहं चैव करिष्यामि प्राणायामशतत्रयम् । नित्यमेव द्विजश्रेष्ठाः षष्ठकालकृताशनः
હું પોતે ત્રણસો પ્રાણાયામ કરીશ. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હું આ નિત્ય કરીશ અને ષષ્ઠકાળે જ ભોજન કરીને નિયમપૂર્વક રહીશ.
Verse 28
यावत्संवत्सरस्यांतं ततः शुद्धिर्भविष्यति । जन संपर्कसंजाता सैवं तस्य दुरात्मनः
વર્ષના અંત સુધી આમ જ રહેશે; ત્યાર પછી શુદ્ધિ થશે. લોકોના સંપર્કથી ઉત્પન્ન થયેલી કલુષતા તે દુરાત્માની હતી—આ જ તેનો ઉપાય છે.
Verse 29
एवमुक्त्वा ततो भूयः स प्रोवाच द्विजोत्तमान् । अथाऽद्यान्मध्यगास्येन ब्रह्मस्थानसमाश्रयान्
આમ કહીને તેણે ફરી દ્વિજોત્તમોને સંબોધ્યા. પછી આજથી જ, તેમની વચ્ચે ઊભા રહી, બ્રહ્મસ્થાનનો આશ્રય લેનારાઓને ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 30
अद्यप्रभृति यः कन्यामविदित्वा तु नागरम् । नागरो दास्यति क्वापि पतितः स भविष्यति
આજથી જે કોઈ નાગરત્વ જાણ્યા વિના કન્યાદાન કરશે, તે જ્યાં ક્યાંય કરે—પતિત થશે.
Verse 31
अश्राद्धेयो ह्यपांक्तेयो नागराणां विशेषतः
તે શ્રાદ્ધ સ્વીકારવા અયોગ્ય છે અને પંક્તિમાં બેસવા પણ અયોગ્ય છે—વિશેષ કરીને નાગરોમાં.
Verse 32
यः श्राद्धं नागरं मुक्त्वा ह्यन्यस्मै संप्रदास्यति । विमुखास्तस्य यास्यंति पितरो विबुधैः सह
જે શ્રાદ્ધમાં નિર્ધારિત ‘નાગર’ પાત્રને છોડીને બીજાને અર્પણ કરે છે, તેના પિતૃઓ દેવતાઓ સાથે વિમુખ થઈ પ્રસ્થાન કરે છે।
Verse 33
नागरेण विना यस्तु सोमपानं करिष्यति । स करिष्यत्यसंदिग्धं मद्यपानं तु नागरः । तन्मतेन विना यस्तु श्राद्धकर्म करिष्यति
‘નાગર’ આચાર્ય વિના જે સોમપાનવિધિ કરે છે, તે નિઃસંદેહ મદ્યપાનના માર્ગે પતિત થાય છે; અને જે તે નાગર પરંપરાના મત વિના શ્રાદ્ધકર્મ કરે છે…
Verse 34
ततः सर्वं वृथा तस्य भविष्यति न संशयः । विशुद्धिरहितं यस्तु नागरं भोजयिष्यति
ત્યારે તેનું સર્વ કર્મ નિષ્ફળ બને છે—એમાં સંશય નથી; અને જે શુદ્ધિ વિનાના ‘નાગર’ને ભોજન કરાવે છે…
Verse 35
श्राद्धे तस्यापि तत्सर्वं व्यर्थतां संप्रयास्यति । सर्वेषां नागराणां च मर्यादेयं कृता मया
તેના શ્રાદ્ધમાં પણ તે બધું વ્યર્થ થઈ જાય છે; સર્વ ‘નાગર’ો માટે આ મર્યાદા મેં નિર્ધારિત કરી છે।
Verse 36
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धिः कार्या द्विजोत्तमैः । वर्षेवर्षे तु संप्राप्ते स्वस्थानस्य विशुद्धये
અતએવ દ્વિજોત્તમોએ સર્વ પ્રયત્નથી શુદ્ધિ કરવી જોઈએ—વર્ષે વર્ષ સમય આવતા—પોતાના સ્થાન/સમુદાયની વિશુદ્ધિ માટે।
Verse 37
विश्वामित्र उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम । श्राद्धार्हा नागरा येन नागराणां व्यवस्थिताः । भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता तेषां यथा पुरा
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે નૃપોત્તમ! તું જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં તને સમ્યક્ કહ્યુ—જે કારણે નાગરો શ્રાદ્ધાર્હ ગણાય છે અને જેના દ્વારા નાગરોની વિધિસંમત વ્યવસ્થા સ્થિર થાય છે. તેમની આચાર-મર્યાદા ભર્તૃયજ્ઞ દ્વારા, જેમ પ્રાચીન કાળમાં હતી તેમ, સ્થાપિત કરવામાં આવી।