Adhyaya 243

Verse 1

। ब्रह्मोवाच । शूद्रः पैजवनोनाम गार्हस्थ्याच्छुद्धिमाप्तवान् । धर्ममार्गाविरोधेन तन्निबोध महामते

બ્રહ્માએ કહ્યું—પૈજવન નામનો એક શૂદ્ર ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમ દ્વારા, ધર્મમાર્ગનો વિરોધ કર્યા વિના, શુદ્ધિ પામ્યો. હે મહામતિ, આ સમજો.

Verse 2

आसीत्पैजवनः शूद्रः पुरा त्रेतायुगे किल । स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुब्राह्मणपूजकः

પ્રાચીન ત્રેતાયુગમાં પૈજવન નામનો એક શૂદ્ર હતો. તે સ્વધર્મમાં નિષ્ઠાવાન, વિષ્ણુભક્ત અને બ્રાહ્મણપૂજક તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 3

न्यायागतधनो नित्यं शांतः सर्वजनप्रियः । सत्यवादी विवेकज्ञस्तस्य भार्या च सुन्दरी

તેનું ધન સદા ન્યાયમાર્ગે ઉપાર્જિત હતું; તે નિત્ય શાંત અને સર્વજનપ્રિય હતો. તે સત્યવાદી અને વિવેકજ્ઞ હતો, અને તેની પત્ની પણ સુંદર હતી.

Verse 4

धर्मोढा वेदविधिना समानकुलजा शुभा । पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता

તે વેદવિધિ અનુસાર ધર્મપૂર્વક વિવાહિતા, સમાનકુલજા અને શુભ હતી. તે પતિવ્રતા, મહાભાગ્યા અને દેવ તથા બ્રાહ્મણોના હિતમાં રત હતી.

Verse 5

काश्यां संबंधिता बाला वैजयंत्यां विवाहिता । सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी

એ કન્યા કાશીમાં સંબંધિતા (સગાઈ થયેલી) હતી અને વૈજયંતીમાં વિવાહિતા થઈ. તે ધર્માચરણમાં દક્ષ અને વૈષ્ણવ વ્રતોનું પાલન કરનારી હતી.

Verse 6

भर्त्रा सह तथा सम्यक्चिक्रीडे सुविनीतवत् । सोऽपि रेमे तया काले हस्तिन्येव महागजः

તે પતિ સાથે સવિનય સંયમથી યથોચિત ક્રીડા-વિહાર કરતી. અને તે પણ તે કાળે તેની સાથે એમ જ રમતો, જેમ મહાગજ પોતાની હસ્તિની સાથે રમે.

Verse 7

अर्थाप्तिः पूर्वपुण्येन जाता तस्य महात्मनः । वाणिज्यं स्वजनैर्नित्यं स्वदेशपरदेशजम्

પૂર્વપુણ્યના પ્રભાવથી તે મહાત્માને ધનસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ. તેના સ્વજનો સ્વદેશમાં તથા પરદેશમાં સદા વેપાર કરતા રહ્યા.

Verse 8

कारयत्यर्थजातैश्च परकीयस्वकीयजैः । एवमर्थश्च बहुधा संजातो धर्मदर्शिनः

પરકિયા તથા સ્વકિયા—બન્ને તરફથી પ્રાપ્ત થયેલા ધનથી તેણે અનેક કાર્યો કરાવ્યાં. આ રીતે ધર્મદર્શી તે પુરુષને અનેક રીતે સંપત્તિ સંચિત થઈ.

Verse 9

पुत्रत्रयं च संजातं पितुः शुश्रूषणे रतम् । तस्य पुत्राः पितुर्भक्ता द्रव्यादिमदवर्जिताः

તેણે ત્રણ પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા, જે પિતાની સેવા કરવામાં રત હતા. તે પુત્રો પિતૃભક્ત હતા અને ધન વગેરેમાંથી ઊપજતા અહંકારથી રહિત હતા.

Verse 10

पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः । पित्रोः शुश्रूषणादन्यन्नाभिनंदंति किंचन

તેઓ શ્રેષ્ઠ હતા—પિતાના વચનમાં રત અને પોતાના ધર્માચારથી શોભિત. માતા-પિતાની સેવા સિવાય અન્ય કશામાં તેઓ આનંદ માનતા નહોતા.

Verse 11

ते सम्बन्धैः सुसंबद्धाः पित्रा धर्मार्थदर्शिना । तत्पत्न्यो मातृपित्रर्चां कारयंत्यनिवारितम्

ધર્મ અને અર્થને જાણનાર પિતાએ તેમને યોગ્ય સંબંધોથી સુસંબંધિત કર્યા. તેમની પત્નીઓ માતા-પિતાની પૂજા અને સન્માન અવિરત રીતે સતત કરાવતી રહી.

Verse 12

ऋद्धिमद्भवनं तस्य धनधान्यसमन्वितम् । सोऽपि धर्मरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

તેનું ભવન સમૃદ્ધ હતું, ધન-ધાન્યથી પરિપૂર્ણ. છતાં તે સદા ધર્મપરાયણ રહી દેવપૂજા કરતો અને અતિથિઓનું સન્માન કરતો હતો.

Verse 13

गृहागतो न विमुखो यस्य जातु कदाचन । शीतकाले धनं प्रादादुष्णकाले जलान्नदः

જે કોઈ તેના ઘરે આવતો, તેને ક્યારેય પાછો ન ફેરવાતો. શિયાળામાં તે ધન આપતો અને ઉનાળામાં પાણી તથા અન્ન દાન કરતો.

Verse 14

वर्षा काले वस्त्रदश्च बभूवान्नप्रदः सदा । वापीकूपतडागादिप्रपादेवगृहाणि च

વરસાદના કાળમાં તે વસ્ત્રદાતા બનતો અને સદા અન્નદાતા હતો. તેણે વાવ, કૂવા, તળાવો, પાણીની છાવણીઓ, દેવમંદિરો અને ધર્મશાળાઓ પણ બનાવડાવ્યાં.

Verse 15

कारयत्युचिते काले शिवविष्णुव्रतस्थितः । इष्टधर्मस्तु वर्णानां समाचीर्णो महाफलः

યોગ્ય કાળે તે વિધિ-અનુષ્ઠાન કરાવતો, શિવ-વિષ્ણુના વ્રતોમાં સ્થિત રહેતો. વર્ણોનો ઇષ્ટ ધર્મ યોગ્ય રીતે આચરિત થાય તો મહાફળ આપે છે.

Verse 16

अन्येषां पूर्तधर्माणां तेषां पूर्तकरः सदा । स बभूव धनाढ्योपि व्यसनैर्न समाश्रितः

બીજાઓના પૂર્તધર્મના કાર્યોમાં પણ તે સદા પૂર્ણ કરાવનાર હતો. ધનાઢ્ય હોવા છતાં તે ક્યારેય વ્યસનો કે આપત્તિઓમાં ફસાયો નહીં.

Verse 17

एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः

એક વખત ગાલવ મુનિ અનેક શિષ્યોથી ઘેરાઈને ત્યાં પધાર્યા.

Verse 18

विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

તે સદા વિષ્ણુભક્તિમાં રત રહેતા, વિશેષ કરીને પવિત્ર ચાતુર્માસ્યકાળમાં.

Verse 19

स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः । उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन्

તેણે મધુર વચનો વડે, ઊભા રહી સ્વાગત કરીને, આસન આપી અને વારંવાર યથોચિત ઉપચારોથી—જાણે કૃતાર્થ થયો હોય તેમ—તેમનો સત્કાર કર્યો।

Verse 20

अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम् । अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, મારું જીવન ઉત્તમ બન્યું. આજે મારો ધર્મ ફળ્યો અને મારું કલ્યાણ તમારાથી ઉદ્ધરિત થયું.

Verse 21

मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने । गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया

હે મુને! તમારી દૃષ્ટિમાત્રથી મારા હજારો પાપ દગ્ધ થઈ ગયા. હું ગૃહસ્થ; મારું સમગ્ર ઘર તમારાથી પવિત્ર થયું.

Verse 22

तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद्गतमार्गपरिश्रमः । उवाच मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृतांजलिम्

તેની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, માર્ગશ્રમ દૂર થતાં મુનિશાર્દૂલએ હાથ જોડીને ઊભેલા તે સદ્શૂદ્રને કહ્યું।

Verse 23

कच्चित्ते कुशलं सौम्य मनो धर्मे प्रवर्तते । अर्थानुबंधाः सततं बन्धुदारसुतादयः

હે સૌમ્ય, તું કુશળ છે ને? તારો મન ધર્મમાં પ્રવર્તે છે ને? અને સંબંધીઓ, પત્ની, પુત્ર વગેરેના અર્થબંધન સતત આસક્તિથી તને બાંધે છે કે કેમ?

Verse 24

गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते । धर्मार्थकाम कार्येषु सप्रभावं मनस्तव

શું તારા હૃદયમાં ગોવિંદ પ્રત્યે સતત ભક્તિ છે અને તેમ જ દાનમાં પ્રવૃત્તિ રહે છે? ધર્મ, અર્થ અને કામના કાર્યોમાં તારો મન શુભ પ્રભાવ અને યોગ્ય સામર્થ્યથી યુક્ત રહે।

Verse 25

विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा । पादोद्भवं च गंगोदं द्वादशाब्दफलप्रदम्

શું તું નિત્ય વિષ્ણુના પાદોદકને શિર પર ધારણ કરે છે કે નહીં? પ્રભુના ચરણોથી ઉદ્ભવેલું તે ગંગાજળ બાર વર્ષના પુણ્યફળને આપે છે।

Verse 26

चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत् । हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः

ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને તેનું ફળ દ્વિગુણું થાય છે. હરિભક્તિ, હરિકથા, હરિસ્તોત્ર અને હરિને નમસ્કાર—આ પ્રિય આચરણો છે.

Verse 27

हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्ते देवे च मोक्षकृत् । एवं ब्रुवाणं स मुनिं पुनराह नतिं गतः

હરિનું ધ્યાન અને હરિની પૂજા—ભગવાન યોગનિદ્રામાં હોવા છતાં—મોક્ષ આપનાર છે. એમ કહેનારા મુનિને નમીને તે ફરીથી બોલ્યો.

Verse 28

भवद्दृष्ट्याश्रमफलमेतज्जातं न संशयः । तथापि श्रोतुमिच्छामि तव वाणीमनामयीम्

તમારા દર્શનમાત્રથી જ આશ્રમજીવનનું ફળ પ્રાપ્ત થયું છે—એમાં સંશય નથી. તેમ છતાં, તમારી નિર્મળ અને દોષરહિત વાણી સાંભળવા હું ઇચ્છું છું.

Verse 29

भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु प्रकल्पते । ततस्तौ सुमुदा युक्तौ संजातौ हृष्टचेतसौ

તમારા જેવા મહાત્માનું આગમન સર્વ પ્રયોજનોને સિદ્ધ કરનાર બને છે. તેથી તે બંને મહાન આનંદથી ભરાઈ હર્ષિત ચિત્તવાળા બન્યા.

Verse 30

मुनिं पैजवनोनाम सच्छूद्रः प्राह संमतः । किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः

પૈજવન નામનો સદ્શૂદ્ર, જે યોગ્ય અને માન્ય હતો, તેણે મુનિને કહ્યું—“તમારા આગમનનું કાર્ય શું છે? કૃપાથી કહો.”

Verse 31

को वा तीर्थप्रसंगश्च चातुर्मास्ये समीपगे । गालवः प्राह सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनम्

“અથવા ચાતુર્માસ્ય નજીક આવતાં કયો તીર્થ-પ્રસંગ છે?” એમ ગાલવે તે સદ્શૂદ્રને કહ્યું, જે ધાર્મિક અને સત્યવક્તા હતો.

Verse 32

मम तीर्थावसिक्तस्य मासा बहुतरा गताः । इदानीमाश्रमं यास्ये चातुर्मास्ये समागते

તીર્થોમાં સ્નાન કરતાં કરતાં મારા ઘણા મહિના વીતી ગયા. હવે ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચ્યું છે; તેથી હું મારા આશ્રમમાં જઈશ.

Verse 33

आषाढशुक्लैकादश्यां करिष्ये नियमं गृहे । नारायणस्य प्रीत्यर्थं श्रेयोऽर्थं चात्मनस्तथा । प्रत्युवाच मुनिर्धर्मान्विनयानतकन्धरम्

આષાઢ શુક્લ એકાદશીએ હું ઘરમાં નિયમ-વ્રત કરીશ—નારાયણની પ્રીતિ માટે અને મારા પરમ કલ્યાણ માટે. એમ કહી મુનિએ વિનયથી નમ્ર બનેલાને ધર્મોપદેશ આપ્યો.

Verse 34

पैजवन उवाच । मामनुग्रहजां बुद्धिं ब्रूहि त्वं द्विजपुंगव । वेदेऽधिकारो नैवास्ति वेदसारजपस्य वा

પૈજવન બોલ્યો—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારી કૃપાથી જન્મેલી સમજ મને કહો. મને વેદાધ્યયનનો અધિકાર નથી, વેદસારના જપનો પણ નથી.

Verse 35

पुराणस्मृतिपाठस्य तस्मात्किंचिद्वदस्व मे । तत्त्वात्मसदृशं किंचिद्भाति रूपं महाफलम्

અતએવ પુરાણ અને સ્મૃતિના પાઠમાંથી કંઈક મને કહો. તત્ત્વ અને આત્માને અનુરૂપ, મહાફળ આપતું અને પ્રકાશમાન એવું કોઈ સાધન.

Verse 36

चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं वद

ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં મુક્તિ સિદ્ધ કરાવતું કોઈ સાધન કહો.

Verse 37

गालव उवाच । शालिग्रामगतं विष्णुं चक्रांकित पुटं सदा । येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेषां भुक्तिस्त्वदूरतः

ગાલવ બોલ્યા—ચક્રચિહ્નિત શાલિગ્રામમાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુની જે નિત્ય પૂજા કરે છે, તેમના માટે વિષયભોગ દૂર થઈ જાય છે.

Verse 38

शालिग्रामे मनो यस्य यत्किंचित्क्रियते शुभम् । अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

જેનું મન શાલિગ્રામમાં સ્થિર છે, તે જે કંઈ શુભ કર્મ કરે તે નિત્ય અક્ષય બને છે; ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં।

Verse 39

शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला । उभयोः संगमः प्राप्तो मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा

જ્યાં શાલિગ્રામશિલા અને જ્યાં દ્વારાવતીશિલા—બન્નેનો સંગમ પ્રાપ્ત થાય, ત્યાં તેને મુક્તિ દુર્લભ રહેતી નથી।

Verse 40

शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः । पञ्चक्रोशं पुनात्येषा अपि पापशतान्वितैः

જે ભૂમિ પર મનુષ્યો શાલિગ્રામશિલાની વિધિવત પૂજા કરે છે, તે શિલા પાંચ ક્રોશ સુધીનો પ્રદેશ પવિત્ર કરે છે—ભલે લોકો સૈકડો પાપોથી યુક્ત હોય।

Verse 41

तैजसं पिंडमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम् । यस्याः संदर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम्

આ નિશ્ચયે તેજોમય પિંડ છે—બ્રહ્મનું આ શુભ સ્વરૂપ; તેના દર્શનમાત્રથી જ તત્કાળ કલ્મષનો નાશ થાય છે।

Verse 42

सर्वतीर्थानि पुण्यानि देवतायतनानि च । नद्यः सर्वा महाशूद्र तीर्थत्वं प्राप्नुवंति हि

હે મહાશૂદ્ર! સર્વ પુણ્ય તીર્થો, દેવતાઓનાં પવિત્ર મંદિરો અને સર્વ નદીઓ—આ મહાત્મ્યના સંબંધથી—નિશ્ચયે તીર્થત્વને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 43

सन्निधानेन वै तस्याः क्रिया सर्वत्रशोभनाः । व्रजंति हि क्रियात्वं च चातुर्मास्ये विशेषतः

તેણીની સન્નિધિ માત્રથી સર્વત્ર સર્વ ક્રિયાઓ શુભ અને શોભનીય બને છે; અને તે પૂર્ણ ફલદાયિત્વને પ્રાપ્ત કરે છે—વિશેષ કરીને પવિત્ર ચાતુર્માસ્યમાં.

Verse 44

पूज्यते भवने यस्य शालिग्राम शिला शुभा । कोमलैस्तुलसीपत्रैर्विमुखस्तत्र वै यमः

જે ઘરમાં શુભ શાલિગ્રામ-શિલાની કોમળ તુલસીપત્રોથી પૂજા થાય છે, ત્યાંથી યમરાજ નિશ્ચયે વિમુખ થાય છે.

Verse 45

ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा । शालिग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય—અને સદાચારી શૂદ્રોને પણ—શાલિગ્રામ પૂજનનો અધિકાર છે; પરંતુ અન્યને ક્યારેય નથી.

Verse 46

सच्छूद्र उवाच । ब्रह्मन्वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद । स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते

સદાચારી શૂદ્ર બોલ્યો—હે બ્રહ્મન! વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ—શાલિગ્રામ વિષયે સ્ત્રી, શૂદ્ર આદિનો આ નિષેધ પણ તો સાંભળવામાં આવે છે.

Verse 47

मादृशस्त्वं कथं शालिग्रामपूजाविधिं वद

મારા જેવા માણસની યોગ્યતા કેવી રીતે થાય? કૃપા કરીને શાલિગ્રામ-પૂજાની યોગ્ય વિધિ કહો.

Verse 48

गालव उवाच । असच्छूद्रगतं दास निषेधं विद्धि मानद । स्त्रीणामपि च साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः

ગાલવ બોલ્યા—હે માનનીય દાસ, નિષેધ અસત્ શૂદ્ર માટે જાણવો; અને સ્ત્રીઓમાં પણ, ખાસ કરીને સાધ્વી તથા ધર્મપરાયણાઓ માટે, કોઈ અયોગ્યતા પ્રકીર્તિત નથી.

Verse 49

मा भूत्संशयस्तेनात्र नाऽप्नुषे संशयात्फलम् । शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः

આ વિષયે શંકા ન કરશો; શંકાથી ફળ મળતું નથી. જે શાલિગ્રામ-અર્ચનમાં તત્પર છે તેઓ દેહે શુદ્ધ અને બુદ્ધિએ વિવેકી બને છે.

Verse 50

न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये च पूजकाः । शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयंति ये

ચાતુર્માસમાં જે પૂજકો શાલિગ્રામને અર્પિત માળા શિરે ધારણ કરે છે, તેઓ યમપુરીમાં જતા નથી.

Verse 51

तेषां पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् । शालिग्राम शिलाग्रे तु ये प्रयच्छंति दीपकम्

જે શાલિગ્રામ-શિલા સમક્ષ દીપ અર્પે છે, તેમના હજારો પાપો તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે.

Verse 52

तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते । शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः । येऽर्चयंति महाशूद्र सुप्ते देवे हरौ तथा

તેમનો સૌરપુરમાં નિવાસ ક્યારેય ઘટતો નથી. હે મહાશૂદ્ર! જે શાલિગ્રામમાં નિવાસ કરતા વિષ્ણુને મનોહર સુગંધિત પુષ્પોથી અર્ચે છે—દેવ હરિ યોગનિદ્રામાં હોવા છતાં—તેઓ અક્ષય ફળ પામે છે.

Verse 53

पंचामृतेन स्नपनं ये कुर्वंति सदा नराः । शालिग्रामशिलायां च न ते संसारिणो नराः

જે લોકો સદા શાલિગ્રામ-શિલાનું પંચામૃતથી સ્નાપન કરે છે, તેઓ સંસારબંધનમાં બંધાતા નથી; તેઓ સંસારમાં ભટકતા નથી.

Verse 54

मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिम् । हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति स मुक्तिभाक्

શાલિગ્રામમાં નિવાસ કરતા, નિર્મળ અને મુક્તિના કારણરૂપ હરિને હૃદયમાં સ્થાપી સદા ભક્તિથી જે ધ્યાન કરે છે, તે મોક્ષનો ભાગી બને છે.

Verse 55

तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकामानवाप्नुयात्

શાલિગ્રામ પર તુલસીદળોની માળા અર્પણ કરવી જોઈએ; ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં આમ કરવાથી ભક્ત સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 56

न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा । सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया

શાલિગ્રામને પુષ્પમાળા એટલી પ્રિય નથી; તુલસી દેવી સદા મંગલદાયિની છે અને વિષ્ણુને નિત્ય પ્રિય છે.

Verse 57

तुलसी वल्लभा नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । शालिग्रामो महाविष्णुस्तुलसी श्रीर्न संशयः

તુલસી સદૈવ પ્રિય છે, વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં. શાલિગ્રામ સ્વયં મહાવિષ્ણુ છે અને તુલસી જ શ્રી (લક્ષ્મી) છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 58

अतो वासितपानीयैः स्नाप्यं चंदनचर्चितैः । मंजरीभिर्युतं देवं शालग्रामशिलाहरिम्

અતએવ સુગંધિત જળથી શાલિગ્રામ-શિલારૂપ હરિને સ્નાન કરાવી, ચંદનનો લેપ કરી, તુલસી-મંજરીઓથી શોભિત તે દેવનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 59

तुलसीसंभवाभिश्च कृत्वा कामानवाप्नुयात् । पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा द्वितीये भगवाञ्छिवः

તુલસીમાંથી ઉત્પન્ન દ્રવ્યો વડે પૂજા કરવાથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તેના પ્રથમ પાનમાં બ્રહ્મા અને બીજા પાનમાં ભગવાન શિવ નિવાસ કરે છે.

Verse 60

मंजर्यां भगवान्विष्णुस्तदेकस्थत्रया सदा । मंजरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा

મંજરীতে ભગવાન વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે; તેથી તે એક જ તુલસીમાં ત્રિદેવ સદૈવ એકત્ર સ્થિત છે. તેથી પાંદડાંসহ શુભ તુલસી-મંજરીને બુદ્ધિમાનોએ પૂજાર્થે ગ્રહણ કરવી.

Verse 61

तां निवेद्य गुरौ भक्त्या जन्मादिक्षयकारणम् । शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः

તે (તુલસી-અર્પણ) ભક્તિપૂર્વક ગુરુને અર્પણ કરીને—જે જન્માદિનો ક્ષય કરનાર છે—હરિમાં તત્પર રહી શાલિગ્રામમાં ધૂપનો ઢગલો અર્પણ કરવો.

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी । शालिग्रामं नरो दृष्ट्वा पूजितं कुसुमैः शुभैः

ચાતુર્માસમાં વિશેષ કરીને મનુષ્ય નરકગામી થતો નથી; શુભ પુષ્પોથી પૂજિત શાલિગ્રામનું દર્શન કરતાં નર નરકગતિથી મુક્ત થાય છે।

Verse 63

सर्वपापविशुद्धात्मा याति तन्मयतां हरौ । य स्तौत्यश्मगतं विष्णुं गंडकीजलसंभवम्

જે ગંડકીજલથી ઉત્પન્ન શિલારૂપ વિષ્ણુની સ્તુતિ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ હરિમાં તન્મયતા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 64

श्रुतिस्मृतिपुराणैश्च सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् । शालिग्रामशिलायाश्च चतुर्विंशतिसंख्यकाः । भेदाः संति महाशूद्र ताञ्छृणुष्व महामते

શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોના પ્રમાણથી તે પણ વિષ્ણુપદને પામે છે। હે મહાશૂદ્ર, શાલિગ્રામશિલાના ચોવીસ ભેદો છે—હે મહામતિ, તે સાંભળો।

Verse 65

इमाः पूज्याश्च लोकेऽत्र चतुर्विंशतिसंख्यकाः । तासां च दैवतं विष्णुं नामानि च वदाम्यहम्

આ ચોવીસ પ્રકારો આ લોકમાં પૂજ્ય છે; તેમનો અધિષ્ઠાતા દેવ વિષ્ણુ છે। હવે હું તેમના નામો પણ કહું છું।

Verse 66

स एव मूर्त्तश्चतुरुत्तरासिर्विंशद्भिरेको भगवान्यथाऽद्यः । स एव संवत्सरनामसंज्ञः स एव ग्रावागत आदिदेवः

એ જ આદ્ય ભગવાન એક હોવા છતાં ચોવીસ મૂર્તિઓમાં પ્રગટ થાય છે। એ જ (ચોવીસ) સંવત્સરનામોથી ઓળખાય છે; એ જ આદિદેવ પવિત્ર શિલારૂપે અવતર્યા છે।

Verse 243

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત, શેષશાયી ઉપાખ્યાન તથા બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્યના પૈજવનોપાખ્યાનમાં ‘શાલિગ્રામપૂજન-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો ત્રેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.