Adhyaya 235

Verse 1

ब्रह्मोवाच । दानधर्मं प्रशंसंति सर्वधर्मेषु सर्वदा । हरौ सुप्ते विशेषेण दानं ब्रह्मत्वकारणम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—સર્વ ધર્મોમાં સદા દાનધર્મની પ્રશંસા થાય છે. વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં, જ્યારે હરિ યોગનિદ્રામાં શયન કરે છે, ત્યારે કરેલું દાન બ્રહ્મત્વપ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.

Verse 2

अन्नं ब्रह्म इति प्रोक्तमन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः । तस्मादन्नप्रदो नित्यं वारिदश्च भवेन्नरः

અન્નને બ્રહ્મ કહેવાયું છે; અન્નમાં જ પ્રાણો પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી મનુષ્યે સદા અન્નદાતા અને જલદાતા બનવું જોઈએ.

Verse 3

वारिदस्तृप्तिमायाति सुखमक्षय्यमन्नदः । वार्यन्नयोः समं दानं न भूतं न भविष्यति

જલદાતા તૃપ્તિ પામે છે, અન્નદાતા અક્ષય સુખ પામે છે. જળ અને અન્નના દાન સમાન દાન ન ક્યારેય થયું છે, ન થશે.

Verse 4

मणिरत्नप्रवालानां रूप्यं हाटकवाससाम् । अन्येषामपि दानानामन्नदानं विशिष्यते

મણિ, રત્ન, પ્રવાળ, ચાંદી, સોનું અને વસ્ત્ર વગેરેના દાન કરતાં પણ—અન્ય સર્વ દાનોમાં અન્નદાન વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 6

वैकुण्ठपदवाञ्छा चेद्विष्णुना सह संगमे । सर्वपापक्षयार्थाय चातुर्मास्येऽन्नदो भवेत्

જો વૈકુંઠપદની ઇચ્છા હોય અને વિષ્ણુ સાથે સંગમ જોઈએ, તો સર્વ પાપક્ષય માટે ચાતુર્માસ્યમાં અન્નદાતા બનવું જોઈએ.

Verse 7

सत्यंसत्यं हि देवर्षे मयोक्तं तव नारद । जन्मांतरसहस्रेषु नादत्तमुपतिष्ठते

હે દેવર્ષિ! સત્યં સત્યં, નારદ, મેં જે કહ્યું તે અચલ છે. હજારો જન્મોમાં પણ જે દાન ન આપ્યું, તે આધાર બનતું નથી.

Verse 8

तस्मादन्नप्रदानेन सर्वे हृष्यंति जन्तवः । देवाश्च स्पृहयंत्येनमन्नदानप्रदायिनम्

અતએવ અન્નદાનથી સર્વ જીવો હર્ષ પામે છે; અને દેવતાઓ પણ અન્નદાન કરનાર દાતાની ઇચ્છા રાખે છે.

Verse 9

अन्नोदकप्रदानं च गोप्रदानं च नित्यदा । वेदपाठो वह्निहोमश्चातुर्मास्ये महाफलम्

દરરોજ અન્ન-જળદાન અને ગોદાન; તેમજ વેદપાઠ અને અગ્નિહોમ—ચાતુર્માસ્યમાં મહાફળ આપે છે.

Verse 10

भोजनं गुरुविप्राणां घृतदानं च सत्क्रिया । एतानि यस्य तिष्ठन्ति चातुर्मास्ये न मानवः

ગુરુ અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું, ઘૃતદાન અને સત્ક્રિયા—ચાતુર્માસ્યમાં જેમાં આ સ્થિર રહે, એવો માનવ દુર્લભ છે.

Verse 11

सद्धर्मः सत्कथा चैव सत्सेवा दर्शनं सताम् । विष्षुपूजा रतिर्दाने चातुर्मास्येषु दुर्लभाः

સદ્ધર્મ, સત્કથા, સત્સેવા અને સત્પુરુષોના દર્શન; વિષ્ણુપુજા અને દાનમાં રતિ—ચાતુર્માસ્યમાં દુર્લભ છે.

Verse 12

पितॄनुद्दिश्य यो मर्त्यश्चातुर्मास्येऽन्नदो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा पितृलोकमवामुयात्

જે મનુષ્ય પિતૃઓને ઉદ્દેશીને ચાતુર્માસમાં અન્નદાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ પિતૃલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 13

देवाः सर्वेऽन्नदानेन तृप्ता यच्छन्ति वांछितम् । पिपीलिकाऽपि यद्गेहाद्भक्ष्यमादाय गच्छति

અન્નદાનથી તૃપ્ત થયેલા સર્વ દેવો ઇચ્છિત વર આપે છે. કોઈના ઘરેથી કીડીઓ પણ ભોજનનો કણ લઈ જાય તો પણ તે પુણ્યનું કારણ બને છે.

Verse 14

रात्रौ दिवाऽनिषिद्धान्नो ह्यन्नदानमनुत्तमम् । हरौ सुप्ते हि पापघ्नं वार्य मपि शत्रुषु

રાત હોય કે દિવસ, નિષિદ્ધ ન હોય એવું અન્નદાન સર્વોત્તમ દાન છે. ચાતુર્માસમાં હરિ યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે શત્રુઓ પ્રત્યે પણ જલદાન પાપનાશક બને છે.

Verse 15

चातुर्मास्ये दुग्धदानं दधि तक्रं महाफलम् । जन्मकाले येन बद्धः पिंडस्तद्दानमुत्तमम्

ચાતુર્માસમાં દૂધદાન, તેમજ દહીં અને છાશનું દાન મહાફળ આપે છે. અને જન્મકાળે જે આહારથી દેહ પોષાયો હોય, તેનું દાન સર્વોત્તમ ગણાય છે.

Verse 16

शाकप्रदाता नरकं यमलोकं न पश्यति । वस्त्रदः सोमलोकं च वसेदाभूतसंप्लवम्

શાકદાન કરનાર નરક કે યમલોકને નથી જોતો. વસ્ત્રદાન કરનાર મહાપ્રલય સુધી સોમલોકમાં વસે છે.

Verse 17

सुप्ते देवे यथाशक्ति ह्यन्यासु प्रतिमासु च । पुष्पवस्त्रप्रदानेन सन्तानं नैव हीयते

ચાતુર્માસ્યમાં ભગવાન યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે તથા અન્ય માસોમાં પણ યથાશક્તિ, પુષ્પ અને વસ્ત્રનું દાન કરવાથી કુળ-સંતાન કદી ક્ષીણ થતું નથી।

Verse 18

चन्दनागुरुधूपं च चातुर्मास्ये प्रयच्छति । पुत्रपौत्रसमायुक्तो विष्णुरूपी भवेन्नरः

જે ચાતુર્માસ્યમાં ચંદન, અગરુ અને ધૂપ દાન કરે છે, તે પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુસદૃશ તેજ તથા કૃપા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 19

सुप्ते देवे जगन्नाथे फलदानं प्रय च्छति । विप्राय वेदविदुषे यमलोकं न पश्यति

જગન્નાથ ભગવાન યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે જે ફળદાન કરે છે અને વેદવિદ્ બ્રાહ્મણને અર્પે છે, તે યમલોકનું દર્શન કરતો નથી।

Verse 20

विद्यादानं च गोदानं भूमिदानं प्रयच्छति । विष्णुप्रीत्यर्थमेवेह स तारयति पूर्वजान्

જે અહીં માત્ર વિષ્ણુપ્રિત્યર્થે વિદ્યાદાન, ગોદાન અને ભૂમિદાન કરે છે, તે પોતાના પૂર્વજોને પણ તારણ આપે છે।

Verse 21

गुडसैंधवतैलादिमधुतिक्ततिलान्नदः । देवतायास्समुद्दिश्य तासां लोकं प्रयाति हि

જે ગોળ, સૈંધવ મીઠું, તેલ વગેરે, મધ, તિક્ત ઔષધદ્રવ્ય, તલ અને અન્નનું દાન કરીને તેને જે દેવતાને ઉદ્દેશીને અર્પણ કરે છે, તે તે દેવતાના લોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 22

चातुर्मास्ये तिलान्दत्त्वा न भूयः स्तनपो भवेत् । यवप्रदाता वसते वासवं लोकमक्षयम्

ચાતુર્માસ્યમાં તલનું દાન કરવાથી મનુષ્ય ફરી સ્તનપાન કરતું શિશુરૂપે જન્મ લેતો નથી. જવનું દાન કરનાર વાસવ (ઇન્દ્ર)ના અક્ષય લોકમાં વસે છે।

Verse 23

हूयेत हव्यं वह्नौ च दानं दद्याद्द्विजातये । गावः सुपूजिताः कार्याश्चातुर्मास्ये विशेषतः

પવિત્ર અગ્નિમાં હવ્યની આહુતિ આપવી અને દ્વિજને દાન આપવું જોઈએ. ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં ગાયોને યથાવિધિ સન્માનપૂર્વક પૂજવી જોઈએ।

Verse 24

यत्किंचित्सुकृतं कर्म जन्मावधि सुसंचितम् । चातुर्मास्ये गते पात्रे विमुखे यन्न दीयते

જીવનભર સાવધાનીથી સંચિત કરેલું જે કંઈ પુણ્યકર્મ હોય—ચાતુર્માસ્યમાં યોગ્ય પાત્ર આવીને પણ પાછું વળી જાય અને દાન ન અપાય તો—

Verse 25

प्रणश्यति क्षणादेव वचना द्यस्तु प्रच्युतः । दिवसेदिवसे तस्य वर्द्धते च प्रतिश्रुतम्

જે પોતાના વચનથી ચ્યૂત થાય છે તે ક્ષણમાં જ નાશ પામે છે; અને દિવસેદિવસ તેની પ્રતિજ્ઞાનો ભાર વધતો જાય છે।

Verse 26

तस्मान्नैव प्रतिश्राव्यं स्वल्पमप्याशु दीयते । तावद्विवर्द्धते दानं यावत्तन्न प्रयच्छति

અતએવ માત્ર પ્રતિજ્ઞા ન કરવી; નાનું હોય તોય દાન તત્કાળ આપવું. કારણ કે આપ્યા વિના દાનનો ભાર સતત વધતો રહે છે।

Verse 27

यो मोहान्मनुजो लोके यावत्कोटिगुणं भवेत् । ततो दशगुणा वृद्धिश्चातुर्मास्ये प्रदातरि

જો મનુષ્ય મોહવશ આ લોકમાં (પુણ્ય/ફળ) કરોડગણું કરી બેસે, તો ચાતુર્માસ્યમાં દાતાને તેનાથી પણ દશગણું વધુ વૃદ્ધિ પામે છે।

Verse 28

नरके पतनं तस्य याव दिंद्राश्चतुर्दश । अतस्तु सर्वदा देयं नरैर्यत्तु प्रतिश्रुतम्

તેને ચૌદ ઇન્દ્રોના સમય જેટલો નરકમાં પતન થાય છે; તેથી મનુષ્યોએ જે પ્રતિજ્ઞા કરી હોય તે સદા આપવી જોઈએ।

Verse 29

अन्यस्मै न प्रदातव्यं प्रदत्तं नैव हारयेत् । चातुर्मास्येषु यः शय्यां द्विजाग्र्याय प्रयच्छति

તે બીજાને આપવું નહીં, અને આપેલું પાછું ખેંચવું પણ નહીં. જે ચાતુર્માસ્યમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને શય્યા અર્પે છે—

Verse 30

वेदोक्तेन विधानेन न स याति यमालयम् । आसनं वारिपात्रं च भाजनं ताम्रभाजनम्

વેદોક્ત વિધાન મુજબ કરવાથી તે યમાલયે જતો નથી. (દાનમાં) આસન, જળપાત્ર, વાસણો તથા તામ્રપાત્ર આપવું જોઈએ।

Verse 31

चातुर्मास्ये प्रयत्नेन देयं वित्तानुसारतः । सर्वदानानि विप्रेभ्यो ददत्सुप्ते जगद्गुरौ

ચાતુર્માસ્યમાં પોતાની શક્તિ મુજબ પ્રયત્નપૂર્વક દાન આપવું જોઈએ. જગદ્ગુરુ (વિષ્ણુ) યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે બ્રાહ્મણોને સર્વ પ્રકારનાં દાન આપતાં—

Verse 32

आत्मानं पूर्वजैः सार्द्धं स मोचयति पातकात् । गौर्भूश्च तिलपात्रं च दीपदानमनुत्तमम्

તે પોતાના પૂર્વજો સાથે પોતાને પાપથી મુક્ત કરે છે. ગોદાન, ભૂમિદાન, તિલપાત્રદાન અને વિશેષ કરીને અનુત્તમ દીપદાનની મહિમા ગવાય છે.

Verse 33

ददद्विजातये मुक्तो जायते स ऋणत्रयात्

જે દ્વિજને દાન આપે છે તે ત્રિવિધ ઋણથી મુક્ત થાય છે અને તે બંધનોથી મુક્ત અવસ્થામાં જ જન્મ પામે છે.

Verse 34

स विश्वकर्ता भुवनेषु गोप्ता स यज्ञभुक्सर्वफलप्रदश्च । दानानि वस्तुष्वधिदैवतं च यस्मिन्समुद्दिश्य ददाति मुक्तः

તે જ વિશ્વનો કર્તા, સર્વ લોકોમાં રક્ષક; યજ્ઞભોક્તા અને સર્વ ફળનો દાતા છે. જે વૈરાગ્યથી તેને જ સ્મરી, સર્વ વસ્તુઓમાં અધિદેવતા રૂપે તેને જ માની દાન આપે છે, તેનું દાન સમ્યક રીતે અર્પિત થાય છે.

Verse 235

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यदानमहिमवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત શેષશાયી ઉપાખ્યાન તથા ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદનું ‘ચાતુર્માસ્ય દાન મહિમા વર્ણન’ નામનું ૨૩૫મું અધ્યાય સમાપ્ત થયું.