Adhyaya 108

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय

ઋષિઓએ કહ્યું— હે સૂતપુત્ર! તમે કહેલા અડસઠ પવિત્ર ક્ષેત્રો, એ જ અમને નામসহ સ્પષ્ટ રીતે ફરીથી કીર્તન કરો।

Verse 2

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

અને એ જ રીતે ધરાતલ પર જે અન્ય તીર્થો છે, તે બધાંને સંપૂર્ણ રીતે કીર્તન કરો; કારણ કે અમારી જિજ્ઞાસા અત્યંત છે।

Verse 3

सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले

સૂતે કહ્યું— હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આપોએ જે તીર્થો કહ્યા છે, તેમજ ધરાતલ પરના અડસઠ પવિત્ર ક્ષેત્રો—

Verse 4

तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे

તે સર્વ તીર્થો ભયભીત થઈ રસાતલમાં પ્રવેશી ગયા છે, હે મુનિશાર્દૂલઓ; કારણ કે આ કલિયુગમાં અહીં પાપનું પ્રાબલ્ય થયું છે.

Verse 5

एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः

આ જ વિષયને પૂર્વે પાર્વતીએ પરમેશ્વરને પૂછ્યો હતો; જેમ હવે તમે, હે દ્વિજઓ, તીર્થયાત્રા વિષયે મને પૂછ્યું છે.

Verse 6

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने

પૂર્વકાળે દેવ મહેશ્વર કૈલાસશિખર પર આસનસ્થ હતા; અને પોતાના સર્વ ગણસમૂહો સાથે શ્રેષ્ઠ આસન પર ઉપવિષ્ટ હતા.

Verse 7

प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह

પ્રણામ સ્વીકારાવવા અમરો આવ્યા, અને પછી તેઓ સર્વે ત્રિદિવાલયે ગયા—હે વિપ્રેન્દ્રો—ત્યારે દેવી અર્ધાસન પર બેસી આ વચન બોલી.

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव

દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવ મહાદેવ, ગંગાજળથી પ્રક્ષાલિત શેખરવાળા; જો હું તને વલ્લભા હોઉં, તો મને તીર્થોનું માહાત્મ્ય કહો.

Verse 9

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्

હે દેવ! આ ભૂતલ પર તીર્થોની ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ સંખ્યા છે. તેમની ગણતરી અને નામ—બંને—મને અત્યારે કીર્તન કરીને કહો।

Verse 10

यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्

હે પ્રભો! મારા જે અનેક તીર્થો અને પવિત્ર ક્ષેત્રો છે, હે દેવેશ, તેમનું કીર્તન કરીને કહો, જેથી દેહધારીઓ માટે તે સુગમ બને. કારણ કે સર્વ તીર્થોના કીર્તનથી તેમનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 11

ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता

ઈશ્વરે કહ્યું—હે વરારોહે! ‘તીર્થ’ શબ્દ ધર્મકૃત્યોમાં પ્રયોગ થાય છે. સર્વ ધર્મસ્થાનોમાં તેનું તત્ત્વ તું એકાગ્ર થઈને સાંભળ।

Verse 12

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः

માતા તીર્થ છે, પિતા તીર્થ છે, સાધુસમાગમ પણ તીર્થ છે. ધર્મનું અનુચિંતન, તેમજ યમ-નિયમરૂપ સંયમ અને આચરણ પણ (તીર્થ) છે।

Verse 13

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये

હે વરારોહે! દેવર્ષિઓ દ્વારા રચાયેલ પુણ્ય કથાઓ પણ (તીર્થ) છે. હે પ્રિયે! સન્મુનીન્દ્રોના આશ્રયસ્થાનો અને દેવતાઓના નિવાસ પણ (તીર્થ) છે।

Verse 14

भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः

પૃથ્વીના કેટલાક પ્રદેશો નિશ્ચયે પવિત્ર છે; તેમને ‘તીર્થ’ કહેવામાં આવે છે. તેમનું માત્ર દર્શન, સ્મરણ અને ત્યાં સ્નાન/અવગાહન કરવાથી જીવો સો જન્મોના પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 15

तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्

એ જ રીતે મહાપાપી અને વિશ્વાસઘાતક લોકો પણ તે તીર્થોમાં સ્નાન/અવગાહન કરવાથી સર્વે મુક્ત થાય છે.

Verse 16

एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्

આ રીતે, હે સર્વાંગસુંદરી, પાપો નાશ પામે છે. અહીં દેહધારીઓને બ્રહ્મહત્યાથી જે પાપ થાય, તે પણ તીર્થસંસર્ગથી નિઃસંદેહ લય પામે છે.

Verse 17

ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्

પૂર્વે મારા હાથ સાથે ચોંટેલું બ્રહ્માનું કપાલ પણ તીર્થસંસર્ગથી અને ત્યાં સ્નાન/અવગાહનથી પડી ગયું.

Verse 18

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना

આ રીતે સર્વ તીર્થોમાં અને તેમ જ પવિત્ર આયતનો/મંદિરોમાં, ભક્તિયુક્ત અને અન્યત્ર ન ભટકતા ચિત્તથી સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 19

यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः

જ્યાં મનુષ્યો વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે ત્યાં સર્વને ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. હે વિશાલાક્ષિ દેવી! તે મારું આશ્રય છે—સર્વ પાતકનાશક; અને પુરુષોને તથા વિશેષ કરીને સ્ત્રીઓને ઇચ્છિત વર આપનારું.

Verse 20

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः

હે દેવી! આ મારું પરમ ગુહ્ય ઉપદેશ છે, જે નિત્ય સ્થિર સત્યરૂપે સ્થાપિત છે. મેં તેને કોઈને કહ્યું નથી—દેવેન્દ્ર ઇન્દ્ર પૂછે તોય નહીં.

Verse 21

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः

હે ભદ્રે, હે વરાનને! તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી હું નિશ્ચયપૂર્વક કહું છું—માનવોએ ભક્તિપૂર્વક અઠસઠ તીર્થોની યાત્રા કરવી જોઈએ.

Verse 22

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्

હે વરારોહે! એ જ તીર્થો મારા આશ્રયમાં છે; તે સર્વ પાપ હરનારાં અને ઇચ્છિત ફળ આપનારાં છે. મારા પ્રભાવથી—એમાં શંકા નથી.

Verse 23

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्

જે મનુષ્ય જે-જે ઇચ્છા ધારણ કરીને તે તીર્થમાં સ્નાન કરે અને પછી દેવ મહેશ્વરની અર્ચના કરે, તે નિશ્ચયે પોતાની અભિલષિત ઇચ્છા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 24

सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः

જે નર મનમાં સુકૃતનું ધ્યાન કરીને હરિની પૂજા કરે છે, હે સુન્દરી, તેમને દર્શન કે સ્પર્શનો પણ આધાર લેવાની જરૂર નથી; માત્ર સ્મરણથી જ પ્રાચીન પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 25

एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः

હે સુન્દરી, ઇન્દ્ર વગેરે આ દેવતાઓએ તે તીર્થોમાં મારી પૂજા કરીને ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) પ્રાપ્ત કર્યો; તેમ જ નારદ વગેરે અન્યોએ પણ।

Verse 26

तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता

હું તે (તીર્થો) વિષે વિસ્તારે, એકેક કરીને તને કહું છું. હે દેવેશી, મનને એકાગ્ર રાખીને તેમના નામો સાંભળ।

Verse 27

वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्

વારાણસી, પ્રયાગ, નૈમિષ અને અન્ય પણ; ગયાશિર અતિ પુણ્યદાયક છે, અને કુરુજાંગલની ભૂમિ પવિત્ર છે.

Verse 28

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या

પ્રભાસ, પુષ્કર અને વિશ્વેશ્વર, તેમજ બીજું પણ; અટ્ટહાસ, મહેન્દ્ર અને તેવી જ રીતે ઉજ્જયિની પણ।

Verse 29

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्

મરુકોટિ, શંકુકર્ણ અને ગોકર્ણ—આ ઉત્તમ પવિત્ર ક્ષેત્રો છે; તેમજ રુદ્રકોટિ, સ્થલેશ, હર્ષિત અને વૃષભધ્વજ (વૃષભધ્વજધારી ભગવાન શિવ) પણ છે।

Verse 30

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

અને કેદાર; તેમજ મધ્યમકેશ્વરનું પવિત્ર ક્ષેત્ર; સહસ્રાક્ષનું તીર્થક્ષેત્ર; અને બીજું એક પૂજ્ય સ્થાન—કાર્તિકેશ્વર—પણ છે।

Verse 31

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च

તેમજ વસ્ત્રમાર્ગ; અને કનખલ—એ રીતે સ્મરિત; તેમજ વિખ્યાત ભદ્રકર્ણ; અને દંડક નામનું સ્થાન પણ છે।

Verse 32

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा

તેમજ ત્રિદંડ નામનું પવિત્ર ક્ષેત્ર; તેમજ કૃમિજાંગલ; અને એકામ્ર નામનું ક્ષેત્ર; તેમજ છાગલક કહેવાતું પવિત્ર ક્ષેત્ર પણ છે।

Verse 33

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

હે દેવેશિ! (અહીં) કાલિંજર; તેમજ બીજું એક મંડલેશ્વર; કાશ્મીર; મરુકેશ; અને અતિ શોભન હરિશ્ચંદ્ર (તીર્થ) પણ છે।

Verse 34

पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा

ત્યાં પુરશ્ચન્દ્ર, વામેશ અને કુકુટેશ્વર; પછી ભસ્મગાત્ર, અથોકાર, ત્રિસંધ્યા તથા વિરજા—આ સર્વ પવિત્ર તીર્થો છે.

Verse 35

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्

અને અર્કેશ્વર, નેપાલ, દુષ્કર્ણ, કરવીરક; તેમજ હે દેવી, જાગેશ્વર અને પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીશૈલ પણ છે.

Verse 36

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः

અને અયોધ્યા, પાતાળ તથા મહાન કારોહણ; પવિત્ર દેવિકા નદી, ભૈરવ તીર્થ અને પૂર્વ સમુદ્ર પણ છે.

Verse 37

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्

એ જ રીતે સપ્તગોદાવરી તીર્થ પણ પ્રખ્યાત છે; તેમજ નિર્મલેશ અને બીજું સુશોભિત કર્ણિકાર તીર્થ પણ છે.

Verse 38

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च

કૈલાસ, જાહ્નવી (ગંગા) નો કિનારો, જલલિંગ અને વાડવ; ઉત્તમ બદરી-તીર્થ તથા કોટિતીર્થ પણ છે.

Verse 39

विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च

ત્યાં વિંધ્યાચલ, હેમકૂટ અને ગંધમાદન પર્વતો છે; તેમજ લિંગેશ્વરનું પવિત્ર ક્ષેત્ર અને લંકાદ્વાર પણ છે.

Verse 40

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्

નલેશ્વર, મધ્યેશ, કેદાર અને રુદ્રજાલક છે; હે સુન્દર-ઊરુ દેવી, સુવર્ણાખ્ય તથા ‘ષષ્ટિકાપથ’ નામનું અન્ય તીર્થ પણ છે.

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘અષ્ટષષ્ટિ તીર્થવર્ણન’ નામનો એકસો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.