Adhyaya 245

Verse 2

पैजवन उवाच । शालिग्रामशिलायां च जगदादिः सनातनः । कथं पाषाणतां प्राप्तो गण्डक्यां तच्च मे वद । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे हरौ भक्तिर्दृढा भवेत् । भवंतस्तीर्थरूपा हि दर्शनात्पापहारिणः

પૈજવન બોલ્યો—શાલિગ્રામ શિલામાં જગતના આદિ અને સનાતન પ્રભુ નિવાસ કરે છે. તેઓ ગંડકીમાં પાષાણરૂપ કેવી રીતે થયા? તે મને કહો. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તમારી કૃપાથી હરિમાં મારી ભક્તિ દૃઢ થાઓ. તમે તો તીર્થસ્વરૂપ છો; તમારા દર્શનથી પાપ નાશ પામે છે.

Verse 3

तीर्थामृतावगाहेन यथा पवित्रता नृणाम् । भवद्वाक्यामृताज्जाता तथा मम न संशयः

જેમ તીર્થના અમૃતસમાન જળમાં સ્નાનથી મનુષ્ય પવિત્ર બને છે, તેમ જ તમારા વચનામૃતથી મારી પણ શુદ્ધિ થઈ છે—એમાં મને કોઈ સંશય નથી.

Verse 4

गालव उवाच । इतिहासस्त्वयं पुण्यः पुराणेषु च पठ्यते । यथा स एव भगवाञ्छालिग्रामत्वमागतः

ગાલવ બોલ્યો—આ પુણ્ય ઇતિહાસ પુરાણોમાં વાંચવામાં આવે છે; એ જ ભગવાન શાલિગ્રામરૂપે કેવી રીતે પ્રગટ થયા તે તેમાં કહેવાયું છે.

Verse 5

महेश्वरश्च लिंगत्वं कथयेऽहं तवाऽनघ । पूर्वं प्रजापतिर्दक्षो ब्रह्मणोंऽगुष्ठ संभवः

હે અનઘ, હું તને કહું છું—મહેશ્વર લિંગરૂપે કેવી રીતે પ્રગટ છે. પૂર્વે પ્રજાપતિ દક્ષ બ્રહ્માના અંગૂઠામાંથી ઉત્પન્ન થયો હતો.

Verse 7

स चकार महायज्ञे हरद्वेषं विमूढधीः । तेन द्वेषेण महता सती प्रकुपिता भृशम्

મૂઢબુદ્ધિ એ વ્યક્તિએ મહાયજ્ઞમાં હર (શિવ) પ્રત્યે દ્વેષ રાખ્યો; તે મહાન દ્વેષના કારણે સતી અત્યંત ક્રોધિત થઈ.

Verse 8

यज्ञवेद्यां समागम्य वह्निधारणया तदा । प्राणायामपरा भूत्वा देहोत्सर्गं चकार सा

યજ્ઞવેદી પાસે આવી તેણીએ ત્યારે અંતર્વહ્નિ-ધારણાથી પ્રાણાયામમાં લીન થઈ દેહત્યાગ કર્યો.

Verse 9

पितृभागं परित्यज्य स्वभागेन युता सती । मनसा ध्यानमगमच्छीतलं च हिमालयम्

પિતૃભાગ ત્યજી, પોતાના સ્વભાગથી યુક્ત સતી મનોધ્યાનથી શીતળ હિમાલયને પામી।

Verse 10

यत्रयत्र मनो याति स्वकर्मवशगं मृतौ । अवतारस्तत्रतत्र जायते नात्र संशयः

મૃત્યુ સમયે સ્વકર્મવશ મન જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં અવતાર (દેહધારણ) થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 11

दह्यमाना हि सा देवी हिमालयसुताऽभवत् । तत्र सा पार्वती भूत्वा तप उग्रं समाश्रिता

દહાતી હોવા છતાં તે દેવી હિમાલયની પુત્રી બની; ત્યાં તે પાર્વતી બની ઉગ્ર તપનો આશ્રય લીધો.

Verse 12

शिवभक्तिरता नित्यं हरव्रतपरायणा । शृंगे हिमवतः पुत्री मनो न्यस्य महेश्वरे

નિત્ય શિવભક્તિમાં રત, હરવ્રતોમાં પરાયણ, હિમવતની પુત્રીએ પર્વતશિખરે મન મહેશ્વરમાં સ્થિર કર્યું.

Verse 13

ततो वर्षसहस्रांते भगवान्भूतभावनः । अथाजगाम तं देशं विप्ररूपो महेश्वरः

ત્યારે હજાર વર્ષના અંતે ભૂતભાવન ભગવાન મહેશ્વર બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને તે દેશમાં આવ્યા।

Verse 14

तां ज्ञात्वा तपसा शुद्धां कर्मभावैः परीक्षितैः । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा करे जग्राह पार्वतीम्

તેણીને તપસાથી શુદ્ધ અને કર્મ-ભાવથી પરીક્ષિત જાણીને, તેમણે દિવ્ય તેજોમય રૂપ ધારણ કરી પાર્વતીનો કર ગ્રહણ કર્યો।

Verse 15

तपसा निर्जितश्चास्मि करवाणि च किं प्रियम् । ततः प्राह महेशानं प्रमाणं मे पिता गुरुः

“તારી તપસ્યાથી હું જીતાઈ ગયો છું; કહો, તારો કયો પ્રિય ઇચ્છા પૂર્ણ કરું?” ત્યારે (પાર્વતીએ) મહેશાનને કહ્યું—“મારે માટે મારા પિતા, ગુરુ જ પ્રમાણ છે।”

Verse 16

सप्तर्षीन्स तथोक्तस्तु प्रेषयामास शंकरः । ते तत्र गत्वा समयं वक्तुं हिमवता सह

એમ કહ્યે પછી શંકરે સપ્તર્ષિઓને મોકલ્યા। તેઓ ત્યાં જઈ હિમવાન સાથે નક્કી થયેલ સમય-સમજૂતીની વાત જણાવવા લાગ્યા।

Verse 17

निवेद्य च महेशानं प्रेषिता मुनयो ययुः । ततो लग्नदिने देवा महेन्द्रादय ईश्वरम्

મહેશાનને સંદેશ નિવેદન કરીને મોકલાયેલા મુનિઓ પ્રસ્થાન કર્યા. પછી શુભ લગ્નદિને ઇન્દ્ર આદિ દેવગણ ઈશ્વર પાસે આવ્યા।

Verse 18

ब्रह्मविष्णुपुरोगाश्च पुरोधायाग्निमाययुः । योगसिद्धा समायांतं वरवेषं वृषध्वजम्

બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને અગ્રે રાખીને તેઓ પુરોહિત તથા પવિત્ર અગ્નિ સાથે ત્યાં આવ્યા. યોગસિદ્ધોએ વરવેશ ધારણ કરેલા વૃષધ્વજ શિવને આવતાં જોયા.

Verse 19

हिमवान्पूजयामास मधुपर्कादिकैः शुभैः । उपचारैर्मुदा युक्तो मानयन्कृतकृत्यताम्

હિમવાને મધુપર્ક વગેરે શુભ દાન અને સન્માન-ઉપચારોથી પૂજા કરીને આદર આપ્યો. આનંદથી ભરાઈ તેણે યોગ્ય માન આપ્યો અને પોતાને કૃતાર્થ માન્યો.

Verse 20

वेदोक्तेन विधानेन तां कन्यां समयोजयत् । पाणिग्रहेण विधिना द्विजातिगणसंवृतः

વેદોક્ત વિધાન મુજબ તેણે તે કન્યાનું વિવાહ-સંયોગ કરાવ્યો. દ્વિજસમૂહથી ઘેરાઈ પાણિગ્રહણની યોગ્ય વિધિથી સંસ્કાર પૂર્ણ થયો.

Verse 21

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गिरीशस्तदनन्तरम् । दानकाले च गोत्रादि पृष्टो लज्जापरो हर

અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને ગિરીશે આગળની વિધિ કરી. દાનકાળે ગોત્ર વગેરે પૂછતાં હર લજ્જિત અને સંકોચિત થયા.

Verse 22

ब्रह्मणो वचनात्तेन विधिशेषोऽवशेषितः । चरुप्राशनकाले तु पंचवक्त्रप्रकाशकृत्

બ્રહ્માના વચનથી તેના દ્વારા વિધિનો બાકી ભાગ પૂર્ણ થયો. પરંતુ ચરુપ્રાશન સમયે તેણે પોતાના પંચવક્ત્રનું તેજ પ્રગટ કર્યું.

Verse 23

सहितः सकलैर्देवैः कुतूहलपरायणः । गिरिजार्थं समायुक्तो वरः सोऽपि महेश्वरः

સમસ્ત દેવતાઓ સાથે, કૌતૂહલથી પરિપૂર્ણ, ગિરિજાના હિતાર્થે સ્વયં મહેશ્વર પણ વરરૂપે તૈયાર રહ્યા।

Verse 24

नवकोटिमुखां दृष्ट्वा साट्टहासो जनोऽभवत् । वैदिकी श्रुतिरित्युक्ता शिव त्वं स्थिरतां व्रज

તેણીને ‘નવ કરોડ મુખવાળી’ જોઈ લોકો ઠહાકા મારી હસ્યા. ત્યારે વૈદિક શ્રુતિએ કહ્યું—“હે શિવ, સ્થિરતા પ્રાપ્ત કર; દૃઢ અને સંયત થા.”

Verse 25

लज्जिता सा परित्यागं नाकरोत्पंचजन्मसु । भर्त्तारमसितापांगी हरमेवाभ्यगच्छत

લજ્જિત થઈ તેણે પાંચ જન્મો સુધી (તેમનો) પરિત્યાગ કર્યો નહીં. કાળી આંખવાળી તે સ્ત્રી પોતાના પતિ—માત્ર હર, શિવ પાસે જ ગઈ.

Verse 26

देवानां पर्वतानां च प्रहृष्टं सकलं कुलम् । ततो विवाहे संपूर्णे हरोऽगात्कौतुकौकसि

દેવો અને પર્વતોનો સમગ્ર સમૂહ હર્ષિત થયો. પછી લગ્ન પૂર્ણ થતાં હર કૌતુક-ગૃહે (ઉત્સવમંડપે) ગયા.

Verse 27

गणानां चापि सान्निध्ये सा नामर्षयदंबिका । पारिबर्हं ततो दत्त्वा शैलेन स विसर्जितः

ગણોની હાજરીમાં પણ અંબિકાએ તે સહન ન કર્યું (અપ્રસન્ન થઈ). પછી પારિબર્હ—વિવાહ-ઉપહાર આપી શૈલે (પર્વતરાજે) તેને વિદાય કર્યો.

Verse 28

मानितः सत्कृतश्चापि मन्दराचलमभ्यगात् । विश्वकर्मा ततस्तस्य क्षणेन मणिमद्गृहम्

માનિત અને સત્કૃત થઈ તે મંદરાચલ ગયો. ત્યારબાદ વિશ્વકર્માએ ક્ષણમાત્રમાં તેના માટે રત્નોથી ભરેલું ભવન રચી દીધું.

Verse 29

निर्ममे देवदेवस्य स्वेच्छावर्द्धिष्णुमंदिरम् । सर्वर्द्धिमत्प्रशस्ताभं मणिविद्रुमभूषितम्

વિશ્વકર્માએ દેવોના દેવ માટે પોતાની ઇચ્છા મુજબ વધતું મંદિર રચ્યું—સર્વ સમૃદ્ધિથી યુક્ત, પ્રશસ્ત તેજસ્વી અને મણિ તથા પ્રવાળથી અલંકૃત.

Verse 30

स्थूणासहस्रसंयुक्तं मणिवेदिमनोहरम् । गणा नंदिप्रभृतयो यस्य द्वारि समाश्रिताः

તે સહસ્ર સ્તંભોથી યુક્ત હતું અને મણિમય વેદીઓથી મનોહર બન્યું હતું. તેના દ્વારે નંદી વગેરે ગણો રક્ષકરૂપે સ્થિત હતા.

Verse 31

त्रिनेत्राः शूलहस्ताश्च बभुः शंकररूपिणः । वाटिका अस्य परितः पारिजाताः सहस्रशः

તેઓ ત્રિનેત્ર અને શૂલધારી હતા, શંકરના જ સ્વરૂપ જેવા જણાતા. તેની આસપાસ વાટિકાઓ હતી અને સર્વત્ર સહસ્રો પારિજાત વૃક્ષો ઊભાં હતાં.

Verse 32

कामधेनुर्मणिर्दिव्यो यस्य द्वारि समाश्रितौ । तस्मिन्मनोहरतरे कामवृद्धिकरे गृहे

જેનાં દ્વારે કામધેનુ અને એક દિવ્ય મણિ સ્થિત હતાં. તે અતિ મનોહર, ઇચ્છાઓને વૃદ્ધિ કરનાર ગૃહમાં—

Verse 33

पार्वत्या वसतः सार्द्धं कामो दृष्टिपथं ययौ । वायुरूपः शिवं दृष्ट्वा कामः प्रोवाच शंकरम्

પાર્વતી સાથે નિવાસ કરતા શિવના દૃષ્ટિપથમાં કામદેવ આવ્યો. વાયુરૂપ ધારણ કરીને શિવને જોઈ કામે શંકરને કહ્યું.

Verse 34

नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज । नमस्ते गणनाथाय पाहि नाथ नमोऽस्तु ते

સર્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર; વૃષભધ્વજ એવા તમને નમસ્કાર. ગણનાથને નમસ્કાર—હે નાથ, મારી રક્ષા કરો; તમને પ્રણામ.

Verse 35

त्वया विरहितं लोकं शववत्स्पृशते मही । न त्वया रहितं किञ्चि द्दृश्यते सचराचरे

તમારા વિના આ લોક પૃથ્વી પર શવ સમાન સ્પર્શાય છે. ચરાચર જગતમાં તમારાથી રહિત કંઈ જ દેખાતું નથી.

Verse 36

त्वं गोप्ता त्वं विधाता च लोकसंहारकारकः । कृपां कुरु महादेव देहदानं प्रयच्छ मे

તમે જ રક્ષક, તમે જ વિધાતા, અને લોકસંહારના કર્તા પણ તમે જ. હે મહાદેવ, કૃપા કરો—મને દેહદાન આપો.

Verse 37

ईश्वर उवाच । यन्मया त्वं पुरा दग्धः पर्वते पुरतोऽनघ । तस्या एव समीपे त्वं पुनर्भव स्वदेहवान्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે નિષ્પાપ, પૂર્વે પર્વતના સમક્ષ મેં તને દગ્ધ કર્યો હતો; એ જ સ્થાનની નજીક તું ફરી સ્વદેહવાળો થા.

Verse 38

एवमुक्तस्ततः कामः स्वशरीरमुपागतः । ववंदे चरणौ शूद्र विनयावनतोऽभवत्

આ રીતે કહ્યા પછી કામદેવે પોતાનું શરીર ફરી પ્રાપ્ત કર્યું. તેણે ચરણોમાં વંદન કરી વિનયથી નમ્ર બન્યો.

Verse 39

ततो ननाम चरणौ पार्वत्याः संप्रहृष्टवान् । लब्धप्रसादस्तु तयोः समीपाद्भुवनत्रये

પછી હર્ષિત થઈ તેણે પાર્વતીદેવીના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો. બંનેનો પ્રસાદ મેળવી તે તેમની નજીક રહ્યો અને ત્રિભુવનમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 40

चचार सुमहातेजा महामोहबलान्वितः । पुष्पधन्वा पुष्पबाणस्त्वाकुञ्चितशिरोरुहः

તે મહાતેજસ્વી, મહામોહના બળથી યુક્ત થઈ વિહરવા લાગ્યો. તેના હાથમાં પુષ્પધનુષ અને પુષ્પબાણ હતા, અને તેના કેશ વળાંકદાર હતા.

Verse 41

सदा घूर्णितनेत्रश्च तयोर्देहमुपाविशत् । दिव्यासवैर्दिव्यगंधैर्वस्त्रमाल्यादिभिस्तथा

સદા ઘૂમતા ચંચળ નેત્રોવાળો તે તેમના દેહમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં દિવ્ય આસવ, દિવ્ય સુગંધ, તેમજ વસ્ત્રો, માળાઓ વગેરે પણ હતાં.

Verse 42

सख्यः संभोगसमये परिचक्रुः समंततः । एवं प्रक्रीडतस्तस्य वत्सराणां शतं ययौ

સંભોગસમયે સખીઓ ચારે તરફથી પરિભ્રમણ કરી આસપાસ ભેગી થઈ. આ રીતે ક્રીડા કરતાં કરતાં તેના સો વર્ષ વીતી ગયા.

Verse 43

साग्रमेका निशा यद्वन्मैथुने सक्तचेतसः । एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकप्रद्रुता भयात् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः स्तुत्वा तं शरणं गताः

જેમ મૈથુનમાં આસક્ત ચિત્તને એક જ રાત સો વર્ષ સમાન લાગે છે, તેમ એ વચ્ચે તારકના ભયથી હંકાલાયેલા દેવતાઓ બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા; તેમની સ્તુતિ કરીને રક્ષણ માગ્યું।

Verse 44

देवा उचुः । तारकोऽसौ महारौद्रस्त्वया दत्तवरः पुरा

દેવોએ કહ્યું—“એ તારક અતિ રૌદ્ર છે; પૂર્વે તેને તમારાથી જ વરદાન મળ્યું હતું।”

Verse 45

विजित्य तरसा शक्रं भुंक्ते त्रैलोक्यपूजितः । वधोपायो यथा तस्य जायते त्वं कुरु स्वयम्

“તેને ઝડપથી શક્ર (ઇન્દ્ર)ને જીત્યો છે અને હવે ત્રિલોકમાં પૂજિત થઈને સત્તા ભોગવે છે. તેથી તેની વધનો ઉપાય જેમ બને તેમ તમે સ્વયં કરો।”

Verse 46

ब्रह्मोवाच । मया दत्तवरश्चासौ मयैवोच्छिद्यते नहि । स्वयं संवर्ध्य कटुकं छेत्तुं कोऽपि न चार्हति

બ્રહ્માએ કહ્યું—“મેં જ તેને વર આપ્યો છે; પરંતુ હું જ તેને નાશ કરું તે યોગ્ય નથી. પોતે પોષેલી કડવી વૃદ્ધિને કાપવું કોઈને શોભતું નથી।”

Verse 47

तस्मात्तस्य वधोपायं कथयामि महात्मनः । पार्वत्यां यो महेशानात्सूनुरुत्पत्स्यते हि सः

“અતએવ, હે મહાત્માઓ, હું તેની વધનો ઉપાય કહું છું—પાર્વતીમાં મહેશાન (શિવ)થી જે પુત્ર ઉત્પન્ન થશે, એ જ તેનો વધ કરશે।”

Verse 48

दिनसप्तकवान्भूत्वा तारकं स हनिष्यति । इति वाक्यं तु ते श्रुत्वा मंदरं लोकसुंदरम्

“સાત દિવસના થતાં જ તે તારકનો વધ કરશે.” આ વચન સાંભળી તેઓ લોકસુંદર મંદર પર્વત તરફ વળ્યા.

Verse 49

ब्रह्मलोकात्समाजग्मुः पीडिता दैत्यदानवैः

દૈત્ય-દાનવોની પીડાથી પીડિત થઈ તેઓ બ્રહ્મલોકમાંથી અહીં આવ્યા।

Verse 50

तत्र नंदिप्रभृतयो गणाः शूलभृतः पुरः । गृहद्वारे ह्युपा वृत्य तस्थुः संयतचेतसः

ત્યાં શૂલધારી (શિવ) આગળ રહી, નંદી વગેરે ગણો ગૃહદ્વારે એકત્ર થઈ સંયતચિત્તે ઊભા રહ્યા।

Verse 51

देवा ऊचुः । देवाश्च दुःखातुरचेतसो भृशं हतप्रभास्त्यक्तगृहाश्रयाखिलाः । संप्राप्य मासांश्चतुरः स्तपः स्थिता देवे प्रसुप्ते हरतोषणं परम्

દેવોએ કહ્યું—દુઃખથી અત્યંત વ્યાકુળ, તેજ હ્રાસ પામેલું, સર્વ ગૃહાશ્રય ત્યજીને, પ્રભુ યોગનિદ્રામાં પ્રસુપ્ત હતા ત્યારે અમે ચાર માસ તપમાં સ્થિત રહ્યા—માત્ર હર (શિવ)ને પરમ રીતે પ્રસન્ન કરવા માટે।

Verse 245

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तारकोपद्रुतानां देवानां शिवदर्शनार्थं मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય તથા પૈજવનોપાખ્યાનમાં, “તારકથી પીડિત દેવોનું શિવદર્શનાર્થે મંદરાચલ તરફ પ્રસ્થાન-વર્ણન” નામનો 245મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।