Adhyaya 258

Verse 1

गालव उवाच । प्रवृत्तायां शैलपुत्र्यां महत्तपसि दारुणे । कन्दर्पेण पराभूतो विचचार महीं हरः

ગાલવ બોલ્યા—શૈલપુત્રી (પાર્વતી) જ્યારે મહાન અને કઠોર તપમાં પ્રવૃત્ત થઈ, ત્યારે કંદર્પ (કામ)થી પરાભૂત થયેલા હર (શિવ) પૃથ્વી પર વિહરવા લાગ્યા।

Verse 2

वृक्षच्छायासु तीर्थेषु नदीषु च नदेषु च । जलेन सिंचत्स्ववपुः सर्वत्रापि महेश्वरः

વૃક્ષોની છાયામાં, તીર્થોમાં, નદીઓમાં અને નાળાઓમાં—મહેશ્વર સર્વત્ર જળથી પોતાના દેહને સિંચતા રહ્યા।

Verse 3

तथापि कामाकुलितो न लेभे शर्म कर्हिचित् । एकदा यमुनां दृष्ट्वा जलकल्लोलमालिनीम्

તથાપિ કામથી વ્યાકુળ થઈ તેમને ક્યારેય શાંતિ મળી નહીં। એક વાર તેમણે યમુનાને જોયી—જળતરંગોની માળાથી શોભિત।

Verse 4

विगाहितुं मनश्चक्रे तापार्तिं शमयन्निव । कृष्णं बभूव तन्नीरं हरकायाग्निवह्निना

તાપની પીડા શમાવતો હોય તેમ તેમણે તેમાં અવગાહન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો। હરનાં દેહાગ્નિના પ્રભાવથી તે જળ કૃષ્ણવર્ણ બની ગયું।

Verse 5

साऽपि दिव्यवपुः पूर्वं श्यामा भूत्वा हराद्यतः

તે પણ દિવ્ય દેહવાળી; પહેલાં શ્યામવર્ણી બની, પછી હર (મહાદેવ)ની કૃપાથી તેનું રૂપ ક્રમે પરિવર્તિત થયું।

Verse 6

स्तुत्वा नत्वा महेशानमुवाच पुनरेव सा । प्रसादं कुरु देवेश वशगास्मि सदा तव

મહેશાનની સ્તુતિ કરીને અને પ્રણામ કરીને તે ફરી બોલી—“હે દેવેશ! પ્રસાદ કરો; હું સદા તમારી આજ્ઞાધીન છું।”

Verse 7

ईश्वर उवाच । अस्मिंस्तीर्थवरेपुण्ये यः स्नास्यति नरो भुवि । तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् १

ઈશ્વરે કહ્યું—“આ પરમ પવિત્ર તીર્થમાં પૃથ્વી પર જે મનુષ્ય સ્નાન કરશે, તેના હજારો પાપો નિશ્ચયે વિલય પામશે।”

Verse 8

हरतीर्थमिति ख्यातं पुण्यं लोके भविष्यति । इत्युक्त्वा तां प्रणम्याथ तत्रैवांतरधीयत

“આ પવિત્ર સ્થાન લોકમાં ‘હરતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે।” એમ કહી તેણે તેણીને પ્રણામ કર્યો અને ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો।

Verse 9

तस्यास्तीरे महेशोऽपि कृत्वा रूपं मनोहरम् । कामालयं वाद्यहस्तं कृतपुंड्रं जटाधरम्

તેના કાંઠે મહેશે પણ મનોહર રૂપ ધારણ કર્યું—કામાલયમાં નિવાસી, હાથમાં વાદ્ય ધારણ કરનાર, પુન્ડ્ર-તિલકથી ચિહ્નિત અને જટાધારી।

Verse 10

स्वेच्छया मुनिगेहेषु दर्शयत्यंगचापलम् । क्वचिद्गायति गीतानि क्वचिन्नृत्यति छन्दतः

તે પોતાની ઇચ્છાથી મુનિઓના આશ્રમોમાં અંગોની ચપળતા દર્શાવતો; ક્યારેક ગીતો ગાતો અને ક્યારેક છંદ મુજબ નૃત્ય કરતો।

Verse 11

स च क्रुद्ध्यति हसति स्त्रीणां मध्यगतः क्वचित् । एवं विचरतस्तस्य ऋषिपत्न्यः समंततः

અને ક્યારેક સ્ત્રીઓની વચ્ચે જઈ તે ક્રોધ કરતો, પછી હસતો. આમ ફરતો હતો ત્યારે ઋષિઓની પત્નીઓએ તેને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો।

Verse 12

पत्युः शुश्रूषणं गेहे त्यक्त्वा कार्याण्यपि क्षणात् । तमेव मनसा चक्रुः पतिरूपेण मोहिताः

ક્ષણમાં જ ઘરનાં કાર્યો અને પતિસેવા ત્યજી, તેને પતિરૂપ માની મોહિત થઈ, તેમણે મન માત્ર તેના પર જ સ્થિર કર્યું।

Verse 13

भ्रमंत्यश्चैव हास्यानि चक्रुस्ता अपि योषितः । ततस्तु मुनयो दृष्ट्वा तासां दुःशीलभावनाम्

ભટકતાં ભટકતાં તે સ્ત્રીઓએ પણ હાસ્ય અને ક્રીડા કરી. ત્યારે મુનિઓએ તેમની દુશ્શીલ ભાવના અને વર્તન જોઈ ધ્યાન આપ્યું।

Verse 14

चुक्रुधुर्मुनयः सर्वे रूपं तस्य मनोहरम् । गृह्यतां हन्यतामेष कोऽयं दुष्ट उपागतः

તેનું મનોહર રૂપ જોઈને પણ બધા મુનિઓ ક્રોધિત થયા અને બોલ્યા—“પકડી લો! મારી નાખો! આ દुष્ટ કોણ અહીં આવ્યો છે?”

Verse 15

इति ते गृह्य काष्ठानि यदोपस्थे ययुस्तदा । पलायितः स बहुधा भयात्तेषां महात्मनाम्

એમ કહીને જ્યારે તેઓ લાકડીઓ લઈને તેની પાછળ દોડ્યા, ત્યારે તે મહાત્માઓના ભયથી અનેક દિશાઓમાં નાસી ગયો.

Verse 16

यो जीवकलया विश्वं व्याप्य तिष्ठति देहिनाम् । न ज्ञायते न च ग्राह्यो न भेद्यश्चापि जायते

જે પોતાની જીવકળાથી સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપીને દેહધારીઓમાં રહેલા છે, તેમને જાણી શકાતા નથી, પકડી શકાતા નથી કે ભેદી શકાતા નથી.

Verse 17

न शेकुस्ते यदा सर्वे ग्रहीतुं तं महेश्वरम् । तदा शिवं प्रकुपिता शेपुरित्थं द्विजातयः

જ્યારે તેઓ બધા તે મહેશ્વરને પકડવા માટે અસમર્થ રહ્યા, ત્યારે તે ક્રોધિત બ્રાહ્મણોએ શિવજીને આ પ્રમાણે શ્રાપ આપ્યો.

Verse 18

यस्माल्लिंगार्थमागत्य ह्याश्रमांश्चोरवत्कृतम् । परदारापहरणं तल्लिङ्गं पततां भुवि

તેં લિંગના નિમિત્તે અહીં આવીને આશ્રમોમાં ચોર જેવું કૃત્ય કર્યું છે અને પારકી સ્ત્રીઓનું અપહરણ કર્યું છે, તેથી તે લિંગ પૃથ્વી પર પડી જાઓ.

Verse 19

सद्य एव हि शापं त्वं दुष्टं प्राप्नुहि तापस । एवमुक्ते स शापाग्निर्वज्ररूपधरो महान्

હે દુષ્ટ તપસ્વી! તું હમણાં જ આ શ્રાપને પામ. એમ કહેતાં જ તે મહાન શ્રાપાગ્નિ વજ્રનું રૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયો.

Verse 20

तल्लिगं धूर्जटेश्छित्त्वा पातयामास भूतले । रुधिरौघपरिव्याप्तो मुमोह भगवान्विभुः

ધૂર્જટી (શિવ)નું તે લિંગ કાપીને તેણે ભૂમિ પર પાડી દીધું. રક્તના પ્રવાહથી વ્યાપ્ત થઈ સર્વશક્તિમાન ભગવાન્ વિભુ મોહમાં પડ્યા.

Verse 21

वेदनार्त्तोज्ज्वलवपुर्महाशापाभिभूतधीः । तं तथा पतितं दृष्ट्वा त आजग्मुर्महर्षयः

વેદનાની પીડાથી તેનું શરીર પ્રજ્વલિત થયું અને મહાશાપથી તેની બુદ્ધિ આચ્છાદિત થઈ. તેને આમ પડેલો જોઈ મહર્ષિઓ ત્યાં દોડી આવ્યા.

Verse 22

आकाशे सर्वभूतानि त्रेसुर्विश्वं चचाल ह । देवाश्च व्याकुला जाता महाभयमुपागताः

આકાશમાં સર્વ પ્રાણીઓ કંપી ઉઠ્યા અને સમગ્ર વિશ્વ હલવા લાગ્યું. દેવતાઓ પણ વ્યાકુળ બની મહાભયથી ગ્રસ્ત થયા.

Verse 23

ज्ञात्वा विप्रा महेशानं पीडिता हृदयेऽभवन् । शुशुचुर्भृशदुःखार्ता दैवं हि बलवत्तरम्

તેમને મહેશાન તરીકે ઓળખીને બ્રાહ્મણોના હૃદય દબાઈ ગયા. અત્યંત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ રડી પડ્યા—ખરેખર દૈવ વધુ બળવાન છે.

Verse 24

किं कृतं भगवानेष देवैरपि स सेव्यते । साक्षी सर्वस्य जगतोऽस्माभिर्नैवोपलक्षितः

અમે શું કરી બેઠા? આ ભગવાન તો દેવતાઓ દ્વારા પણ સેવિત છે; સમગ્ર જગતના સાક્ષી—તેમને અમે જરા પણ ઓળખી શક્યા નહીં.

Verse 25

वयं मूढधियः पापाः परमज्ञानदुर्बलाः । कथमस्माभिर्यस्यात्मा श्रुतश्च न निवेदितः

અમે પાપી, મોહગ્રસ્ત બુદ્ધિવાળા અને પરમ જ્ઞાનમાં દુર્બળ છીએ. છતાં સાંભળ્યા પછી પણ તેમના તત્ત્વને અમે કેમ ન નિવેદિત કર્યું?

Verse 26

मयेदृशो गृहस्थाय ह्यात्माऽयं न निवेदितः । निर्विकारो निर्विषयो निरीहो निरुपद्रवः

મારા જેવા ગૃહસ્થને આ આત્મા જાણી ન થયો—જે નિર્વિકાર, વિષયાતીત, નિરીહ અને નિરુપદ્રવ છે.

Verse 27

निर्ममो निरहंकारो यः शंभुर्नोपलक्षितः । यस्य लोका इमे सर्वे देहे तिष्ठंति मध्यगाः

નિર્મમ અને નિરહંકાર શંભુને અમે ઓળખી ન શક્યા; જેમના દેહમાં આ સર્વ લોક મધ્યસ્થ થઈ સ્થિત છે.

Verse 28

स एष जगतां स्वामी हरोऽस्माभिर्न वीक्षितः । इत्युक्त्वा ते ह्युपविष्टा यावत्तत्र समागताः

એ જ જગતોના સ્વામી હર છે, છતાં અમે તેમને ન જોયા. એમ કહી તેઓ ત્યાં બેઠા રહ્યા, જ્યાં સુધી બીજા લોકો આવી ન પહોંચ્યા.

Verse 29

तान्दृष्ट्वा सहसा त्रस्तः पुनरेव महेश्वरः । विप्रशापभयान्नष्टस्त्रिपुरारिर्दिवं ययौ

તેમને જોઈ મહેશ્વર ફરી અચાનક ભયભીત થયા. બ્રાહ્મણોના શાપભયથી અંતર્ધાન થઈ ત્રિપુરારિ સ્વર્ગે ગયા.

Verse 30

सृष्टिस्थिति विनाशानां कर्त्र्यै मात्रे नमोनमः

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયની કર્ત્રી એવી માતૃદેવીને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 32

सर्वै र्ज्ञाता रसाभिज्ञैर्मधुरास्वाददायिनी । त्वया विश्वमिदं सर्वं बलस्नेहसमन्वितम्

રસાભિજ્ઞ સૌને તું મધુર આસ્વાદ આપનારી તરીકે જાણીતી છે; તારા દ્વારા જ આ સમગ્ર વિશ્વ બળ અને સ્નેહથી યુક્ત થઈ વ્યાપ્ત અને ધારિત છે।

Verse 33

त्वं माता सर्वरुद्राणां वसूनां दुहिता तथा । आदित्यानां स्वसा चैव तुष्टा वांच्छितसिद्धिदा

તમે સર્વ રુદ્રોની માતા છો અને વસુઓની પુત્રી પણ; આદિત્યોની બહેન પણ તમે જ. પ્રસન્ન થાઓ તો ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપો છો।

Verse 34

त्वं धृतिस्त्वं तथा पुष्टिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तथा । ऋद्धिः सिद्धिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिः कीर्ति स्तथा मतिः

તમે ધૃતિ છો, તમે પુષ્ટિ છો; તમે સ્વાહા અને સ્વધા પણ છો. તમે ઋદ્ધિ, સિદ્ધિ અને લક્ષ્મી; તેમજ ધૈર્ય, કીર્તિ અને સદ્બુદ્ધિ પણ તમે જ છો।

Verse 35

कांतिर्लज्जा महामाया श्रद्धा सर्वार्थसाधिनी । त्वया विरहितं किंचिन्नास्ति त्रिभुवनेष्वपि

તમે કાંતિ છો, તમે લજ્જા છો, તમે મહામાયા છો અને સર્વાર્થસાધિની શ્રદ્ધા છો. ત્રિભુવનમાં પણ તમારાથી વિહોણું કશું નથી।

Verse 36

वह्नेस्तृप्तिप्रदात्री च देवादीनाम् च तृप्तिदा । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्स्थावरजंगमम्

હે દેવી! તું અગ્નિને તૃપ્તિ આપનારિ છે અને દેવતાઓ સહિત સર્વ પ્રાણીઓને સંતોષ આપનારિ છે. તારા દ્વારા જ આ સમગ્ર જગત્—સ્થાવર અને જંગમ—વ્યાપ્ત છે.

Verse 37

पादास्ते वेदाश्चत्वारः समुद्राः स्तनतां ययुः । चंद्रार्कौ लोचने यस्या रोमाग्रेषु च देवताः

તારા પાદ ચાર વેદ છે; સમુદ્રો તારા સ્તનરૂપે થયા છે. જેના નેત્ર ચંદ્ર અને સૂર્ય છે, અને જેના રોમાગ્રે દેવતાઓ નિવાસ કરે છે.

Verse 38

शृङ्गयोः पर्वताः सर्वे कर्णयोर्वायवस्तथा । नाभौ चैवामृतं देवि पातालानि खुरास्तथा

તારા શૃંગોમાં સર્વ પર્વતો છે; તારા કાનમાં વાયુઓ છે. હે દેવી! તારી નાભિમાં અમૃત છે, અને તારા ખુરોમાં પાતાળ લોક પણ છે.

Verse 39

स्कन्धे च भगवान्ब्रह्मा मस्तकस्थः सदाशिवः । हृद्देशे च स्थितो विष्णुः पुच्छाग्रे पन्नगास्तथा

તારા સ્કંધ પર ભગવાન બ્રહ્મા સ્થિત છે; તારા મસ્તક પર સદાશિવ નિવાસ કરે છે. તારા હૃદયદેશમાં વિષ્ણુ વસે છે, અને તારા પુચ્છાગ્રે પન્નગો સ્થિત છે.

Verse 40

शकृत्स्था वसवः सर्वे साध्या मूत्रस्थितास्तव । सर्वे यज्ञा ह्यस्थिदेशे किन्नरा गुह्यसंस्थिताः

તારા શકૃત્-ભાગમાં સર્વ વસુઓ નિવાસ કરે છે અને તારા મૂત્રમાં સાધ્યો સ્થિત છે. તારા અસ્થિદેશમાં સર્વ યજ્ઞો વિદ્યમાન છે, અને તારા ગુહ્યભાગમાં કિન્નરો વસે છે.

Verse 41

पितॄणां च गणाः सर्वे पुरःस्था भांति सर्वदा । सर्वे यक्षा भालदेशे किन्नराश्च कपोलयोः

પિતૃઓના તમામ ગણો સદાય આપની સમક્ષ શોભી રહ્યા છે. સર્વ યક્ષો આપના ભાલપ્રદેશમાં અને કિન્નરો આપના ગાલ પર બિરાજે છે.

Verse 42

सर्वदेवमयी त्वं हि सर्वभूतविवृद्धिदा । सर्वलोकहिता नित्यं मम देहहिता भव

આપ સર્વદેવમયી છો અને સર્વ પ્રાણીઓની વૃદ્ધિ કરનારા છો. સદાય સર્વ લોકનું હિત કરનારા આપ, મારા શરીરનું પણ કલ્યાણ કરો.

Verse 43

प्रणतस्तव देवेशि पूजये त्वां सदाऽनघे । स्तौमि विश्वार्तिहन्त्रीं त्वां प्रसन्ना वरदा भव

હે દેવેશ્વરી! હે નિષ્પાપ દેવી! હું આપને પ્રણામ કરીને સદાય આપની પૂજા કરું છું. વિશ્વના દુઃખોને હરનારી આપની હું સ્તુતિ કરું છું; આપ પ્રસન્ન થઈને વરદાન આપો.

Verse 44

विप्रशापाग्निना दग्धं शरीरं मम शोभने । स्वतेजसा पुनः कर्त्तुमर्हस्यमृतसंभवे

હે શોભને! બ્રાહ્મણના શાપરૂપી અગ્નિથી મારું શરીર બળી ગયું છે. હે અમૃતમાંથી પ્રગટેલા દેવી! આપ આપના તેજથી તેને પુનઃ સ્વસ્થ કરવા યોગ્ય છો.

Verse 45

इत्युक्त्वा ता परिक्रम्य तस्या देहे लयं गतः । साऽपि गर्भे दधाराथ सुरभिस्तदनन्तरम्

એમ કહીને, તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને તે તેમના દેહમાં લીન થઈ ગયો. ત્યારબાદ સુરભિએ તેને ગર્ભમાં ધારણ કર્યો.

Verse 46

कालातिक्रमयोगेन सर्वव्याकुलतां ययौ । यस्मिन्प्रनष्टे देवेशे विप्रशापभयावृते

સમય પસાર થતાં સર્વ પ્રાણીઓ અત્યંત વ્યાકુળ થયા; કારણ કે બ્રાહ્મણના શાપના ભયથી આવૃત દેવેશ્વર અંતર્ધાન પામ્યા હતા.

Verse 47

देवा महार्तिं प्रययुश्चचाल पृथिवी तथा । चंद्रार्कौ निष्प्रभौ चैव वायुरुच्चण्ड एव च

દેવતાઓ મહા આર્તિમાં પડ્યા અને પૃથ્વી પણ કંપી ઉઠી. ચંદ્ર-સૂર્ય નિષ્પ્રભ થયા અને પવન અત્યંત ઉગ્ર બન્યો.

Verse 48

समुद्राः क्षोभमग मंस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम

તે સમયે, હે દ્વિજોત્તમ, સમુદ્રોમાં ભારે ક્ષોભ અને ઉથલપાથલ ઊભી થઈ.

Verse 49

यस्मिञ्जगत्स्थावरजंगमादिकं काले लयं प्राप्य पुनः प्ररोहति । तस्मिन्प्रनष्टे द्विजशापपीडिते जयद्धतप्राय मवर्तत क्षणात्

જેમામાં સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગત્ નિયત કાળે લય પામી ફરી પ્રગટે છે; તે પ્રભુ બ્રાહ્મણ-શાપથી પીડિત થઈ અંતર્ધાન થતાં જ ક્ષણમાં વિશ્વ ધ્વસ્તપ્રાય બની ગયું.

Verse 258

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये हरशापो नामाष्टपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી હજાર શ્લોકોની સંહિતામાં, ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘હરશાપ’ નામનો ૨૫૮મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 311

या त्वं रसमयैर्भावैराप्यायसि भूतलम् । देवानां च तथासंघान्पितॄणामपि वै गणान्

હે દેવી! તું રસમય ભાવોથી ભૂતલનું પોષણ કરે છે; તેમજ દેવોના સંઘો અને પિતૃઓના ગણોને પણ તૃપ્ત કરે છે.