Adhyaya 253

Verse 1

शूद्र उवाच । पार्वतीकुपिता देवी कथं देवेन शूलिना । प्रसादं च गता शप्त्वा यत्कोपात्क्षुभ्यते जगत्

શૂદ્ર બોલ્યો—ક્રોધિત દેવી પાર્વતી ત્રિશૂલધારી દેવ સાથે કેવી રીતે પ્રસન્ન થઈ? અને શાપ આપી, જેના કોપથી જગત કંપે છે, તે દેવી કેવી રીતે ફરી અનુગ્રહમાં પરત આવી?

Verse 2

कथं स भगवान्रुद्रो भार्याशापमवाप ह । वैकृतं रूपमासाद्य पुनर्दिव्यं वपुः श्रितः

તે ભગવાન રુદ્ર પત્નીના શાપને કેવી રીતે પામ્યા? અને વિકૃત રૂપ ધારણ કરીને તેઓ ફરી દિવ્ય દેહને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયા?

Verse 3

गालव उवाच । देवा रूपाण्यदृश्यानि कृत्वा देव्या महाभयात् । मनुष्यलोके सकले प्रतिमासु च संस्थिताः

ગાલવ બોલ્યો—દેવીના મહાભયથી દેવોએ પોતાના રૂપ અદૃશ્ય કર્યા અને સમગ્ર મનુષ્યલોકમાં પ્રતિમાઓમાં સ્થિત થયા.

Verse 4

तेषामपि प्रसन्ना साऽनुग्रहं समुपाकरोत् । विष्णुस्तुता महाभागा विश्वमाताऽघनाशिनी

તેમના પર પણ પ્રસન્ન થઈ તેણીએ કરુણાપૂર્વક અનુગ્રહ કર્યો. વિષ્ણુ દ્વારા સ્તુત તે મહાભાગ્યા વિશ્વમાતા પાપનાશિની બની.

Verse 5

तेषां बलाच्च पार्वत्याः शापभारेण यन्त्रितः । तां नित्यमेवानुनयन्नृचे सोवाच शंकरम्

તેમના દબાણથી અને પાર્વતીના શાપના ભારે ભારથી બંધાયેલો તે સદા તેણીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતો રહ્યો. પછી એક ઋચા દ્વારા તેણે શંકરને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 6

एते देवा विश्व पूज्या विश्वस्य च वरप्रदाः । मत्प्रसादाद्भविष्यंति भक्तितस्तोषिता नरैः

આ દેવો સમગ્ર વિશ્વમાં પૂજ્ય બનશે અને વિશ્વને વરદાન આપશે. મારા પ્રસાદથી તેઓ મનુષ્યોની ભક્તિથી પ્રસન્ન થશે.

Verse 7

त्वामृते मम कर्मेदं कृतं साधुविनिन्दितम् । वेद्यां विवाह काले च प्रत्यक्षं सर्वसाक्षिकम्

તારા વિના મારું આ કર્મ કરેલું હોત તો સજ્જનો પણ તેની નિંદા કરતાં. વેદી પર અને વિવાહકાળે તું પ્રત્યક્ષ સર્વસાક્ષી તરીકે હાજર હતો.

Verse 8

यत्सप्तमंडलानां च गमनं च करार्पणम् । वह्निश्च वरुणः कृष्णो देवताश्च सवल्लभाः

અર્થાત્ સાત મંડળોની પરિક્રમા અને કરાર્પણ (હસ્તગ્રહણ/કન્યાદાન) નો વિધાન. ત્યાં અગ્નિ, વરુણ, કૃષ્ણ તથા અન્ય પ્રિય દેવતાઓ સાક્ષી અને શક્તિરૂપે હાજર છે.

Verse 9

चतुर्दिक्ष्वंग संयुक्ता देवब्राह्मणसंयुताः । एतेषामग्रतो दिब्यं कृत्वा त्वं जनसंसदि

ચારેય દિશામાં વિધિના અંગો યોગ્ય રીતે જોડીને, દેવો અને બ્રાહ્મણો સાથે—તેમના અગ્રે તું જનસભામાં દિવ્ય કર્મ કર્યું।

Verse 10

प्रमादात्सत्त्वमापन्नो व्यभिचारं कथं कृथाः । गुरुवोऽपि न सन्मार्गे प्रवर्त्तंते जनौघवत्

સાત્ત્વિક ભાવ પ્રાપ્ત કરીને પણ પ્રમાદથી તું અપરાધ કેવી રીતે કરેશ? ગુરુઓ પણ જનપ્રવાહની જેમ વહેતા સન્માર્ગે ન ચાલે—એથી સાવધાન રહેજે।

Verse 11

निग्राह्याः सर्वलोकेषु प्रबुद्धैः श्रूयते श्रुतौ । पुत्रेणापि पिता शास्यः शिष्येणापि गुरुः स्वयम्

શ્રુતિમાં પ્રબુદ્ધો કહે છે કે સર્વ લોકોમાં દોષીઓનો નિગ્રહ કરવો જોઈએ. પુત્ર પણ પિતાને સુધારી શકે, અને શિષ્ય પણ પોતાના ગુરુને।

Verse 12

क्षत्रियैर्ब्राह्मणः शास्यो भार्यया च पतिस्तथा । उन्मार्गगामिनं श्रेष्ठमपि वेदान्तपारगम्

જો બ્રાહ્મણ ઉન્માર્ગે ચાલે તો ક્ષત્રિયોએ પણ તેને શાસવું; તેમ જ પત્નીએ પણ પતિને—જો તે ખોટા માર્ગે જાય, ભલે તે શ્રેષ્ઠ અને વેદાંતપારંગત હોય।

Verse 13

नीचैरपि प्रशास्येत श्रुतिराह सनातनी । सन्मार्ग एव सर्वत्र पूज्यते नापथः क्वचित्

સનાતન શ્રુતિ કહે છે કે નીચ ગણાતા લોકો દ્વારા પણ સુધારણા થઈ શકે. સર્વત્ર સન્માર્ગ જ પૂજ્ય છે; કુપથ ક્યાંય નથી।

Verse 14

येन स्वकुलजो धर्मस्त्यक्तः स पतितो भवेत् । मृतश्च नरकं प्राप्य दुःखभारेण युज्यते

જે પોતાના કુલપરંપરાનો ધર્મ ત્યજે છે તે પતિત બને છે; અને મૃત્યુ પછી નરકને પામી દુઃખના ભારે ભારથી દબાઈ બંધાય છે.

Verse 15

धर्मं त्यजति नास्तिक्याज्ज्ञातिभेदमुपागतः । स निग्राह्यः सर्वलोकैर्मनुधर्मपरायणैः

જે નાસ્તિક્યથી ધર્મ ત્યજીને જ્ઞાતિજનમાં ભેદ-ફૂટમાં પડે છે, તેને મનુધર્મપરાયણ સર્વ લોકોએ નિયંત્રિત કરવો જોઈએ.

Verse 16

कुलधर्माञ्ज्ञातिधर्मान्देशधर्मान्महेश्वर । ये त्यजंति च तेऽवश्यं कुलाच्च पतिता जनाः

હે મહેશ્વર! જે કુલધર્મ, જ્ઞાતિધર્મ અને દેશધર્મ ત્યજે છે, તે લોકો નિશ્ચયે પતિત બને છે—પોતાના સમુદાયમાંથી પણ પડી જાય છે.

Verse 17

अग्नित्यागो व्रतत्यागो वचनत्याग एव च । धर्मत्यागो नैव कार्यः कुर्वन्पतित एव हि

અગ્નિનો ત્યાગ, વ્રતનો ત્યાગ અને વચનનો ત્યાગ પણ થઈ જાય; છતાં ધર્મનો ત્યાગ ક્યારેય કરવો નહીં, કારણ કે ધર્મ ત્યજનાર નિશ્ચયે પતિત બને છે.

Verse 18

न पिता न च ते माता न भ्राता स्वजनोऽपि च । पश्यते तव वार्तां च अस्पृश्यस्त्वमदन्विषम्

ન તારો પિતા, ન માતા, ન ભાઈ, ન સ્વજન—કોઈ તારી તરફ નજર કરશે કે તારી ખબર પૂછશે નહીં; તું અસ્પૃશ્ય બની જાય છે, જાણે એવું વિષ કે જેને કોઈ ગ્રહણ ન કરે.

Verse 19

अस्थिमालाचिताभस्म जटाधारी कुचैलवान् । चपलो मुक्तमर्यादस्तस्थुं नार्हसि मेऽग्रतः

અસ્થિઓની માળા ધારણ કરેલો, ચિતાભસ્મથી લિપ્ત, જટાધારી અને મેલાં વસ્ત્રો પહેરેલો—ચંચળ અને સર્વ મર્યાદા ત્યજનાર—તું મારા સમક્ષ ઊભો રહેવા યોગ્ય નથી।

Verse 20

अब्रह्मण्योऽव्रती भिक्षुर्दुष्टात्मा कपटी सदा । नार्हसि त्वं मम पुरः संभाषयितुमीश्वर

તું બ્રાહ્મણોનો હિતેચ્છુ નથી; તું વ્રતવિહિન છે; નામમાત્ર ભિક્ષુ, અંતરમાં દુષ્ટ અને સદા કપટી છે. હે ઈશ્વર, મારા સમક્ષ વાત કરવા તું અયોગ્ય છે।

Verse 21

एवं सा रुदती देवी बाष्पव्याकुललोचना । महादुःखयुतैवासीद्देवेशेऽनुनयत्यपि

આ રીતે દેવી રડતી રહી; આંસુઓથી તેની આંખો વ્યાકુળ થઈ હતી. દેવોના સ્વામીનું મનાવવું ઇચ્છતી હોવા છતાં તે મહાદુઃખથી વ્યાપ્ત રહી।

Verse 22

पुनरेव प्रकुपिता हरं प्रोवाच भामिनी । तवार्जवं न हृदये काठिन्यं वेद्मि नित्यदा

ફરી ક્રોધિત થઈ તે ભામિની હરને બોલી—“તારા હૃદયમાં મને સરળતા દેખાતી નથી; હું તો હંમેશાં તારી કઠોરતા જ જાણું છું.”

Verse 23

ब्राह्मणैस्त्वासुरैरुक्तं तन्मृषा प्रतिभाति मे । यस्मान्मयि महादुष्टभाव एव कृतस्त्वया

તે બ્રાહ્મણો—આસુરી ભાવ ધરાવતા હોય તેમ—જે કહ્યું છે, તે મને ખોટું લાગે છે; કારણ કે તું માત્ર મારા પર જ અત્યંત ક્રૂર શંકા સ્થિર કરી છે।

Verse 24

ब्राह्मणा वंचिता यस्माद्ब्राह्मणैस्त्वं हनिष्यसे । एवमुक्त्वा भगवती पुनराह न किञ्चन

“કારણ કે બ્રાહ્મણો છેતરાયા છે, તેથી બ્રાહ્મણોના હાથે જ તું હણાશે.” એમ કહી ભગવતીએ ફરી કશું ન કહ્યું.

Verse 25

ईशः प्रसन्नवदनामुपचारैरथाकरोत् । शनैर्नीतिमयैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिर्महेश्वरः

પછી ઈશ્વર મહેશ્વરે સૌમ્ય ઉપચારોથી તેણીનું મુખ પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો અને ધીમે ધીમે નીતિ-ધર્મમય, હેતુસભર વચનો વડે તેણીને સંબોધી.

Verse 26

प्रसन्नलोचनां ज्ञात्वा किंचित्प्राह हरस्ततः । कोपेन कलुषं वक्त्रं पूर्णचन्द्र समप्रभम्

તેણીની આંખો પ્રસન્ન થઈ છે એમ જાણી હરએ થોડું કહ્યું; છતાં તેનું મુખ—પૂર્ણચંદ્ર સમાન તેજસ્વી—ક્રોધથી હજી પણ કલુષિત હતું.

Verse 27

कस्मात्त्वं कुरुषे भद्रे युक्तमेव वचो न ते । सर्वभूतदया कार्या प्राणिनां हि हितेच्छया

“હે ભદ્રે, તું આવું કેમ બોલે છે? તારા વચન યોગ્ય નથી. સર્વ પ્રાણીઓના હિતની ઇચ્છાથી સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયા કરવી જોઈએ.”

Verse 28

यद्यपीष्टो हि यस्यार्थो न कार्यं परपीडनम् । जगत्सर्वं सुतप्रायं तवास्ति वरवर्णिनि

“ભલે કોઈનું ઇષ્ટ લક્ષ્ય હોય, તોય પરને પીડાવવું ન જોઈએ. હે વરવર્ણિની, આ સમગ્ર જગત તારા માટે પુત્રસમાન છે.”

Verse 29

जगत्पूज्या त्वमेवैका सर्वरूपधरानघे । मया यदि कृतं कर्मावद्यं देव हिताय वै

હે અનઘે, સર્વરૂપધારિણી! સમગ્ર જગતમાં એકમાત્ર તું જ પૂજ્ય છે. જો મારાથી કોઈ નિંદનીય કર્મ થયું હોય, તો તે ખરેખર દેવતાઓના હિત માટે જ હતું.

Verse 30

तथाप्येवं तव सुतो भविष्यति न संशयः । अथवा मम सर्वेभ्यः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

તથાપિ એવું જ થશે—તને પુત્ર અવશ્ય થશે, તેમાં કોઈ સંશય નથી. વાસ્તવમાં તું મને મારા સર્વ પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે.

Verse 31

यदिच्छसि तथा कुर्यां तथा तव मनोरथान् । प्रसन्नवदना भूत्वा कथयस्व वरानने

તું જે ઇચ્છે તે હું કરીશ; તેમજ તારા મનગમતા મનોભાવ પણ પૂર્ણ થશે. હે વરાનને, પ્રસન્ન મુખે થઈને તું માગતા વરો કહો.

Verse 32

इत्युक्ता सा भगवती पुनराह महेश्वरम् । चातुर्मास्ये च संप्राप्ते महाव्रत धरो यदि

આ રીતે કહ્યા પછી તે ભગવતી ફરી મહેશ્વરને બોલી—“પવિત્ર ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે, હે મહાવ્રતધારક, જો તમે…”

Verse 33

देवतानां च प्रत्यक्षं तांडवं नर्तसे यदि । पारयित्वा व्रतं सम्यग्ब्रह्मचर्यं महेश्वर

“જો દેવતાઓની પ્રત્યક્ષ હાજરીમાં તમે તાંડવ નૃત્ય કરો; અને હે મહેશ્વર, બ્રહ્મચર્ય સહિત તે વ્રતને સમ્યક રીતે પૂર્ણ કરીને…”

Verse 34

मत्प्रीत्यै यदि देहार्थं वैष्णवं च प्रयच्छसि । शापस्यानुग्रहं कुर्यां प्रसववदना सती

મારી પ્રીતિ માટે જો તું દેહકલ્યાણકારી અને વૈષ્ણવ-સ્વરૂપ વર આપે, તો હું—પ્રસવતી માતા સમા મુખવાળી સતી—શાપને અનુગ્રહમાં ફેરવી દઈશ।

Verse 35

नान्यथा मम चित्तं त्वां विश्वासमनुगच्छति । तच्छ्रुत्वा भगवांस्तुष्टस्तथेति प्रत्युवाच ताम्

આ સિવાય મારું ચિત્ત તારા પર વિશ્વાસ તરફ આગળ વધતું નથી. આ સાંભળી ભગવાન પ્રસન્ન થઈ તેણીને કહ્યું—“તથાસ્તુ।”

Verse 36

सापि हृष्टा भगवती शापस्यानुग्रहे वृता

એ ભગવતી પણ હર્ષિત થઈ શાપને અનુગ્રહમાં ફેરવવાના નિશ્ચયમાં સ્થિર થઈ।

Verse 37

इदं पुराणं मनुजः शृणोति श्रद्धायुक्तो भेदबुद्ध्या दृढत्वम् । तस्या वश्यं जीवितं सर्वसिद्धं मर्त्याः सत्यात्तच्छ्रयत्वं प्रयांति

જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક આ પુરાણ સાંભળે અને વિવેકભેદબુદ્ધિમાં દૃઢ બને, તે જીવન પર વશતા તથા સર્વ સિદ્ધિઓની પૂર્ણતા પામે; સત્યબળથી મર્ત્યો તે પરમ આશ્રયની શરણ જાય છે।

Verse 253

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये शंकरकृतपार्वत्यनुनयो नाम त्रिपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શેષશાયી ઉપાખ્યાન અંતર્ગત, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્ય-মાહાત્મ્યમાં “શંકરકૃત પાર્વતી-અનુનય” નામનો ૨૫૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।