Adhyaya 254

Verse 1

शूद्र उवाच । इदमाश्चर्यरूपं मे प्रतिभाति वचस्तव । यद्यपि स्यान्महाक्लेशो वदतस्तव सुव्रत

શૂદ્ર બોલ્યો—તમારા વચનો મને અદ્ભુતરૂપ લાગે છે. હે સુવ્રત! બોલતાં બોલતાં તમને મહાક્લેશ થાય તોય…

Verse 2

तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैर्मद्गृहं गतः । न तृप्ये त्वन्मुखांभोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः

તથાપિ મારા સૌભાગ્ય અને મારા પુણ્યબળથી તમે મારા ઘરે આવ્યા છો. પરંતુ તમારા કમળમુખમાંથી વહેતા વાક્યામૃતથી હું વારંવાર પણ તૃપ્ત થતો નથી.

Verse 3

पिबन्गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितम् । कथं महेश्वरो नृत्यं चकार सुरसंवृतः

વિશેષ ગુણોથી પરિપૂર્ણ ગૌરીકથાને જાણે પીતા હોય તેમ સાંભળતાં, દેવોથી ઘેરાયેલા મહેશ્વરે કેવી રીતે નૃત્ય કર્યું?

Verse 4

चातुर्मास्ये कथं जातं कि ग्राह्यं व्रतमुच्यते । अनुग्रहं कृतवती सा कथं को ह्यनुग्रहः

ચાતુર્માસ્ય ઋતુમાં આ કેવી રીતે બન્યું? ત્યારે કયું વ્રત ગ્રહણ કરવાનું કહેવાય છે? તેણીએ કૃપા કેવી રીતે કરી—અને એ કૃપા ખરેખર શું હતી?

Verse 5

एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे द्विजोत्तम । भगवान्पूज्यते लोके ममानुग्रहकारकः

હે દ્વિજોત્તમ! હું પૂછું છું; આ વાત વિસ્તારે કહો. જે ભગવાન મને અનુગ્રહ કરનાર છે, તે લોકમાં સર્વત્ર પૂજ્ય છે.

Verse 6

प्रसन्नवदनो भूत्वा स्वस्थः कथय सुव्रत । गालवश्चापि तच्छ्रुत्वा पुनराह प्रहृष्टवान्

હે સુવ્રત! પ્રસન્ન મુખે અને સ્થિર ચિત્તે રહીને તું કહો. તે સાંભળી ગાલવ પણ હર્ષિત થઈ ફરી બોલ્યો.

Verse 7

गालव उवाच । इतिहासमिमं पुण्यं कथयामि तवानघ । शृणुष्वावहितो भूत्वा यज्ञायुतफलप्रदम्

ગાલવ બોલ્યા—હે અનઘ! હું તને આ પુણ્ય ઇતિહાસ કહું છું. એકાગ્ર થઈને સાંભળ; તે દસ હજાર યજ્ઞનું ફળ આપે છે.

Verse 8

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते हरो भक्तिसमन्वितः । ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत्

ચાતુર્માસ્ય સમય આવતા ભક્તિસમન્વિત હર બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં તત્પર થઈ હર્ષિત મુખવાળા બન્યા.

Verse 9

देवतानां च संकल्पं महर्षीणां चकार ह । समागत्य ततो देवा मन्दराचलमास्थिताः

તેમણે દેવતાઓ અને મહર્ષિઓના અભિપ્રાયને અનુરૂપ સંકલ્પ કર્યો. ત્યારબાદ દેવગણ એકત્ર થઈ મન્દરાચલ પર સ્થિત થયા.

Verse 10

प्रणम्य ते महेशानं तस्थुः प्रांजलयोऽग्रतः । तानुवाच सुरान्सर्वान्हरो दृष्ट्वा समागतान्

મહેશાનને પ્રણામ કરીને તેઓ હાથ જોડીને તેમના સમક્ષ ઊભા રહ્યા. એકત્ર થયેલા સર્વ દેવોને જોઈ હરએ સૌને કહ્યું.

Verse 11

पार्वत्याभिहितं प्राह कस्मिन्कार्यांतरे सति । मया नियुक्तेऽभिनये यत्र साहाय्यकारिणः

તે પાર્વતીએ કહેલું વચન ઉચ્ચારીને બોલ્યો— “બીજા કયા કાર્ય માટે તમે આવ્યા છો? મેં નિયુક્ત કરેલા આ લીલાભિનયમાં તો તમે મારા સહાયક જ છો।”

Verse 12

भवंत्विंद्रपुरोगाश्च चातुर्मास्ये समागते । ते तथोचुश्च संहृष्टा नमस्कृत्य च शूलिनम्

“તથાસ્તુ—ચાતુર્માસ્ય આવતાં ઇન્દ્રને અગ્રે રાખીને અમે સમાગમ કરીશું।” એમ તેઓ આનંદથી બોલ્યા; શૂલધારી શિવને નમસ્કાર કરીને સંમતિ આપી.

Verse 13

स्वंस्वं भवनमाजग्मुर्विमानैः सूर्यसन्निभैः । तथाऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः

તેઓ સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં પોતાના-પોતાના ધામે પરત ગયા. પછી આષાઢ શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ મહેશ્વર (શિવ) …

Verse 14

प्रनर्त्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः

ભવાનીને પ્રસન્ન કરવા માટે તેમણે નૃત્ય આરંભ્યું. અને પર્વતશ્રેષ્ઠ મન્દર પર મહર્ષિઓ ત્યાં (દર્શન માટે) આવ્યા.

Verse 15

नारदो देवलो व्यासः शुकद्वैपायनादयः । अंगिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः

નારદ, દેવલ, વ્યાસ, તેમજ શુક અને દ્વૈપાયન પરંપરાના અન્ય; અને અંગિરસ, મરીચિ તથા પ્રજાપતિ કર્દમ—(બધા ત્યાં આવ્યા)।

Verse 16

कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च । जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च

કશ્યપ, ગૌતમ, અત્રિ, વસિષ્ઠ અને ભૃગુ; તેમજ જમદગ્નિ, ઉત્તંક અને ભાર્ગવ રામ (પરશુરામ) પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 17

अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा । प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः

અગસ્ત્ય, પુલોમા, પુલસ્ત્ય અને પુલહ; પ્રચેતા અને ક્રતુ પણ—તેમજ અન્ય અનેક મહર્ષિઓ પણ ત્યાં આવ્યા।

Verse 18

सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह । आदित्या गुह्यकाश्चैव सा ध्याश्च वसवोऽश्विनौ

સિદ્ધો, યક્ષો અને પિશાચો; ચારણો પોતાના ચારણો સાથે; આદિત્યો, ગુહ્યકો, સાધ્યો, વસુઓ અને બે અશ્વિનો પણ ત્યાં આવ્યા।

Verse 19

एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः

આ બધા—ઇન્દ્ર આદિ, જેમના અગ્રે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ હતા—મહેશના નૃત્યદર્શનની લાલસાથી એકત્ર થયા।

Verse 20

ततो गणा नंदिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा । भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम्

પછી નંદિમુખના નેતૃત્વવાળા ગણોએ રત્નો વહેંચ્યા; અને મુનિ આદિને ક્રમશઃ આભૂષણો તથા વસ્ત્રો પણ અર્પણ કર્યા।

Verse 21

ततो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु समंततः । सर्वैर्जयेति चैवोक्ता भगवा न्व्रतमादिशत्

ત્યારે ચારે તરફ હજારો વાદ્યો ગુંજી ઊઠ્યાં અને સૌએ “જય” કહી જયઘોષ કર્યો; ત્યારે ભગવાને વ્રત (પવિત્ર અનુષ્ઠાન)નું વિધાન આપ્યું।

Verse 22

भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत् । जया च विजया चैव जयन्ती मंगलारुणा

ભવાની હર્ષિત હૃદયથી મહાદેવને નિહાળવા લાગી; તેની સાથે જયા, વિજયા તથા મંગલમયી અરુણવર્ણા જયંતી પણ હતી।

Verse 23

चतुष्टयसखीमध्ये विर राज शुभानना । तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद्भाति गुणोत्तरम्

ચાર સખીઓની વચ્ચે શુભમુખી દેવી રાજશોભાથી ઝળહળી ઊઠી; તેના સાન્નિધ્યના પ્રભાવથી જગત્ ગુણ અને ઉત્તમતા માં ઉન્નત જણાયું।

Verse 24

यस्याः शरीरजा शोभा वर्णितुं नैव शक्यते । ईशोऽपि गणकोटीभिर्ना नावक्त्त्राभिरीक्षितः

જેનાં શરીરજન્ય સૌંદર્યનું વર્ણન કરવું શક્ય નથી; સ્વયં ઈશ્વર પણ કરોડો ગણો સાથે અને અનેક મુખોથી નિહાળી છતાં તેની કાંતિનો અંત પામી શક્યા નહીં।

Verse 25

पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः । स्वर्णवेत्रधरो नन्दी बभौ कपिमुखोऽग्रतः

પિશાચ અને ભૂતના સમૂહોથી ઘેરાયેલો પરમ શોભન નંદી, સુવર્ણ દંડ ધારણ કરીને, અગ્રભાગે કપિમુખસમાન મુખવાળો દેખાયો।

Verse 26

विद्याधराश्च गंधर्वाश्चि त्रसेनादयस्तथा । चित्रन्यस्ता इव बभुस्तत्र नागा मुनीश्वराः

ત્યાં વિદ્યાધરો અને ગંધર્વો—ચિત્રસેન વગેરે—હાજર હતા. નાગો અને મુનીશ્વરો જાણે ચિત્રમાં ગોઠવ્યા હોય તેમ દેખાતા હતા.

Verse 27

श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः । अमूर्त्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेव समुद्भवाः

શ્રીરાગ મુખ્ય એવા રાગો તેના મહાતેજસ્વી પુત્રો હતા. તે પુત્રો ખરેખર અમૂર્ત હતા, હરદેવમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા.

Verse 28

एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः । ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा

તેમામાં દરેકને છ-છ પત્નીઓ હતી અને સૌનો એક જ પિતામહ હતો. તે પત્નીઓ સાથે તે રાગોએ પણ લીલામય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 29

प्रादुर्बभूवुः सहसा चिंतितास्तेन शंभुना । तेषां नामानि ते वच्मि शृणुष्व त्वं महाधन

શંભુએ માત્ર ચિંતન કરતાં જ તેઓ સહસા પ્રગટ થયા. હવે હું તેમના નામ કહું છું—હે મહાધન, સાંભળો.

Verse 30

श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः । आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्म प्रदायकः

ઈશ્વરનો પ્રથમ પુત્ર શ્રીરાગ મનોહર હતો. તેણે ભ્રૂમધ્યમાં તિલકચિહ્ન રચ્યું, જે પરબ્રહ્મ-જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે.

Verse 31

तन्मध्यश्चैव माहेशात्समुद्भूतो गणोत्तमः । द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत्कटिदेशान्महायशाः

એ જ મધ્યમાંથી મહેશ્વર પાસેથી એક ઉત્તમ ગણનાયક પ્રગટ થયો. પછી બીજો—મહાયશસ્વી વસંત—કટિ પ્રદેશમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયો.

Verse 32

महदंकश्च भूतानां चक्राच्चैव विशुद्धितः । पंचमस्तु तृतीयोऽभूत्सुतो विश्वविभूषणः

વિશુદ્ધિ ચક્રમાંથી ભૂતો સાથે સંબંધિત મહાન ‘અંક’ ઉત્પન્ન થયો. અને પાંચમા રૂપે ત્રીજો પુત્ર પ્રગટ થયો—જે વિશ્વનું ભૂષણ છે.

Verse 33

महेश्वरहृदो जातं चक्रं चैवमनाहतम् । नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्

મહેશ્વરના હૃદયમાંથી અનાહત ચક્ર ઉત્પન્ન થયું. અને નાસિકા પ્રદેશમાંથી ભૈરવ પ્રગટ થયા—સ્વયં ભૈરવ, સ્વયંભૂ.

Verse 34

मणिपूरकनामेदं चक्रं तद्धि विमुक्तिदम् । पंचाशच्च तथा वर्णा अंका नाम महेश्वरात्

આ ચક્ર ‘મણિપૂરક’ નામે ઓળખાય છે અને નિશ્ચયે મુક્તિ આપે છે. તેમજ પચાસ વર્ણો પણ—‘અંકા’ નામે—મહેશ્વરથી ઉત્પન્ન કહેવાય છે.

Verse 35

राशयो द्वादश तथा नक्षत्राणि तथैव च । स्वाधिष्ठानसमुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः

બાર રાશિઓ તથા તેમ જ નક્ષત્રો—આ બધાં સ્વાધિષ્ઠાનમાંથી ઉત્પન્ન થયાં, જગતના બીજશક્તિથી યુક્ત.

Verse 36

क्षणेन वृद्धिमायांति ततो रेतः प्रवर्तते । रेतसस्तु जगत्सृष्टं तदीशजननेंद्रियम्

ક્ષણમાં જ વૃદ્ધિ થાય છે; પછી રેતઃ (વીર્ય) પ્રવર્તે છે. એ રેતસમાંથી જ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ થાય છે—એ જ પ્રભુનું જનનેન્દ્રિય છે.

Verse 37

आधाराच्च महान्षष्ठो नटो नारायणोऽभवत् । महेशवल्लभः पुत्रो नीलो विष्णुपराक्रमः

આધારથી મહાન છઠ્ઠો ઉત્પન્ન થયો—નટસ્વરૂપ નારાયણ. મહેશના પ્રિયજનનો પુત્ર નીલ થયો, જેમાં વિષ્ણુસમાન પરાક્રમ હતો.

Verse 38

एते मूर्तिधरा रागा जाता भार्यासहायिनः । भार्यास्तेषां समुद्भूताः शिरोभागात्पिनाकिनः

આ રાગો મૂર્તિધારી બની પોતાની પત્નીઓ સાથે સહચરરૂપે ઉત્પન્ન થયા. તેમની પત્નીઓ પિનાકી (શિવ)ના શિરોભાગમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 39

षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय । गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी

પછી છત્રીસના પરિમાણ પ્રમાણે, હવે તેમને સાંભળો—ગૌરી, કોલાહલી, ધીરા, દ્રાવિડી, માલ અને કૌશિકી.

Verse 40

षष्ठी स्याद्देवगांधारी श्रीरागत्य प्रिया इमाः । आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममंजरी

છઠ્ઠી દેવગાંધારી છે. આ બધું શ્રીરાગને પ્રિય છે; તેમજ આંદોલા, કૌશિકી અને ચરમમંજરી પણ છે.

Verse 41

गंडगिरी देवशाखा राम गिरी वसन्तगा । त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा

ગંડગિરી, દેવશાખા, રામગિરી અને વસંતગા; ત્રિગુણા, સ્તંભતીર્થા, અહિરી તથા કુંકુમા—આ નામો અહીં કીર્તિત છે.

Verse 42

वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पंचमे मताः । भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा

વૈરાટી અને સામવેરી—આ પંચમ ગણની છ ભાર્યાઓ તરીકે માનવામાં આવે છે; તેમજ ભૈરવી, ગુર્જરી, ભાષા અને વેલાગુલી પણ છે.

Verse 43

कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः । बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका

કર્ણાટકી અને રક્તહંસા—આ છ ભાર્યાઓ ભૈરવના અનુગામી છે; તેમજ બંગાળી, મધુરા, કામોદા અને આક્ષિનારિકા પણ કીર્તિત છે.

Verse 44

देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा । त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च

દેવગિરી અને દેવાલી—આ મేఘ રાગની અનુગામી રાગિણીઓ છે; તેમજ ત્રોટકી, મીેડકી અને નરાદુંબી પણ છે.

Verse 45

मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः । एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम्

મલ્હારી અને સિંધુમલ્હારી નટનારાયણના અનુગામી છે. એ બધા ગિરીશને નમીને મહેશ તથા મહેશ્વરીની પણ વંદના કરે છે.

Verse 46

स्वमूर्त्तिवाहनोपेताः स्वभर्तृसहिताः स्थिताः । ब्रह्मा मृदंगवाद्येन तोषयामास शंकरम्

પોતપોતાના સ્વરૂપ અને વાહનોથી યુક્ત, પોતાના પોતાના સ્વામીઓ સાથે તેઓ ત્યાં સ્થિત હતા. બ્રહ્માએ મૃદંગ-વાદનથી શંકરને પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 47

चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं चाकरोत्पुनः । तालक्रियां महेशाय दर्शयामास केशवः

પછી ફરી ‘ચતુરક્ષર’ નામના વાદ્યથી તેણે અતિ ઉત્તમ સંગીત ઉત્પન્ન કર્યું. અને કેશવે મહેશ માટે તાલ-ક્રિયા (લય-પ્રદર્શન) દર્શાવ્યું.

Verse 48

वायवस्तत्र वाद्यं च चक्रुः सुस्वरमोजसा । महेन्द्रो वंशवाद्यं च सुगिरं सुस्वरं बहुः

ત્યાં વાયુઓએ મહા ઓજસથી સુસ્વર વાદ્યો વગાડ્યાં. અને મહેન્દ્રે પણ વંશી-વાદન કરીને અનેક મધુર અને સુરીલા સ્વરો ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 49

वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ । उपांगवादनं चक्रे सोमः सूर्यः समंततः

વહ્નિએ શૂર્પ-વાદ્યનો નાદ કર્યો અને અશ્વિનીકુમારોએ પણ પણવ વગાડ્યો. સોમ અને સૂર્યે સર્વત્ર ઉપાંગ-વાદન (સહાયક વાદ્ય) કર્યું.

Verse 50

घंटानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः । मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा

લાખોની સંખ્યામાં ગણોએ ઘંટો વગાડ્યા. તેમ જ મુનિશ્રેષ્ઠો અને દેવીઓ પણ પાર્વતી સાથે ત્યાં હાજર રહી ભાગીદાર બન્યા.

Verse 51

स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् । शृंगाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः

તેઓ સૌ સુવર્ણમય શુભ આસનો પર ઉપવિષ્ટ રહી નિહાળતા રહ્યા; અને વસુઓ મહાનાગો સાથે મળીને શૃંગોના નાદ વગાડવા લાગ્યા.

Verse 52

भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः । झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे

તે મહોત્સવમાં સાધ્યોએ ભેરીનો ગಂಭીર ધ્વનિ ઊઠાવ્યો; અને અન્ય શ્રેષ્ઠ દેવોએ ઝર્ઝરી, ગોમુખ વગેરે વિવિધ વાદ્યો વગાડી મંગલ નાદ વ્યાપાવ્યો.

Verse 53

तन्त्रीलयसमायुक्ता गंधर्वा मधुर स्वराः । सुवर्णशृंगनादं च चक्रुः सिद्धाः समंततः

તંત્રીલયથી યુક્ત અને મધુર સ્વરવાળા ગંધર્વોએ ગાન કર્યું; અને ચારે તરફ સિદ્ધોએ પણ સુવર્ણ શૃંગોનો નાદ કર્યો.

Verse 54

ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः । मुकुटाः पंचशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभिताः

પછી ભગવાન મહાનટનું દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા; તેમના મુકુટ પર પંચશીર્ષ નાગો શોભા વધારતા હતા.

Verse 55

जटा विमुच्य सकला भस्मोद्धूलितविग्रहः । बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः

તેમણે પોતાની સર્વ જટાઓ છોડી દીધી; તેમનું દેહ પવિત્ર ભસ્મથી ધૂસરિત હતું; તેઓ દશભુજ, હાર અને કેયૂરોથી વિભૂષિત હતા.

Verse 56

त्रैलोक्यव्यापकं रूपं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कृत्वा ननर्त्त भगवान्भासुरं स महानगे

ત્રિલોકવ્યાપક રૂપ ધારણ કરીને, કરોડો સૂર્ય સમી પ્રભાથી તેજસ્વી બની, તે મહાનગરીમાં ભગવાન્ ભાસ્વર થઈ નૃત્ય કરવા લાગ્યા।

Verse 57

ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् । वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम्

ત્યાં વીણા વગેરે તંત્રીવાદ્ય, કાંસ્ય-તાલ વગેરે ઘનવાદ્ય, વંશી વગેરે વાયુવાદ્ય, તેમજ તોમર વગેરે નામે ઓળખાતા વાદ્યો પણ હતાં।

Verse 58

चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत । तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च

પછી ચાર પ્રકારના વાદ્યોનો ઘોર નાદ ઊઠ્યો—તાલોના, પટહ વગેરે નગારાં-ઢોલોના, તેમજ હાથથી વગાડાતા વાદ્યોનો પણ।

Verse 59

मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ । सुकंठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम्

માન અને તાન જાણે પ્રત્યક્ષ રૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા—મધુર કંઠવાળા, સુસ્વર, અવિચ્છિન્ન, ગಂಭીર અને મહાનાદયુક્ત।

Verse 60

विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः । जगुर्गंधर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः

વિશ્વાવસુ, નારદ અને તુંબુરુ—આ ગાયકોએ ગાન કર્યું; ગંધર્વોના અધિપતિઓ અને મધુરસ્વરી અપ્સરાઓ પણ ગાનમાં જોડાયા।

Verse 61

ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम् । दिव्यं शुद्धं च सांकल्पं तत्र गेयमवर्त्तत

ત્યાં પવિત્ર સંકલ્પથી રચાયેલું દિવ્ય અને શુદ્ધ ગીત પ્રગટ થયું—ત્રિગ્રામસમેત અને સપ્તસ્વરસંયુક્ત।

Verse 62

पर्वतोऽपि महानादं हरपादतलाहतः । भ्रमिभिर्भ्रमयंस्तत्र महीं सपुरकाननाम्

હરના પાદતલના આઘાતથી પર્વત પણ મહાનાદ કરવા લાગ્યો; અને પોતાના ઘૂમરાં-ભ્રમણથી ત્યાંની ધરતીને—નગરો અને વનો સહિત—કંપાવી ડગમગાવી દીધી।

Verse 63

हस्तकांश्चतुराशीतिं स ससर्ज सदाशिवः । ललाटफलकस्वेदात्सूतमागधबंदिनः

પોતાના લલાટફલકના સ્વેદમાંથી સદાશિવે ચોર્યાસી ‘હસ્તક’ સર્જ્યા—સૂત, માગધ અને વંદી-સ્તુતિકાર।

Verse 64

महेशहृदयाज्जाता गंधर्वा विश्वगायकाः । ते मूर्त्ता देवदेवस्य सुरंगालयसंयुताः

મહેશના હૃદયમાંથી વિશ્વગાયક ગંધર્વો જન્મ્યા; તેઓ દેવદેવના મૂર્તિમાન સેવક, દિવ્ય આલયો અને શોભાથી યુક્ત હતા।

Verse 65

प्रेक्षकाणामृषीणां च चक्रुराश्चर्यमोजसा । किन्नराः पुष्पवर्षाणि ससृजुः स्वैर्गुणैरिह

જોતાં રહેલા ઋષિઓની સામે તેમણે પોતાના ઓજસથી અદ્ભુત કાર્યો કર્યા; અને કિન્નરોએ પોતાના ગુણવૈભવથી ત્યાં પુષ્પવર્ષા કરાવી।

Verse 66

एवं चतुर्षुमासेषु यदा नृत्यमजायत । अतिक्रांता शरज्जाता निर्मलाकाशशोभिता

આ રીતે ચાર માસ સુધી નૃત્ય ચાલ્યું; વર્ષા વીતિ ગઈ અને નિર્મળ, તેજસ્વી આકાશશોભાથી શરદઋતુ આવી પહોંચી।

Verse 67

पद्मखंडसमाच्छन्नसरोवरमुखांबुजा । फलवृक्षौषधीभिश्च किंचित्पांडुमुखच्छविः

પદ્મખંડોએ સરોવરોના મુખ ઢાંકી દીધાં; ફળવૃક્ષો અને ઔષધિઓ સમૃદ્ધ હતાં, અને ભૂમિ પર થોડું પાંડુર, સૌમ્ય તેજ છવાયું।

Verse 68

ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां प्रसन्ना गिरिजा तदा । समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा बभौ

ઊર્જ (કાર્તિક) શુક્લ ચતુર્દશીએ ગિરિજા પ્રસન્ન થઈ; અને વ્રતચર્યાનું સમાપન કરેલા એ ઈશ્વર પણ ત્યારે તેજસ્વી બન્યા।

Verse 69

सा चोवाच तदा शंभुं विकचस्वरलोचना । विप्रशापपातितं च यदा लिंगं भविष्यति

ત્યારે તે—વિકસિત કમળ સમાન તેજસ્વી નેત્રવાળી—શંભુને બોલી: “જ્યારે વિપ્રના શાપથી પાતિત થયેલું લિંગ પ્રગટ થશે…”

Verse 70

नर्मदाजलसंभूतं विश्वपूज्यं भविष्यति । एवमुक्त्वा ततस्तुष्टा हरस्तोत्रं चकार ह

“નર્મદાના જળમાંથી ઉત્પન્ન તે સર્વજગતમાં પૂજ્ય બનશે।” એમ કહી તે તૃપ્ત થઈ અને પછી હરની સ્તુતિ રચી।

Verse 71

नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने । जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च

દેવોના દેવ, મૌલિધારી મહાદેવને નમસ્કાર. જગતના ધાતા, સવિતૃ-પ્રેરક, શંકર અને શિવને પ્રણામ.

Verse 73

नमो ब्रह्मण्य देवाय सितभूतिधराय च । पंचवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमोनमः

બ્રહ્મણ્યદેવ, ધર્મરક્ષક પ્રભુને નમસ્કાર; શ્વેત ભસ્મધારીને પ્રણામ. પંચવક્ત્ર રૂપધારી અને રૂપાતીત—તમને વારંવાર નમો નમઃ.

Verse 74

सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे । अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः

સહસ્રાક્ષ, ઉજ્જ્વલ-શુદ્ધ, કૃત્તિવાસ પ્રભુને નમસ્કાર. અંધકાસુર-મોચક અને પશુપતિ—સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી—ને પ્રણામ.

Verse 76

विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च । शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः

વિપ્રના યજ્ઞાગ્નિ-મુખમાં અગ્રગણ્ય (હવિગ્રાહી) પ્રભુને નમસ્કાર. હર, ભવ, શંકર, મહેશ, ઈશ્વર—તમને વારંવાર નમો નમઃ.

Verse 77

नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरांतक हारिणे । अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते

કૃષ્ણવર્ણ શર્વ, ત્રિપુરાંતક (ત્રિપુર-સંહારક) પ્રભુને નમસ્કાર. અઘોરને પ્રણામ; હે પરમ પુરુષ, તમને નમસ્કાર.

Verse 78

सद्योजाताय तुभ्यं भो वामदेवाय ते नमः । ईशानाय नमस्तुभ्यं पंचास्याय कपालिने

હે પ્રભુ! સદ્યોજાત સ્વરૂપે તમને નમસ્કાર, વામદેવ સ્વરૂપે પ્રણામ. ઈશાન સ્વરૂપે તમને વંદન—હે પંચમુખ, કપાલધારી!

Verse 79

विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने । पूषदंतनिपाताय महायज्ञनिपातिने

વિરૂપાક્ષ અને ભાવ સ્વરૂપે તમને નમસ્કાર—જેણે ભગનું નેત્ર પાડી દીધું, પૂષાનું દાંત તોડી નાખ્યું, અને મહાયજ્ઞનો અહંકાર દમન કર્યો।

Verse 80

मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे । महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः

મૃગવ્યાધ રૂપે, ધર્મસ્વરૂપે, કાળચક્ર અને તેના ચક્રધારીને નમસ્કાર. મહાપુરુષો દ્વારા પૂજ્ય, ગણોના પતિ ગણપતિને પ્રણામ।

Verse 82

गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च । नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे

ગુણાતીત હોવા છતાં સર્વ ગુણોના સ્વામી, સૂક્ષ્મ અને ગુરુસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર. મહાસ્વરૂપ, પવિત્ર ભસ્મને પ્રગટ કરનાર પ્રભુને વંદન।

Verse 83

वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः । मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक

વૈરાગ્યસ્વરૂપ, યોગાચાર્ય તમને નિત્ય નમસ્કાર. હે દેવ, સ્મરસંહારક! મારા દ્વારા કહેલા અપ્રિય વચનો ક્ષમા કરશો.

Verse 84

क्षंतुमर्हसि विश्वेश शिरसा त्वां प्रसादये । शापानुग्रह एवैष कृतस्ते वै न संशयः

હે વિશ્વેશ્વર! તમે ક્ષમા કરવા યોગ્ય છો; હું શિર નમાવી તમને પ્રસન્ન કરું છું. આ તો તમારા માટે શાપ અને અનુગ્રહ—બન્ને રૂપે જ થયું છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 85

ममापराधजो मन्युर्न कार्यो भवताऽनघ । एवं प्रसादितः शंभुर्हृष्टात्मा त्रिदशैः सह

હે અનઘ! મારા અપરાધથી ઊપજેલો ક્રોધ તમે ન કરો. આ રીતે પ્રસન્ન થયેલા શંભુ (શિવ) ત્રિદશ દેવો સાથે હૃદયથી હર્ષિત થયા.

Verse 86

तीर्णव्रतपरानंदनिर्भरः प्राह तामुमाम् । य इमां मत्स्तुतिं भक्त्या पठिष्यति तवोद्गताम् । तस्य चेष्टवियोगश्च न भविष्यति पार्वति

વ્રત પૂર્ણ કરી પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ તેણે ઉમાને કહ્યું—હે પાર્વતી! તારા દ્વારા ઉચ્ચારિત મારી આ સ્તુતિ જે ભક્તિથી પાઠ કરશે, તેને પોતાના અભિષ્ટથી વિયોગ નહીં થાય.

Verse 87

जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते यास्यति मत्पुरम्

તે ત્રણ જન્મોના ધનથી યુક્ત અને સર્વ રોગોથી રહિત થશે. અહીં વિવિધ ભોગો ભોગવી અંતે તે મારા પુરને (લોકને) પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 88

इत्युक्त्वा तां महेशोऽपि स्वमंगं प्रददौ ततः । वैष्णवं वामभागं सा प्रतिजग्राह पार्वती

આમ કહી મહેશે ત્યારબાદ પોતાના દેહનો અંશ અર્પણ કર્યો. પાર્વતીએ વામભાગે વૈષ્ણવ રૂપ સ્વીકાર્યું.

Verse 89

शर्वं कपालहस्तं च ग्रीवार्द्धे गरलान्वितम् । रुण्डमालार्द्धहारं च सितगौरं समंततः

તેઓએ શર્વને જોયો—હાથમાં કપાલ ધારણ કરેલો, કણ્ઠનો અર્ધભાગ ગરલચિહ્નિત; રુંડમાળાને અર્ધહાર સમી ધારણ કરેલો, અને સર્વત્ર શ્વેત-ગૌર તેજથી દીપ્ત।

Verse 90

ब्रह्मांडकोटिजनकं जटाभिर्भूषितं शिरः । सित द्युतिकलाखंडरत्नभासावभासितम्

તેઓએ તે શિર જોયું—કરોડો બ્રહ્માંડોના જનક, જટાઓથી ભૂષિત; શ્વેત દ્યુતિના ખંડ સમી રત્નપ્રભાથી સર્વત્ર પ્રકાશિત।

Verse 91

गंगाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे । जगदानंददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः

હે ગંગાધર, હે મૃડ! હે ભવાનીપ્રિયકારિણે! જગતને આનંદ આપનાર, બ્રહ્મરૂપ તમને નમસ્કાર।

Verse 92

मत्स्य वाहनसंयुक्तमन्यतो वृषभांकितम् । एकतः पार्षदैः सेव्यमन्यतः सखिसेवितम्

એક તરફ મત્સ્યવાહિની સાથે સંયુક્ત રૂપ, બીજી તરફ વૃષભચિહ્નિત; એક તરફ પાર্ষદો સેવા કરે, બીજી તરફ સખીઓ પરિચર્યા કરે।

Verse 93

रूपमेवंविधं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः । तुष्टुवुः परया भक्त्या तेजोभूषितलोचनम्

આવું રૂપ જોઈ બ્રહ્મા આદિ દેવગણોએ પરમ ભક્તિથી સ્તુતિ કરી—જેનાં નેત્રો તેજથી ભૂષિત હતા।

Verse 94

त्वमेको भगवान्सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम् । पितृवद्रक्षकोऽसि त्वं माता त्वं जीवसंज्ञकः

તમે જ એકમાત્ર ભગવાન, સર્વ દેહધારીઓમાં સર્વવ્યાપક. તમે પિતૃતુલ્ય રક્ષક; તમે જ માતા; તમે જ પ્રાણતત્ત્વ સ્વરૂપ.

Verse 95

साक्षी विश्वस्य बीजं त्वं ब्रह्मांडवशकारकः । उत्पद्यंते विलीयंते त्वयि ब्रह्मांडकोटयः

તમે વિશ્વના સાક્ષી, તેનું બીજ અને બ્રહ્માંડોને વશમાં રાખનાર અધિપતિ છો. તમામાં જ અસંખ્ય કરોડ બ્રહ્માંડો ઉત્પન્ન થાય છે અને તમામાં જ લીન થાય છે.

Verse 96

ऊर्मयः सागरे नित्यं सलिले बुद्बुदा यथा । अहं कदा चित्ते नेत्रात्कदाचित्तव भालतः

જેમ સાગરમાં નિત્ય તરંગો ઊઠે છે અને જળ પર બબૂકા ઊભા થાય છે, તેમ જ હું—ક્યારેક તમારા નેત્રમાંથી, ક્યારેક તમારા ભાલમાંથી—પ્રગટ થાઉં છું.

Verse 97

क्वचित्संगे शिवादेव्या प्राहुर्भूत्वा सृजे जगत् । तवाज्ञाकरिणः सर्वे वयं ब्रह्मादयः सुराः

ક્યારેક શિવા દેવી સાથે સંયોગમાં તમે સર્જકરૂપે જગતની સૃષ્ટિ કરો છો—એવું કહેવામાં આવે છે. અમે બધા—બ્રહ્મા આદિ દેવો—માત્ર તમારી આજ્ઞાના કર્તા છીએ.

Verse 98

अनंतवैभवोऽनंतोऽनंतधामाऽस्यनंतकः । अनंतः सर्वभंगाय कुरुषे रूपमद्भुतम्

તમે અનંત વૈભવવાળા, અનંત સ્વરૂપ અને અનંત ધામવાળા છો—હે અનંત! સર્વ રૂપોના ભંગ (પ્રલય) માટે તમે અદ્ભુત રૂપ ધારણ કરો છો.

Verse 99

भवानि त्वं भयं नित्यमशिवानां पवित्रकृत् । शिवा नामपि दात्री त्वं तपसामपि त्वं फलम्

હે ભવાની! તું અશિવો માટે સદા ભયરૂપા છે અને પવિત્રતા કરનારિ છે. ‘શિવા’ નામની દાત્રી પણ તું જ છે, અને તપસ્યાનું ફળ પણ તું જ છે.

Verse 100

यः शिवः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स सदाशिवः । इत्यभेदमतिर्जाता स्वल्पा नस्त्वत्प्रसादतः

જે શિવ છે તે જ વિષ્ણુ છે; અને જે વિષ્ણુ છે તે જ સદાશિવ છે. હે દેવી, તારા પ્રસાદથી અમામાં—થોડુંક হলেও—અભેદબુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ છે.

Verse 104

गालव उवाच । तद्दिव्यरूपमतुलं भुवि ये मनुष्याः संसारसागरसमुत्तरणैकपोतम् । संचिन्तयंति मनसा हृतकिल्बिषास्ते ब्रह्मस्वरूपमनुयांति विमुक्तसंगाः

ગાલવે કહ્યું—પૃથ્વી પર જે મનુષ્યો મનથી તે અતુલ દિવ્યરૂપનું ચિંતન કરે છે, જે સંસારસાગર પાર કરાવતી એકમાત્ર નૌકા છે, તેમના પાપો નાશ પામે છે; આસક્તિથી મુક્ત થઈ તેઓ બ્રહ્મસ્વરૂપને પામે છે.

Verse 254

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये हरतांडवनर्त्तनवर्णनंनाम चतुःपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય, શેષશાયી ઉપાખ્યાન, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદ તથા ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘હર તાંડવ નૃત્ય વર્ણન’ નામનો ૨૫૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.