Adhyaya 62
અધ્યાય ૬૨ તીર્થમાહાત્મ્યના પ્રસંગમાં શર્મિષ્ઠા-તીર્થની ઉત્પત્તિ અને તારક શક્તિ વર્ણવે છે. સૂત કહે છે—મંત્રીઓની સલાહ છતાં રાજા “વિષકન્યા” કહેવાતી કન્યાને સ્વીકારતો નથી. ત્યારબાદ શત્રુઓ આક્રમણ કરે છે, રાજા યુદ્ધમાં મારાય છે અને નગરમાં ભય ફેલાય છે. પ્રજા આ આપત્તિનું કારણ કન્યાને માને છે અને તેના વધ તથા નિર્વાસનની માગ કરે છે; લોકનિંદા સાંભળીને તે વૈરાગ્યસમાન સંકલ્પ લઈને હાટકેશ્વર સંબંધિત પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચે છે, જ્યાં તેને પૂર્વજન્મસ્મૃતિ થાય છે. પૂર્વજન્મમાં તે ઉપેક્ષિત સ્ત્રી હતી; કડક ઉનાળાની તરસમાં તેણે કરુણાથી તરસેલી ગાયને પોતાનું થોડું પાણી આપ્યું—એ પુણ્યબીજ બન્યું. પરંતુ “વિષકન્યા” થવાનું બીજું કર્મસૂત્ર પણ કહે છે—તેણે ક્યારેક ગૌરી/પાર્વતીની સુવર્ણ પ્રતિમાને સ્પર્શ કરીને વેચાણ માટે તોડી ખંડિત કરી, તેથી દુષ્કર્મનો વિપાક આવ્યો. ઉપશમ માટે તે ઋતુ પ્રમાણે દીર્ઘ તપ, નિયમિત ઉપવાસ, પૂજા અને અર્પણોથી દેવીની આરાધના કરે છે. પરીક્ષા રૂપે શચી (ઇન્દ્રાણી) વર આપવા આવે છે, પણ તે વર નકારીને માત્ર પરમ દેવી પાર્વતીનું શરણ સ્વીકારે છે. અંતે શિવ સહિત પાર્વતી પ્રગટ થઈ તેની સ્તુતિ સ્વીકારી વર આપે છે, તેને દિવ્યરૂપ આપે છે અને તે સ્થળને પોતાનો આશ્રમ સ્થાપે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—માઘ શુક્લ તૃતીયાએ અહીં સ્નાન કરવાથી ખાસ કરીને સ્ત્રીઓને ઇચ્છિત ફળ મળે છે; સ્નાન-દાનથી ભારે પાપ પણ શુદ્ધ થાય છે, અને અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ શિવલોકની સમીપતા આપે છે.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । एवं स निश्चयं कृत्वा पार्थिवो द्विजसत्तमाः । नात्यजत्तां तथोक्तोऽपि दैवज्ञैर्विषकन्यकाम् । दीयमानामपि प्रीत्या न च गृह्णाति भूभुजा
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આમ નિશ્ચય કરીને રાજાએ, દૈવજ્ઞોએ તેમ કહ્યું છતાં, તે વિષકન્યાને ત્યજી નહીં. પ્રેમથી અર્પિત થતી હોવા છતાં પણ ભૂપતિએ તેને સ્વીકારી નહીં।
Verse 2
शर्मणष्ठीवनं यस्मात्तया स्वपितुराहितम् । शर्मिष्ठेति सुविख्याता ततः सा ह्यभवद्भुवि
તેણે પોતાના પિતાના શર્મ (સુખ-શાંતિ) પર થૂંક (ઠીવન) મૂક્યું હોવાથી, તે પૃથ્વી પર “શર્મિષ્ઠા” નામે સુવિખ્યાત બની।
Verse 3
एतस्मिन्नंतरे तस्य शत्रवः पृथिवीपतेः । सर्वतः पीडयामास राष्ट्रं क्रोधसमन्विताः
આ દરમિયાન તે પૃથ્વીપતિના શત્રુઓ ક્રોધથી ભરાઈ, સર્વ દિશાઓથી તેના રાજ્યને પીડવા લાગ્યા।
Verse 4
अथा सौ पार्थिवः क्रुद्धः स्वसैन्यपरिवारितः । युद्धाय निर्ययौ स्थानान्मृत्युं कृत्वा निवर्तने
પછી તે રાજા ક્રોધિત થઈ, પોતાની સેનાથી ઘેરાયેલો, યુદ્ધ માટે પોતાના સ્થાનથી નીકળી પડ્યો; અને પાછા ફરવાની કિંમત તરીકે મૃત્યુને જ નક્કી કરી।
Verse 5
ततः संप्राप्य ताञ्छत्रूंश्चकार स महाहवम् । चतुरंगेन सैन्येन यमराष्ट्रविवर्धनम्
પછી તે શત્રુઓને પહોંચી, ચતુરંગી સેનાથી મહાયુદ્ધ કર્યું; તેથી યમરાજ્ય (મૃત્યુલોક) વધુ વિસ્તર્યું।
Verse 6
ततश्च दशमे प्राप्ते शत्रुभिः स महीपतिः । निहतो दिवसे सर्वैर्वेष्टयित्वा समन्ततः
પછી દસમો દિવસ આવતા, શત્રુઓએ સર્વ તરફથી ઘેરીને સૌએ મળીને તે રાજાને મારી નાખ્યો।
Verse 7
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य हतशेषाश्च ये नराः । भयार्तास्ते द्रुतं जग्मुः स्वपुरं प्रति दुःखिताः
પછી તે નરેન્દ્રના સંહાર પછી બચેલા પુરુષો ભયથી વ્યાકુળ અને દુઃખિત થઈ ઝડપથી પોતાના નગર તરફ દોડી ગયા।
Verse 8
तेपि शत्रुगणाः सर्वे संप्रहृष्टा जिगीषवः । तत्पुरं वेष्टयामासुस्तत्पुत्रोच्छेदनाय वै
એ શત્રુગણ પણ સર્વે હર્ષિત અને વિજયેચ્છુક બની તે નગરને ઘેરી બેઠા—ખરેખર રાજપુત્રનો નાશ કરવા માટે।
Verse 9
एतस्मिन्नंतरे पौराः सर्वे शोकपरायणाः । जगर्हुः परुषैर्वाक्यैर्दुष्टां तां विषकन्यकाम्
એ સમયે શોકમાં લીન થયેલા સર્વ નગરજનો એ દુષ્ટ વિષકન્યાની કઠોર વચનોથી નિંદા કરવા લાગ્યા।
Verse 10
अस्या दोषेण पापाया मृतश्च स महीपतिः । तथा राष्ट्रस्य विध्वंसे भविष्यति पुरः क्षयः
આ પાપિણી સ્ત્રીના દોષથી રાજા મૃત્યુ પામ્યો; રાજ્યનો વિનાશ થતાં નગરનો પણ નિશ્ચયે ક્ષય થશે।
Verse 13
तस्मादद्यापि पापैषा वध्यतामाशु कन्यका । निर्यास्यतां पुरादस्माद्यावन्न स्यात्पुरक्षयः
અતએવ આજે પણ આ પાપિણી કન્યાને તત્કાળ વધ કરવો; નગરનો ક્ષય થાય તે પહેલાં તેને આ નગરમાંથી તરત હાંકી કાઢવી।
Verse 14
सूत उवाच । सापि श्रुत्वा जनोक्तांस्तानपवादान्पृथग्विधान् । वैराग्यं परमं गत्वा निंदां चक्रे तथात्मनः
સૂત બોલ્યા—લોકોએ કહેલા વિવિધ અપવાદો સાંભળી તે પરમ વૈરાગ્યને પામી અને પોતાના આત્માની પણ નિંદા કરવા લાગી।
Verse 16
अथ दृष्टं तया क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् । तपस्विभिः समाकीर्णं चित्ताह्लादकरं परम्
પછી તેણે હાટકેશ્વરનું તે મહાન ક્ષેત્ર જોયું—તપસ્વીઓથી ભરપૂર અને મનને પરમ આનંદ આપનારું।
Verse 17
अथ तस्याः स्मृतिर्जाता पूर्वजन्मसमुद्भवा । चंडालत्वे मया पूर्वं गौरेका वितृषीकृता
ત્યારે તેને પૂર્વજન્મથી ઉદ્ભવેલી સ્મૃતિ થઈ—“પહેલાં ચાંડાલ અવસ્થામાં મેં એક વાર ગૌરવર્ણ ગાયની તરસ બુઝાવી હતી।”
Verse 18
तत्प्रभावादहं जाता सुपुण्ये नृपमंदिरे । क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन तस्मादत्रैव मे स्थितिः
તે (પુણ્ય)ના પ્રભાવથી હું અતિ પુણ્યવાન રાજાના રાજમંદિરમાં જન્મી. અને આ પવિત્ર ક્ષેત્રની મહિમાથી તેથી મારું નિવાસ અહીં જ સ્થિર છે.
Verse 19
सूत उवाच । अन्यदेहांतरे ह्यासीच्चंडाली सा विगर्हिता । बहुप्रसूतिसंयुक्ता दरिद्रेण कदर्थिता
સૂત બોલ્યા—અન્ય દેહમાં તે નિંદિત ચાંડાળી હતી; અનેક પ્રસવોના ભારથી યુક્ત અને દારિદ્ર્યથી અત્યંત પીડિત હતી.
Verse 20
अथ सा भ्रममाणाऽत्र क्षेत्रे प्राप्ता तृषार्दिता । मध्यंदिनगतेसूर्ये ज्येष्ठमासे सुदारुणे
પછી તે ભટકતી ભટકતી તરસથી વ્યાકુળ થઈ આ પવિત્ર ક્ષેત્રે આવી પહોંચી—ભયંકર જેઠ માસમાં, જ્યારે સૂર્ય મધ્યાહ્ને હતો.
Verse 21
अथापश्यत्स्तोकजलां सा तत्र लघुकूपिकाम् । तृषार्तां कपिलां गां वर्तमानां तदां तिके
ત્યારે તેણે ત્યાં થોડું જળ ધરાવતી નાની કૂપિકા જોઈ; અને તેની નજીક તરસથી વ્યાકુળ કપિલા ગાય ઊભી હતી.
Verse 22
ततो दयां समाश्रित्य त्यक्त्वा स्नेहं सुतोद्भवम् । आत्मनश्च तथा प्राणान्गां वितृष्णामथाकरोत्
પછી તેણે કરુણાનો આશ્રય લઈને, સંતાનજન્ય સ્નેહ ત્યજી, પોતાના પ્રાણોની પણ ચિંતા કર્યા વિના, ગાયની તરસ શમાવી દીધી.
Verse 23
जलाभावे तथा सा च समस्तैर्बालकैः सह । वैवस्वतगृहं प्राप्ता गोभक्तिधृतमानसा
જળનો અભાવ થતાં તે સર્વ બાળકો સાથે, ગો-ભક્તિથી ધૃતમાનસ બની વૈવસ્વત (યમ)ના ગૃહે પહોંચી।
Verse 24
ततो नृपगृहे जाता तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः । पूर्वकर्मविपाकेन संजाता विष कन्यका
ત્યારબાદ, હે દ્વિજોત્તમો, તે (પૂર્વકર્મ)ના પ્રભાવથી તે રાજગૃહમાં જન્મી; પૂર્વકર્મના વિપાકથી તે ‘વિષકન્યા’ બની।
Verse 25
ऋषय ऊचुः । केन कर्मविपाकेन संजाता विषकन्यका । स्वकुलोच्छेदनकरी सर्वं सूत ब्रवीहि नः
ઋષિઓએ કહ્યું— ‘કયા કર્મવિપાકથી આ વિષકન્યા જન્મી, જે પોતાના જ કુળનો ઉચ્છેદ કરનારી છે? હે સૂત, અમને સર્વ કહો.’
Verse 26
सूत उवाच । चंडालत्वे तया विप्रा वर्तंत्या भ्रममाणया । देवतायतने दृष्टा गौरी हेममयी शुभा
સૂતે કહ્યું— ‘હે વિપ્રો, ચાંડાલ અવસ્થામાં ભટકતી ફરતી તે એક દેવાલયમાં શુભ, હેમમયી ગૌરીને જોઈ.’
Verse 27
ततस्तां विजने प्राप्य गत्वा देशांतरं मुदा । यावत्करोति खंडानि विक्रयार्थं सुनिंदिता । तावदन्वेषमाणास्तां संप्राप्ता नृपसेवकाः
પછી તેને નિર્જન સ્થાને મેળવી તે અત્યંત નિંદિત સ્ત્રી આનંદથી દેશાંતરે ગઈ. વેચાણાર્થે (મૂર્તિને) ટુકડા કરતી હતી, તેટલામાં તેને શોધતા રાજસેવકો ત્યાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 28
अथ ते तां समालोक्य भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः । संताड्य लकुटाघातैर्लोष्टघातैश्च मुष्टिभिः
તેણે તેણીને જોઈને તેઓ વારંવાર ધિક્કારવા લાગ્યા અને લાકડાંના ઘા, માટીના ઢેલાં તથા મુઠ્ઠીઓથી તેને મારવા લાગ્યા।
Verse 29
ततः सुवर्णमादाय त्यक्त्वा तां रुधिरप्लुताम् । अवध्यैषेति संचिंत्य स्वपुरं प्रति ते गताः
પછી તેઓ સોનું લઈને, લોહીમાં તરબોળ તેણીને ત્યજી, ‘આ વધ્ય નથી’ એમ વિચારી પોતાના નગર તરફ ગયા।
Verse 30
यत्तया पार्वती स्पृष्टा ततो वै खण्डशः कृता । तेन कर्मविपाकेन संजाता विषकन्यका
તેણે પાર્વતીને સ્પર્શ કરી પછી તે પ્રતિમાને ખંડખંડ કરી; એ જ કર્મવિપાકથી તે વિષકન્યા બની જન્મી।
Verse 32
समुद्रप्रतिमं चारु पद्मिनीखंडमंडितम् । मत्स्यकच्छपसंकीर्णं शिशुमारविराजितम्
તે સમુદ્ર સમાન વૈભવવાળું અને મનોહર હતું, કમળોના સમૂહોથી શોભિત; માછલીઓ અને કાચબાઓથી ભરપૂર તથા શિશુમારો દ્વારા વિરાજિત હતું।
Verse 33
सेवितं बहुभिर्हंसैर्बकैश्चक्रैः समंततः । अगाधसलिलं पुण्यं सेवितं जलजंतुभिः
તે સર્વ તરફ અનેક હંસો, બગલાં અને ચક્રવાક પક્ષીઓથી સેવિત હતું; તેનું જળ અતિ ઊંડું, તે પવિત્ર અને જલચર જીવોથી પણ ભરેલું હતું।
Verse 34
प्रासादं तत्समीपस्थं साधु दृष्टिमनोहरम् । कारयित्वातिसंभक्त्या कैलासशिखरोपमम्
તેની નજીક જ, દર્શનમાત્રે મનોહર એવો ભવ્ય પ્રાસાદ મહાભક્તિથી બનાવવામાં આવ્યો, જે કૈલાસ-શિખર સમાન હતો.
Verse 35
ततस्तत्र तपस्तेपे गौरीं संस्थाप्य भक्तितः । तदग्रे व्रतमास्थाय यथोक्तं शास्त्र संभवम्
પછી ત્યાં જ તેણે ભક્તિપૂર્વક ગૌરીની સ્થાપના કરીને તપ કર્યું અને દેવીના સમક્ષ શાસ્ત્રોક્ત વ્રત આચર્યું.
Verse 36
प्रातः स्नात्वा तु हेमंते गौरीं संपूज्य भक्तितः । बलिपूजोपहारैश्च विप्रदानादिभिस्तथा
હેમંત ઋતુમાં પ્રાતઃ સ્નાન કરીને તેણે ભક્તિથી ગૌરીની પૂજા કરી; બલિ-પૂજા તથા ઉપહાર અર્પણ કર્યા અને બ્રાહ્મણોને દાનાદિ પણ આપ્યાં.
Verse 37
ततश्च शिशिरे प्राप्ते सायं प्रातः समाहिता । एकांतरोपवासैः सा स्नानं चक्रे नृपात्मजा
શિશિર ઋતુ આવતા રાજકુમારીએ મન એકાગ્ર કરીને સાંજે અને પ્રાતઃ સ્નાન કર્યું અને એક દિવસ છોડીને એક દિવસ ઉપવાસ રાખ્યો.
Verse 38
वसंते नृत्यगीतैश्च तोषयामास पार्वतीम् । षष्ठकालाशना साध्वी सस्यदानपरा यणा
વસંતમાં તેણે નૃત્ય-ગીતથી પાર્વતીને પ્રસન્ન કરી. તે સાધ્વી ષષ્ઠકાળે જ આહાર લેતી અને શস্যદાનમાં પરાયણા હતી.
Verse 39
पञ्चाग्निसाधका ग्रीष्मे फलाहारं तपस्विनी । चकार श्रद्धयोपेता वृकभूमिपतेः सुता
ઉનાળામાં તે તપસ્વિનીએ પંચાગ્નિ-સાધના કરી અને માત્ર ફળાહાર પર રહી. શ્રદ્ધાથી યુક્ત વૃકભૂમિના રાજાની પુત્રી એ તપ આચર્યું.
Verse 40
वर्षासु च जलाहारा भूत्वा सा विष कन्यका । आकाशे शयनं चक्रे परित्यक्तकुटीरका
વર્ષાકાળમાં તે ‘વિષકન્યા’ માત્ર જલાહાર પર રહી; કૂટિર ત્યજી ખુલ્લા આકાશ નીચે તેણે શયન કર્યું.
Verse 42
एवमाराधयंत्याश्च तस्या देवीं गिरेः सुताम् । जगाम सुमहान्कालो न लेभे फलमीहितम्
આ રીતે ગિરિરાજની પુત્રી દેવીની આરાધના કરતી રહી ત્યારે બહુ લાંબો સમય વીતી ગયો; છતાં ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત ન થયું.
Verse 43
मुखं वलिभिराक्रान्तं पलितैरंकितं शिरः । कन्याभावेपि वर्तंत्या न च तुष्टा हरप्रिया
તેનું મુખ કરચલીઓથી ઢંકાઈ ગયું અને શિર સફેદ વાળથી ચિહ્નિત થયું; છતાં કન્યાભાવે રહેતાં પણ હરપ્રિયા (પાર્વતી) પ્રસન્ન ન થઈ.
Verse 44
कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्परीक्षार्थमेव सा । शक्राणीरूपमास्थाय ततः सन्दर्शनं गता
પછી એક સમયે, માત્ર તેની પરીક્ષા માટે, તેણે શક્રાણી (ઇન્દ્રાણી)નું રૂપ ધારણ કરીને તેના દર્શન માટે ગઈ.
Verse 45
सुधावदातं सूर्याभं कैलासशिखरोपमम् । सुप्रलंबकरं मत्तं चतुर्दंतं महागजम्
સુધા સમો ધવળ, સૂર્ય સમો તેજસ્વી, કૈલાસશિખર સમાન—અતિ લાંબી સૂંઢવાળો, મદમસ્ત અને ચાર દાંત ધરાવતો તે મહાગજ હતો।
Verse 46
समास्थाय वृता स्त्रीभिर्देवानां सर्वतो दिशम् । दधती मुकुटं मूर्ध्नि हारकेयूरभूषिता
તે આગળ ઊભી રહી; સર્વ દિશાઓથી દેવાંગનાઓએ તેને ઘેરી લીધી હતી. મસ્તક પર મુકુટ ધારણ કરીને, હાર અને કેયૂરથી અલંકૃત થઈ તે શોભિત લાગી।
Verse 47
पांडुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । सेव्यमानाऽप्सरोभिश्च स्तूयमाना च किन्नरैः
તેણાના મસ્તક ઉપર ફિક્કા ધવળ છત્ર ધારણ કરાવવામાં આવ્યું હતું. અપ્સરાઓ તેની સેવા કરતી હતી અને કિન્નરો ગીતોથી તેની સ્તુતિ કરતા હતા।
Verse 48
गन्धर्वैर्गीयमानासीत्ततः प्रोवाच सादरम् । वरं यच्छामि ते पुत्रि प्रार्थयस्व यथेप्सितम्
ગંધર્વોના ગાન વચ્ચે તેણે સ્નેહપૂર્વક કહ્યું—“પુત્રી, હું તને વર આપું છું; તને જે ઇચ્છિત હોય તે માગ।”
Verse 49
अनेन तपसा तुष्टा पुष्कलेन तवाधुना । अहं भार्या सुरेन्द्रस्य शचीति परिकीर्तिता । त्रैलोक्येऽपि स्वयं प्राप्ता दयां कृत्वा तवोपरि
“તારા આ પ્રચુર તપથી હું હવે પ્રસન્ન છું. હું દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રની પત્ની, ‘શચી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ; તારા પર દયા કરીને ત્રિલોકમાં પણ સ્વયં અહીં આવી છું।”
Verse 50
त्वया महत्तपस्तप्तं ध्यायंत्या हरवल्लभाम् । तपसा तुष्टिमायाता भवानी न सुनिष्ठुरा
તમે હર-વલ્લભાનું ધ્યાન કરતાં મહાન તપ કર્યું છે. તે તપથી ભવાની પ્રસન્ન થઈ છે; તે ભક્તો પ્રત્યે કઠોર નથી.
Verse 51
सूत उवाच । सा तस्या वचनं श्रुत्वा शक्राण्या विषकन्यका । नमस्कृत्वाऽथ तामूचे कृतांजलिपुटा स्थिता
સૂત બોલ્યા—શક્રાણીના વચન સાંભળી વિષકન્યાએ તેને નમસ્કાર કર્યો અને પછી હાથ જોડીને ઊભી રહીને તેને કહ્યું.
Verse 52
विषकन्योवाच । नाहं त्वत्तो वरं देवि प्रार्थयामि कथञ्चन । तथान्यासामपींद्राणि देवतानामसंशयम्
વિષકન્યા બોલી—દેવી, હું તમારાથી કોઈ પણ વર કદી માગતી નથી; તેમ જ અન્ય દેવતાઓ પાસેથી પણ, ઇન્દ્ર વગેરે પાસેથી પણ, નિઃસંદેહ નથી માગતી.
Verse 53
अप्यहं नरकं रौद्रं प्रगच्छामींद्रवल्लभे । हरकांता समादेशान्न स्वर्गेऽपि तवाज्ञया
હે ઇન્દ્રવલ્લભે, ભયંકર નરકમાં જવું પડે તો પણ હું જઈશ; હરકાંતાના આદેશથી, માત્ર તમારી આજ્ઞાથી હું સ્વર્ગમાં પણ નહીં રહું.
Verse 54
अनादिमध्यपर्य्यन्ता ज्ञानैश्वर्यसम न्विता । या देवी पूज्यते देवैर्वरं तस्या वृणोम्यहम्
જે દેવી આદિ-મધ્ય-અંત રહિત, જ્ઞાન અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે અને જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે—હું તે દેવી પાસેથી જ વર પસંદ કરું છું.
Verse 55
यामाराधयते विष्णुर्ब्रह्मा रुद्रश्च वासवः । वांछितार्थं सदा देवीं वरं तस्या वृणो म्यहम्
વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર જેની આરાધના કરે છે, જે સદાય ઇચ્છિત ફળ આપે છે, તે દેવી પાસે હું વરદાન માંગું છું.
Verse 56
यया व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्त्रीरूपैर्विविधैर्देव्या वरं तस्या वृणोम्यहम्
જે દેવીએ વિવિધ સ્ત્રી સ્વરૂપો દ્વારા આ સમગ્ર ચરાચર ત્રિલોકને વ્યાપ્ત કર્યું છે, તે દેવી પાસે હું વરદાન માંગું છું.
Verse 57
श्रीदेव्युवाच । अहं भार्या सुरेन्द्रस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । ममाज्ञां पालयन्ति स्म देवदानवपन्नगाः
શ્રી દેવી બોલ્યા: હું સુરેન્દ્રની પત્ની છું અને તેમને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છું. દેવો, દાનવો અને નાગો મારી આજ્ઞાનું પાલન કરે છે.
Verse 58
किंनरा गुह्का यक्षाः किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः । तस्मात्त्वं किं न गृह्णासि वरं मत्तः कुतापसि
કિન્નરો, ગુહ્યકો અને યક્ષો પણ (મારી આજ્ઞા માને છે), તો પછી મનુષ્યોની તો વાત જ શું! તેથી હે કુત્સિત તપસ્વી! તું મારી પાસેથી વરદાન કેમ નથી લેતો?
Verse 59
तन्नूनं वज्रघातेन चूर्णयिष्यामि ते शिरः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तापस्यथ ततो द्विजाः
તો નિશ્ચિતપણે હું વજ્રના પ્રહારથી તારું મસ્તક ચূর্ণ કરી નાખીશ. હે દ્વિજો! તેના તે વચનો સાંભળીને તે તપસ્વીએ પછી...
Verse 60
धैर्यमालंब्य तां प्राह भूय एव सुरेश्वरीम् । स्वामिनी त्वं हि देवानां सत्यमेतदसंशयम्
ધૈર્ય ધારણ કરીને તેણે ફરી સુરેશ્વરીને કહ્યું— “દેવોના સ્વામિની તમે જ છો; આ સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી।”
Verse 61
यस्याः प्राप्तं त्वयैश्वर्यं परा तां तोषयाम्यहम् । स्वल्पमप्यपराधं ते न करोमि सुरेश्वरि
“જેનાથી તમને આ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થયું છે, તે પરમ દેવીને હું પૂજીને પ્રસન્ન કરીશ. હે સુરેશ્વરી, તમારો અતિસૂક્ષ્મ પણ અપરાધ હું કરતો નથી।”
Verse 62
तथापि वधयोग्यां मां मन्यसे विक्षिपायुधम् । अन्यच्चापि वचो मह्यं शक्राणि शृणु सादरम्
“તથાપિ તમે મને વધયોગ્ય માનીને આયુધ ફેંકો છો. અને મારી બીજી વાત પણ છે—હે શક્રાણી, તેને આદરથી સાંભળો।”
Verse 63
तच्छुत्वा कुरु यच्छ्रेयो विचिन्त्य मनसा ततः । न त्वं न ते पतिः शक्रो न चान्येपि सुरासुराः । मां निषूदयितुं शक्ताः पार्वत्यां शरणं गताम्
“આ સાંભળી મનમાં વિચાર કરીને જે શ્રેયસ્કર હોય તે કરો. ન તમે, ન તમારા પતિ શક્ર, ન અન્ય દેવ-અસુર—પાર્વતીની શરણમાં ગયેલા મને નાશ કરી શકતા નથી।”
Verse 64
तस्माद्द्रुतं दिवं गच्छ मा त्वं कोपं वृथा कुरु । सन्मार्गे वर्तमानायां मम सर्वसुरेश्वरि
“અતએવ ઝડપથી સ્વર્ગે જાઓ; વ્યર્થ ક્રોધ ન કરો. હે સર્વસુરેશ્વરી, હું સન્માર્ગમાં વર્તું છું।”
Verse 65
सूत उवाच । एवं सा तां शचीमुक्त्वा दुःखिता विषकन्यका । चिन्तयामास तदिदं मरणे कृतनिश्चया
સૂત બોલ્યા—આ રીતે શચીને કહીને દુઃખથી પીડિત વિષકન્યા એ જ વાતનું મનમાં ચિંતન કરવા લાગી અને મરણનો નિશ્ચય કરી બેઠી।
Verse 66
न प्रसीदति मे देवी यस्मात्पर्वतनंदिनी । तस्मान्मां यदि शक्राणी नैषा व्यापादयिष्यति
કારણ કે પર્વતનંદિની દેવી પાર્વતી હજી મારી ઉપર પ્રસન્ન નથી; તેથી શક્રાણી (ઇન્દ્રાણી) વિરોધ કરે તો પણ તે મને નાશ કરી શકશે નહીં।
Verse 67
तन्नूनं ज्वलनं दीप्तं सेवयिष्यामि सत्वरम् । अथापश्यत्क्षणेनैव तं चैरावणवारणम्
નિશ્ચયે હું તે પ્રજ્વલિત, તેજસ્વી અગ્નિ પાસે તત્કાળ જઈશ. એટલામાં જ ક્ષણમાં તેણે ઐરાવત હાથીને જોયો।
Verse 68
दुग्धकुंदेन्दुसंकाशं संजातं सहसा वृषम् । तस्योपरि स्थितां देवीं शंभुना सह पार्वतीम्
ત્યારે અચાનક દૂધ, કુંદફૂલ અને ચંદ્ર સમાન ઉજ્જ્વળ એક વૃષભ પ્રગટ થયો; તેના ઉપર શંભુ સાથે દેવી પાર્વતી સ્થિત હતાં।
Verse 69
चतुर्भुजां प्रसन्नास्यां दिव्यरूपसमन्विताम् । शुक्लमाल्यांबरधरां चन्द्रार्धकृतमस्तकाम्
દેવી ચતુર્ભુજા, પ્રસન્નમુખી અને દિવ્યરૂપસંપન્ન હતાં; શ્વેત માળા તથા શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં અને મસ્તક પર અર્ધચંદ્ર શોભતો હતો।
Verse 70
ततः सम्यक्समालोक्य ज्ञात्वा तां पर्वतात्मजाम् । विषकन्या स्तुतिं चक्रे प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
પછી તેને સારી રીતે નિહાળી અને તેને પર્વતાત્મજા તરીકે ઓળખીને, વિષકન્યાએ વારંવાર દંડવત્ પ્રણામ કરીને તેની સ્તુતિ કરી।
Verse 71
नमस्ते देवदेवेशि नमस्ते सर्ववासिनि । सर्वकामप्रदे सत्ये जरामरणवर्जिते
હે દેવદેવેશ્વરી, તમને નમસ્કાર; હે સર્વમાં વસનારી, તમને નમસ્કાર. હે સત્યસ્વરૂપિણી, સર્વ કામનાઓ આપનારી, જરા-મરણથી રહિત દેવી!
Verse 72
शक्रादयोऽपि देवास्ते परमार्थेन नो विदुः । स्वरूपवर्णनं कर्तुं किं पुनर्देवि मानुषी
શક્ર વગેરે દેવતાઓ પણ તમારા પરમ તત્ત્વને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી; તો પછી હે દેવી, એક માનવી તમારા સ્વરૂપનું વર્ણન કેવી રીતે કરી શકે?
Verse 73
यस्याः सर्वं महीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् । ब्रह्मांडमंगसंभूतं सदेवासुरमानुषम्
જેનાં અંગમાંથી પૃથ્વી, આકાશ, જળ, અગ્નિ અને પવન-સ્વરૂપ આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું છે—દેવ, અસુર અને માનવો સહિત।
Verse 74
न तस्या जन्मनि ब्रह्मा न नाशाय महेश्वरः । पालनाय न गोविंदस्तां त्वां स्तोष्याम्यहं कथम्
તેણીના જન્મ માટે બ્રહ્મા નથી, નાશ માટે મહેશ્વર નથી, અને પાલન માટે ગોવિંદ પણ નથી; તું જ તે પરમ સત્તા છે—હું તારી સ્તુતિ કેવી રીતે કરું?
Verse 75
तथाष्टगुणमैश्वर्यं यस्याः स्वाभाविकं परम् । निरस्तातिशयं लोके स्पृहणीयतमं सदा
તથા તેણીનું અષ્ટગુણસમન્વિત પરમ ઐશ્વર્ય સ્વભાવસિદ્ધ છે; લોકમાં અતિશયથી રહિત, તે સદા સર્વाधिक સ્પૃહણીય છે.
Verse 76
यस्या रूपाण्यनेकानि सम्यग्ध्यानपरायणाः । ध्यायंति मुनयो भक्त्या प्राप्नुवंति च वांछितम्
જેનાં રૂપો અનેક છે—સમ્યક ધ્યાનમાં પરાયણ મુનિઓ ભક્તિપૂર્વક તેણીનું ધ્યાન કરે છે અને ઇચ્છિત વર પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 77
हृदि संकल्प्य यद्रूपं ध्यानेनार्चंति योगिनः । सम्यग्भावात्मकैः पुष्पैर्मोक्षाय कृत निश्चयाः
યોગીઓ હૃદયમાં જે રૂપનું સંકલ્પ કરે છે, ધ્યાનથી તે જ રૂપે દેવીની આરાધના કરે છે; સમ્યક ભાવરૂપ પુષ્પ અર્પી, મોક્ષ માટે દૃઢ નિશ્ચય ધરાવે છે.
Verse 78
तां देवीं मानुषी भूत्वा कथं स्तौमि महेश्वरीम्
હું માનુષી બનીને તે દેવી મહેશ્વરીની સ્તુતિ કેવી રીતે કરી શકું?
Verse 79
देव्युवाच । परितुष्टास्मि ते पुत्रि वरं प्रार्थय सुव्रते । असंदिग्धं प्रदास्यामि यत्ते हृदि सदा स्थितम्
દેવીએ કહ્યું—પુત્રી, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; હે સુવ્રતે, વર માગ. જે તારા હૃદયમાં સદા સ્થિત છે, તે હું નિઃસંદેહ આપીશ.
Verse 80
विषकन्योवाच । भर्तुरर्थे मया देवि कृतोऽयं तपौद्यमः । तत्किं तेन करिष्यामि सांप्रतं जरयावृता
વિષકન્યા બોલી—હે દેવી! પતિના હિતાર્થે મેં આ તપનો ઉપક્રમ કર્યો; હવે વૃદ્ધાવસ્થાથી આવૃત થઈને તેનો હું શું કરું?
Verse 81
तस्मादत्राऽश्रमे साकं त्वया स्थेयं सदैव तु । हिताय सर्वनारीणां वचनान्मम पार्वति
અતએવ, હે પાર્વતી! સર્વ નારીઓના હિતાર્થે તું મારી સાથે આ આશ્રમમાં સદૈવ નિવાસ કર—આ મારું વચન છે.
Verse 82
श्रीदेव्युवाच । अद्यप्रभृत्यहं भद्रे श्रेष्ठेऽस्मिन्नाश्रमे शुभे । स्वमाश्रमं करिष्यामि यत्ते हृदि समाश्रितम्
શ્રીદેવી બોલ્યાં—હે ભદ્રે! આજથી આ શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર આશ્રમમાં હું મારું પોતાનું નિવાસસ્થાન કરીશ, જેમ તે તારા હૃદયમાં આશ્રિત રહ્યું છે.
Verse 83
माघशुक्लतृतीयायां या ऽत्र स्नानं करिष्यति । नारी सा मत्प्रसादेन लप्स्यते वांछितं फलम्
માઘ શુક્લ તૃતીયાએ જે સ્ત્રી અહીં સ્નાન કરશે, તે મારા પ્રસાદથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 84
अपि कृत्वा महापापं नारी वा पुरुषोऽथवा । यत्र स्नात्वा प्रसादान्मे विपाप्मा संभविष्यति
સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—મહાપાપ કર્યું હોય તોય, આ સ્થાને સ્નાન કરવાથી મારા પ્રસાદે તે પાપમુક્ત થશે.
Verse 85
अत्र ये फलदानं च प्रकरिष्यंति मानवाः । सफलाः सकलास्तेषामाशाः स्युर्नात्र संशयः
અહીં જે મનુષ્યો ફળદાન કરે છે, તેમની સર્વ આશાઓ સફળ થાય છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 86
अपि हत्वा स्त्रियं मर्त्यो योऽत्र स्नानं करिष्यति । माघशुक्लतृतीयायां विपाप्मा स भविष्यति
સ્ત્રીવધ કર્યો હોય એવો મર્ત્ય પણ, જો અહીં માઘ શુક્લ તૃતીયાએ સ્નાન કરે, તો પાપમુક્ત થાય છે.
Verse 87
या तत्र कन्यका भद्रे स्नानं भक्त्या करि ष्यति । तस्मिन्दिने पतिश्रेष्ठं लप्स्यते नात्र संशयः
હે ભદ્રે! જે કન્યા ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તે એ જ દિવસે શ્રેષ્ઠ પતિને પામે છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 88
सूत उवाच । एवमुक्त्वा ततो गौरी तां च पस्पर्श पाणिना । ततश्च तत्क्षणाज्जाता दिव्यरूपवपुर्द्धरा
સૂત બોલ્યા—એવું કહી ગૌરીએ તેને પોતાના હાથથી સ્પર્શ કર્યો; અને તે જ ક્ષણે તે દિવ્ય રૂપ અને દેહ ધારણ કરનાર બની ગઈ.
Verse 89
वृद्धत्वेन परित्यक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना । पीनोन्नतकुचाभोगा प्रमत्तगजगामिनी
વૃદ્ધત્વને કારણે પરિત્યક્તા રહેલી તે હવે દિવ્ય માળા અને અનુલેપનથી શોભિત થઈ; પીન-ઉન્નત સ્તનભારે, મત્ત ગજ જેવી ગતિ ધરાવતી બની.
Verse 90
ततस्तां सा समादाय विधाय निजकिंकरीम् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम हरसंयुता
પછી તેણીએ તેણીને સાથે લઈ, પોતાની દાસી-સેવિકા બનાવી, અને હર (શિવ) સાથે પર્વતશ્રેષ્ઠ કૈલાસે ગમન કર્યું।
Verse 91
ततःप्रभृति तत्तीर्थं शर्मिष्ठातीर्थमुच्यते । प्रख्यातं त्रिषु लोकेषु सर्वपातकनाशनम्
તે સમયથી તે તીર્થ ‘શર્મિષ્ઠાતીર્થ’ કહેવાયું; ત્રિલોકમાં પ્રખ્યાત અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું।
Verse 92
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । माघशुक्लतृतीयायां यथावद्द्विजसत्तमाः
અતએવ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, માઘ શુક્લ તૃતીયાએ ત્યાં યથાવિધિ સ્નાન સર્વ પ્રયત્નથી કરવું જોઈએ।
Verse 93
एतत्पवित्रमायुष्यं सर्व पातकनाशनम् । स्त्रीतीर्थसंभवं नॄणां माहात्म्यं यन्मयोदितम्
મેં ઉચ્ચારેલું આ માહાત્મ્ય—પવિત્ર, આયુષ્યવર્ધક, સર્વ પાપનાશક; ‘સ્ત્રીતીર્થ’માંથી ઉત્પન્ન—નરોના હિતાર્થે છે।
Verse 94
यश्चैतत्प्रातरुत्थाय सदा पठति मानवः । स सर्वांल्लभते कामान्मनसा वांछितान्सदा
જે માનવ પ્રાતઃ ઉઠીને આનું સદા પાઠ કરે છે, તે મનમાં ઇચ્છિત સર્વ કામનાઓ હંમેશાં પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 95
तथा पर्वणि संप्राप्ते यश्चैतत्पठते नरः । शृणोति चाशु भक्त्या यः स याति शिवमंदिरम्
એ જ રીતે પર્વ-તિથિ આવી પહોંચે ત્યારે જે મનુષ્ય આનું પાઠ કરે છે, અથવા જે ભક્તિપૂર્વક તત્કાળ શ્રવણ કરે છે, તે શિવધામને પ્રાપ્ત થાય છે.