Adhyaya 113

Verse 1

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे गतकोपा दधुर्मतिम् । यज्ञकर्मसु गार्हस्थ्ये पुत्रपौत्रसमुद्भवे

સૂતજી બોલ્યા—પછી તે બધા બ્રાહ્મણો ક્રોધ શમાવી, યજ્ઞકર્મોમાં, ગાર્હસ્થ્યધર્મમાં તથા પુત્ર-પૌત્ર પરંપરાના વિકાસમાં મન લગાવવા લાગ્યા.

Verse 2

एतस्मिन्नंतरे राजा स तान्प्राप्तान्द्विजोत्तमान् । श्रुत्वा भक्ति समायुक्तः प्रणामार्थमुपागतः

એ દરમિયાન રાજાએ તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણો આવ્યા છે એમ સાંભળી, ભક્તિથી પરિપૂર્ણ થઈ તેમને પ્રણામ કરવા આગળ આવી પહોંચ્યો।

Verse 3

श्रुत्वा कोपगतां वार्तामुपशामकृतां तथा । गार्हस्थ्याप्रतिपन्नानां वाक्यैर्भार्यासमुद्भवैः

ક્રોધ ઊઠ્યો હતો અને પછી શાંત થયો હતો એવી વાત સાંભળી—જે ગૃહસ્થધર્મમાં સ્થિત લોકોની પત્નીઓમાંથી ઉદ્ભવેલા વચનો દ્વારા થઈ હતી—(રાજાએ ઘટનાનો વિચાર કર્યો)।

Verse 4

ततः प्रणम्य तान्सर्वान्साष्टांगं स महीपतिः । ततः कृतांजलिपुटः प्रोवाच विनतः स्थितः

પછી તે નરેશએ સૌને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો. ત્યારબાદ હાથ જોડીને વિનયપૂર્વક ઊભો રહી બોલ્યો।

Verse 5

युष्मदीयप्रसादेन संप्राप्तं जन्मनः फलम् । मया रोगविनाशेन तस्माद्ब्रूत करोमि किम्

“તમારા પ્રસાદથી મારા જન્મનું ફળ પ્રાપ્ત થયું; મારા રોગનો નાશ થયો. તેથી કહો—હું શું કરું (પ્રતિદાનરૂપે)?”

Verse 6

ब्राह्मणा ऊचुः । भार्यया तव राजेंद्र वयं सर्वत्र वासिनः । नीताः कृतार्थतां दत्त्वा रत्नानि विविधानि च

બ્રાહ્મણો બોલ્યા—“હે રાજેન્દ્ર! તારી પત્નીએ અમે સર્વત્ર વસતા હોવા છતાં, નાનાવિધ રત્નો દાન આપી અમને કૃતાર્થ કર્યા છે।”

Verse 7

तस्मात्पुरवरं कृत्वा क्षेत्रेऽत्रैव सुशोभने । अस्माकं देहि गार्हस्थ्यं येन सम्यक्प्रजायते

અતએવ આ સુશોભિત તીર્થક્ષેત્રમાં જ ઉત્તમ નગર સ્થાપી અમને ગાર્હસ્થ્ય-આશ્રમ પ્રદાન કરો, જેથી અમે સંતતિসহ યોગ્ય રીતે સમૃદ્ધ થાઈએ.

Verse 8

यजामो विविधैर्यज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः । इमं लोकं परं चैव साधयामः सदास्थिताः

અમે નાનાવિધ યજ્ઞોથી સદા સંપૂર્ણ દક્ષિણાસહ યજન કરીશું; આમ સ્થિર રહીને આ લોક અને પરલોક—બન્નેની સિદ્ધિ સાધીશું.

Verse 9

तच्छ्रुत्वा पार्थिवो हृष्टस्तथेत्युक्त्वा ततः परम् । अनुकूलदिने प्राप्ते शिल्पानाहूय भूरिशः

આ સાંભળી રાજા હર્ષિત થયો અને બોલ્યો, “તથાસ્તુ।” પછી શુભ દિવસ આવતા તેણે અનેક શિલ્પીઓને બોલાવ્યા.

Verse 10

पुरं प्रकल्पयामास बहुप्राकारसंकुलम् । प्राकारपरिखायुक्तं गोपुरैः समलंकृतम्

તેણે અનેક પ્રાકારોથી ભરપૂર નગર રચાવ્યું—પ્રાકાર અને પરિખાથી યુક્ત, તથા ગોપુરોથી સુંદર રીતે અલંકૃત.

Verse 11

अथाष्टषष्टिविप्राणां तत्र मध्ये नृपोत्तमः । अष्टषष्टिगृहाण्येव चकार सुबृहंति च

પછી તે સ્થળના મધ્યમાં રાજશ્રેષ્ઠે અડસઠ બ્રાહ્મણો માટે બરાબર અડસઠ ગૃહો બનાવડાવ્યાં—અતિ વિશાળ નિવાસસ્થાનો.

Verse 12

मत्तवारणजुष्टानि दीर्घिकासहितानि च । गृहोद्यानैः समेतानि यथा राजगृहाणि च

તે ગૃહો રાજગૃહો સમાન હતાં—મત્ત હાથીઓથી સેવિત, દીર્ઘિકા (તળાવો) સહિત અને ગૃહઉદ્યાનો વડે સુશોભિત।

Verse 13

तथा कृत्वाऽथ रत्नौघैः पूरयित्वा तथा परैः । ददौ तेभ्यो अष्टषष्टिं च ग्रामाणां तदनंतरम्

એ રીતે કરીને તેણે રત્નોના ઢગલા તથા અન્ય ધનથી તેમના હાથ ભર્યા; અને તરત જ તેમને છાસઠ ગામો દાનમાં આપ્યા।

Verse 14

ततः सर्वान्समाहूय पुत्रपौत्रांस्तदग्रतः । प्रोवाच तारनादेन श्रूयतां जल्पतो मम

પછી તેણે સૌને બોલાવી, પુત્ર-પૌત્રોને સામે રાખીને, સ્પષ્ટ ગુંજતી વાણીમાં કહ્યું—“હું જે કહું છું તે સાંભળો।”

Verse 15

एतत्पुरं मया दत्तमेभिर्ग्रामैः समन्वितम् । एतेभ्यो ब्राह्मणेंद्रेभ्यः श्रद्धापूतेन चेतसा

“આ નગર, આ ગામો સહિત, શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી મેં આ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોને દાનમાં આપ્યું છે।”

Verse 16

तस्माद्रक्षा प्रकर्तव्या यथा न स्यात्क्षतिः क्वचित् । कष्टं वा ब्राह्मणेंद्राणां तथा चैव पराभवम्

“અતએવ એવી રક્ષા કરવી કે ક્યાંય કોઈ હાનિ ન થાય—આ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોને કષ્ટ ન પડે અને અપમાન પણ ન થાય।”

Verse 17

अस्मद्वंशसमुद्भूतो यस्त्वेतांस्तोषयिष्यति । अन्यो वा भूपतिर्वृद्धिमग्र्यां नूनं स यास्यति

અમારા વંશમાં જન્મેલો હોય કે બીજો કોઈ રાજા—જે આ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોને પ્રસન્ન કરી તેમનું પોષણ-રક્ષણ કરશે, તે નિશ્ચયે પરમ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 18

यश्चापराधसंयुक्तानेतान्खेदं नयिष्यति । योजयिष्यति वा क्लेशैर्विविधैर्वा पराभवैः । स शत्रुभिः पराभूतो वेष्टितो विविधैर्गदैः

પરંતુ જે અપકારભાવથી એમને દુઃખ પહોંચાડે, અથવા નાનાવિધ ક્લેશો અને અપમાનોમાં મૂકે—તે શત્રુઓથી પરાજિત થશે અને અનેક રોગોથી ઘેરાઈ જશે।

Verse 19

इह लोके वियोगादीन्प्राप्य क्लेशान्सुदारुणान् । रौरवादिषु रौद्रेषु नरकेषु प्रयास्यति

આ લોકમાં તે વિયોગ વગેરે અતિ દારુણ કષ્ટો ભોગવશે; અને પછી રૌરવ વગેરે ઘોર નરકોમાં જશે।

Verse 20

एवमुक्त्वा ततः सर्वं तेषां कृत्यं महीपतिः । स्वयमेवाकरोन्नित्यं दिवारात्रमतंद्रितः

આ રીતે કહીને રાજાએ પછી તેમના સર્વ કર્તવ્યો પોતે જ નિત્ય, દિવસ-રાત, અપ્રમાદથી પૂર્ણ કર્યા।

Verse 21

अथ ता ब्राह्मणेंद्राणां भार्याः सर्वाः द्विजोत्तमाः । दमयंत्याः समासाद्य प्रासादं स्नेहवत्सलाः

પછી તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોની પત્નીઓ—સર્વે સદ્ગુણસંપન્ન દ્વિજોત્તમા સ્ત્રીઓ—સ્નેહવાત્સલ્યથી દમયંતીના પ્રાસાદે પહોંચી।

Verse 22

कुंकुमागरुकर्पूरैः पुष्पैर्गंधैः पृथग्विधैः । तदर्च्चा पूजयामासुः स च राजा दिनेदिने

કુંકુમ, અગરુ, કપૂર, પુષ્પો તથા અનેક પ્રકારની સુગંધિઓથી તેમણે તે પૂજ્ય સ્વરૂપની અર્ચના કરી; અને રાજાએ પણ રોજેરોજ ભક્તિપૂર્વક પૂજન કર્યું।

Verse 23

अथ ताः प्रोचुरन्योन्यं तापस्यस्तत्पुरः स्थिताः । तस्यभूपस्य संतोषं जनयंत्यो द्विजोत्तमाः

પછી તે તપસ્વિની સ્ત્રીઓ તેની સમક્ષ ઊભી રહી પરસ્પર બોલવા લાગી; તે દ્વિજોત્તમા સાધ્વીઓએ રાજાના હૃદયમાં સંતોષ જગાવ્યો।

Verse 24

यदास्माकं गृहे वृद्धिः कदाचित्संभविष्यति । तदग्रतश्च पश्चाच्च दमयंत्याः प्रपूजनम् । करिष्यामो न संदेहः सर्वकृत्येषु सर्वदा

અમારા ઘરમાં જ્યારે ક્યારેક સમૃદ્ધિ થશે, ત્યારે તેના પહેલાં અને પછી અમે દમયંતીદેવીનું વિશેષ પૂજન નિશ્ચયે કરીશું—દરેક કર્તવ્યમાં, સર્વદા; તેમાં સંશય નથી।

Verse 25

एनां दृष्ट्वा कुमारी या वेदिमध्यं गमिष्यति । सा भविष्यत्यसंदेहः पत्युः प्राणसमा सदा

જે કન્યા તેણીને દર્શન કરીને વેદીના મધ્યમાં (વિધિ માટે) જશે, તે નિઃસંદેહ સદા પતિને પ્રાણ સમાન પ્રિય થશે।

Verse 26

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कन्यायज्ञ उपस्थिते । दमयंती प्रद्रष्टव्या पूजनीया प्रयत्नतः

અતએવ, કન્યાયજ્ઞ (વિવાહવિધિ) નજીક આવે ત્યારે દમયંતીદેવીનું દર્શન કરવું જોઈએ અને પ્રયત્નપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 27

सूत उवाच । एवं तत्र पुरे तेन भूभुजा सुमहात्मना । अष्टषष्टिं च संस्थाप्य गोत्राणां निर्वृतिः कृता

સૂત બોલ્યા—આ રીતે તે નગરમાં તે મહાત્મા રાજાએ અષ્ટષષ્ટિ ગોત્રોની વિધિવત્ સ્થાપના કરી અને બ્રાહ્મણ કુળોને શાંતિ તથા નિર્ભયતા પ્રદાન કરી।

Verse 28

तेषामपि च चत्वारि गोत्राण्युर गजाद्भयात् । गतानि तत्र यत्र स्युस्तानि पूर्वोद्भवानि च । चतुःषष्टिः स्थिता तत्र पुरे शेषा द्विजन्मनाम्

તેમામાંથી ચાર ગોત્રો ઉરગ-ગજના ભયથી ત્યાંથી નીકળી ગયા; તેઓ જ્યાં જ્યાં હતા ત્યાં જ ગયા—તે પૂર્વોદ્ભવ ગોત્રો હતા. બાકી ચૌસઠ દ્વિજગોત્રો તે નગરમાં જ સ્થિર રહ્યા।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । कीदृङनागभयं तेषां येन ते विगता विभो । परित्यज्य निजं स्थानमेतन्नो विस्तराद्वद

ઋષિઓ બોલ્યા—હે વિભો! એવો કેવો નાગભય હતો કે જેના કારણે તેઓ પોતાનું સ્થાન ત્યજીને ચાલ્યા ગયા? આ અમને વિસ્તારે કહો।

Verse 30

सूत उवाच । आनर्त्ताधिपतिः पूर्वमासीन्नाम्ना प्रभंजनः । धर्मज्ञः सुप्रतापी च परपक्षक्षयावहः

સૂત બોલ્યા—પૂર્વકালে આનર્તનો એક અધિપતિ હતો, નામે પ્રભંજન. તે ધર્મજ્ઞ, અતિ પ્રતિાપી અને શત્રુપક્ષનો ક્ષય કરનાર હતો।

Verse 32

ततस्तेन समाहूय दैवज्ञाञ्छास्त्रपंडितान् । तेषां निवेदितं सर्वं कालं तस्य समुद्भवम्

પછી તેણે દૈવજ્ઞો અને શાસ્ત્રપંડિતોને બોલાવીને સર્વ વાત તેમને નિવેદિત કરી—વિશેષ કરીને તે (બાળક)ના જન્મનો સમય અને તેની ઉત્પત્તિની પરિસ્થિતિ।

Verse 33

दैवज्ञा ऊचुः । एष ते पृथिवीपाल जातः पुत्रः सुगर्हित । काले ऽनिष्टप्रदे रौद्रे गंडांत त्रितयोद्भवे

દૈવજ્ઞોએ કહ્યું—હે પૃથ્વીપાલ! તારો આ પુત્ર અતિ નિંદ્ય યોગમાં જન્મ્યો છે; રૌદ્ર અને અનિષ્ટફળદાયક કાળે, ત્રિવિધ સંયોગથી ઉત્પન્ન ગંડાંત સંધિમાં।

Verse 34

कथंचिदपि यद्येष जीवयिष्यति पार्थिव । पितृमातृपुरार्थे च देशानुत्सादयिष्यति

હે પાર્થિવ! કોઈ રીતે જો આ બાળક જીવતો રહી જાય, તો પિતા-માતાના હિત અને નગર-રાજ્ય મેળવવાની લાલસાથી પ્રેરાઈ પ્રદેશોનો વિનાશ કરશે।

Verse 35

राजोवाच । अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा । येन संजायते क्षेमं पुत्रस्य विषयस्य च

રાજાએ કહ્યું—અહીં કોઈ ઉપાય છે શું—દૈવી કે માનવી—જેનાથી મારા પુત્ર અને મારા રાજ્યનું ક્ષેમ તથા કલ્યાણ થાય?

Verse 36

ब्राह्मणा ऊचुः । यथा समुत्थितं यंत्रं यंत्रेण प्रतिहन्यते । यथा बाणप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत । तथा ग्रहविकाराणां शांतिर्भवति वारणम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—જેમ ઉઠેલું યંત્ર બીજા યંત્રથી અટકાવવામાં આવે છે, અને જેમ બાણના પ્રહારોથી કવચ રક્ષણ બને છે, તેમ ગ્રહવિકારો માટે શાંતિકર્મ નिवारક રક્ષા બને છે।

Verse 37

तस्मान्नित्यमनुद्विग्नः शांतिकं कुरु भूपते । येन सर्वे ग्रहाः सौम्या जायंते च शुभावहाः

અતએવ, હે ભુપતે! સદા નિર્વિઘ્ન રહી શાંતિકર્મ કર; જેથી સર્વ ગ્રહો સૌમ્ય બની શુભફળ આપનાર થાય।

Verse 38

अनिष्टस्थानसंस्थेषु ग्रहेषु विषमेषु च । ततः स सत्वं गत्वा चमत्कारपुरं नृपः

જ્યારે ગ્રહો અનિષ્ટ સ્થાનોમાં અને પ્રતિકૂળ સ્થિતિમાં સ્થિત હતા, ત્યારે રાજાએ ધૈર્ય સંભાળી ચમત્કારપુર નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 39

तत्र विप्रान्समावेश्य सर्वान्प्रोवाच सादरम् । वयं युष्मत्प्रसादेन राज्यं कुर्मः सदैव हि

ત્યાં સર્વ બ્રાહ્મણોને એકત્ર કરીને તેણે આદરપૂર્વક કહ્યું—‘તમારા પ્રસાદથી જ અમે સદૈવ રાજ્ય ચલાવીએ છીએ।’

Verse 40

ये ऽतीता ये भविष्यंति वंशे ऽस्माकं नृपोत्तमाः । भवंतो ऽत्र गतिस्तेषां सस्यानां नीरदो यथा

અમારા વંશના જે શ્રેષ્ઠ રાજાઓ ગયા અને જે આગળ આવશે—તેમ સૌ માટે અહીં તમે જ આશ્રય છો; જેમ પાક માટે વરસાદી વાદળ આધાર છે।

Verse 41

यदत्र मत्सुतो जातो दुष्टस्थानस्थितैर्ग्रहैः । दैवज्ञैः शांतिकं प्रोक्तं तस्यानिष्टस्य शांतिदम्

મારો પુત્ર દોષસ્થાનમાં સ્થિત ગ્રહોના સમયે જન્મ્યો હોવાથી, દૈવજ્ઞોએ તે અનિષ્ટની શાંતિ કરનાર શાંતિકર્મ કહ્યું છે।

Verse 42

तस्मात्कुरुत विप्रेंद्रा यथोक्तं शांतिकं मम । न पुत्रश्च राष्ट्रं च विभवश्च विवर्धते

અતએવ હે વિપ્રેન્દ્રો, શાસ્ત્રોક્ત રીતે મારા માટે શાંતિકર્મ કરો; નહિંતર ન પુત્ર, ન રાજ્ય, ન વૈભવ વૃદ્ધિ પામે।

Verse 43

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुः संमंत्र्याऽथ परस्परम् । क्षेमाय तव भूनाथ करिष्यामोऽत्र शांतिकम्

પછી તે બ્રાહ્મણોએ પરસ્પર વિચારવિમર્શ કરીને કહ્યું— “હે ભૂનાથ! તમારા ક્ષેમ માટે અમે અહીં શાંતિકર્મ કરીશું।”

Verse 44

सदेव नियताः संतः शांताः षोडश ते द्विजाः । उपहाराः सदा प्रेष्यास्त्वया भक्त्या महीपते । मासांते चाभिषेकश्च ग्राह्यो रुद्रघटोद्भवः

તે સોળ દ્વિજ સદા નિયમનિષ્ઠ, સદ્ગુણી અને શાંત છે. હે મહીપતે! ભક્તિપૂર્વક તું તેમને હંમેશાં ઉપહાર મોકલતો રહેજે; અને દરેક માસાંતમાં રુદ્રઘટોદ્ભવ જળથી વિધિપૂર્વક રુદ્રાભિષેક અવશ્ય કરાવજે।

Verse 45

एवं प्रकुर्वतस्तुभ्यं पुत्रो वृद्धिं प्रयास्यति । तथा राष्ट्रं च कोशश्च यच्चान्यदपि किंचन

આ રીતે તું કરતો રહેશે તો તારો પુત્ર નિશ્ચયે વૃદ્ધિ પામશે; તેમજ તારો રાજ્ય અને કોષ—અને તારા કલ્યાણસંબંધિત બીજું બધું—સમૃદ્ધ થશે।

Verse 46

ततः प्रणम्य तान्हृष्टो गत्वा निजनिवेशनम् । उत्सवं पुत्रजन्मोत्थं चक्रे तैः प्रेरितः सदा

પછી તે હર્ષિત થઈ તેમને પ્રણામ કરીને પોતાના નિવાસે ગયો; અને તેમની પ્રેરણાથી પુત્રજન્મથી ઉત્પન્ન ઉત્સવ તે સતત કરતો રહ્યો।

Verse 47

संभारान्प्रेषयामास चमत्कारपुरे ततः । मासांते चाभिषेकश्च ग्राह्यो वै विधिपूर्वकम्

ત્યારબાદ તેણે ચમત્કારપુરમાં જરૂરી સામગ્રી મોકલી; અને દરેક માસાંતમાં અભિષેક પણ નિશ્ચયે વિધિપૂર્વક કરવો હતો।

Verse 48

तेऽपि ब्राह्मणशार्दूलाश्चातुश्चरणसंभवाः । क्रमेण शांतिकं चक्रुर्ब्रह्मचर्यपरायणाः

તેઓ પણ વાઘસમાન બ્રાહ્મણો—ચતુર્વેદીય પરંપરામાંથી ઉત્પન્ન—ક્રમશઃ શાંતિકર્મ કરતા રહ્યા, બ્રહ્મચર્યમાં અડગ રહીને।

Verse 49

मासं मासं प्रति सदा शांता दांता जितेंद्रियाः । ततो मासा वसानेऽन्ये चक्रुस्तच्छांतिकं द्विजाः

માસે માસે તેઓ સદા શાંત, સંયમી અને જિતેન્દ્રિય રહીને એ જ શાંતિકર્મ કરતા; પછી માસના અંતે અન્ય દ્વિજોએ પણ એ જ શાંતિ-વિધિ કરી।

Verse 50

सोऽपि राजाऽथ मासांते समागत्य सुभक्तितः । अभिषेकं समादाय पूजयित्वा द्विजोत्तमान्

એ રાજા પણ માસાંતમાં ઊંડી ભક્તિથી આવી, અભિષેકવિધિ સ્વીકારી, ઉત્તમ દ્વિજોને પૂજીને।

Verse 51

वासोभिर्मुकुटैश्चैव गोभूदानेन केवलम् । संतर्प्यान्यांस्तथा विप्रान्स्वस्थानं याति भूमिपः

વસ્ત્રો અને મુકુટો વડે, તેમજ માત્ર ગોદાન અને ભૂદાનથી, તેણે અન્ય બ્રાહ્મણોને પણ સંતોષ્યા; પછી તે ભૂપતિ પોતાના સ્થાને પરત ગયો।

Verse 52

एवं प्रवर्तमाने च शांतिके तत्र भूपतेः । जगाम सुमहान्कालः क्षेमारोग्यधनागमैः

આ રીતે તે ભૂપતિનું શાંતિકર્મ ચાલતું રહ્યું; અને ક્ષેમ, આરોગ્ય તથા ધનાગમન સાથે અતિ દીર્ઘ સમય વીતી ગયો।

Verse 53

कस्यचित्त्वथ कालस्य मासादावपि भूपतेः । प्रारब्धे शांतिके तस्मिन्महाव्याधिरजायत

એક સમયે, માસના આરંભમાં જ, રાજા માટે તે શાંતિ-અનુષ્ઠાન શરૂ થયું ત્યારે જ એક ભયંકર મહાવ્યાધિ ઊભી થઈ।

Verse 54

तत्पुत्रस्य विशेषेण तथैवांतःपुरस्य च । राष्ट्रस्य च समग्रस्य वाहनानां तथा क्षयः

વિશેષ કરીને તેના પુત્રનો, તેમજ અંતઃપુરની સ્ત્રીઓનો પણ, અને સમગ્ર રાજ્યનો ક્ષય થવા લાગ્યો; ખાસ કરીને વાહનો અને સવારીનો નાશ થયો।

Verse 55

स ततः प्रेषयामास शांत्यर्थं तत्र सत्पुरे । सुसंभारान्विशेषेण दक्षिणाश्च विशेषतः

પછી તેણે શાંતિ માટે તે સદ્પુરમાં વિશેષ કરીને બહુ યજ્ઞ-સામગ્રી અને ખાસ કરીને ઉદાર દક્ષિણાઓ મોકલાવી।

Verse 56

यथायथा द्विजास्तत्र होमं कुर्वंति पावके । तथा सर्वे विशेषेण रोगा वर्धंति सर्वशः

પરંતુ ત્યાં દ્વિજોએ પવિત્ર અગ્નિમાં જેમ જેમ હોમ કર્યો, તેમ તેમ સર્વત્ર સર્વ રીતે રોગો વિશેષ કરીને વધુ વધતા ગયા।

Verse 57

म्रियन्ते वाजिनस्तस्य बृहन्तो वारणास्तथा । शत्रवः सर्वकाष्ठासु विग्रहार्थमुपस्थिताः

તેના ઘોડાઓ મરવા લાગ્યા અને તેમ જ મોટા મોટા હાથીઓ પણ; અને શત્રુઓ સર્વ દિશાઓમાંથી યુદ્ધ માટે તત્પર થઈને હાજર થયા।

Verse 58

ततः स व्याकुलीभूतो रोगग्रस्तो महीपतिः । चमत्कारपुरं प्राप्य सर्वान्विप्रानुवाच ह

ત્યારે વ્યાકુળ અને રોગગ્રસ્ત તે રાજા ચમત્કારપુર પહોંચીને ત્યાંના સર્વ બ્રાહ્મણોને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 59

युष्माभिः स्वामिभिः संस्थैरापदोऽभिभवंति माम् । तत्किमेतन्महाभागाः क्षीयन्ते मम संपदः । रोगाश्चैव विवर्धंते शत्रुसंघैः समन्विताः

તમારા જેવા પૂજ્ય સ્વામી હાજર હોવા છતાં આપત્તિઓ મને દબાવી રહી છે. હે મહાભાગો, આ શું છે? મારી સંપત્તિ ક્ષીણ થાય છે; રોગો વધે છે અને શત્રુસમૂહો પણ જોડાય છે।

Verse 60

तस्माद्विशेषतो होमः कार्यो रोगप्रशांतये । दानानि च विशिष्टानि प्रदास्यामि द्विजन्मनाम्

અતએવ રોગશાંતિ માટે વિશેષ રીતે હોમ કરવો જોઈએ; અને હું દ્વિજોને ઉત્તમ દાન આપિશ।

Verse 61

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः । चक्रुः समाहिता भूत्वा शांतिकं तद्धिताय च

પછી તે બધા બ્રાહ્મણોએ રાજાની સામે જ મન એકાગ્ર કરીને તેના કલ્યાણ માટે શાંતિક કર્મ કર્યું।

Verse 62

यथायथा प्रयुञ्जीरन्होमांते सुसमा हिताः । तथातथास्य भूपस्य वृद्धिं रोगः प्रगच्छति

હોમના અંતે તેઓ જેટલું જેટલું સમ્યક રીતે વિધિ প্রয়ોગ કરતા, તેટલું તેટલું—સુએકાગ્ર હોવા છતાં—તે રાજાનો રોગ વધતો ગયો।

Verse 63

एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धास्ते सर्वे द्विजसत्तमाः । ग्रहानुद्दिश्य सूर्यादीञ्छापाय कृतनिश्चयाः

એ દરમ્યાન તે સર્વ દ્વિજસત્તમો ક્રોધિત થયા; સૂર્યાદિ ગ્રહોને ઉદ્દેશીને તેમને શાપ આપવા દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.

Verse 65

एवं ते निश्चयं कृत्वा शुचीभूय समाहिताः । यावद्यच्छंति तच्छापं ग्रहेभ्यः क्रोधमूर्छिताः

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તેઓ શુદ્ધ બની સમાહિત થયા; ક્રોધથી મોહિત તે બ્રાહ્મણો ગ્રહોને શાપ આપવા તત્પર થયા.

Verse 66

तावद्वह्निरुवाचेदं मूर्तो भूत्वा द्विजोत्तमान् । मा प्रयच्छत विप्रेंद्राः शापं कोपात्कथंचन

ત્યારે અગ્નિદેવ મૂર્તિમાન બની દ્વિજોત્તમોને બોલ્યા—“હે વિપ્રેન્દ્રો, ક્રોધવશ કોઈ રીતે પણ શાપ ન આપો.”

Verse 67

ग्रहेभ्यो दोषमुक्तेभ्यः श्रूयतां वचनं मम । मासिमासि प्रकुर्वंति होमं ते षोडश द्विजाः

“દોષમુક્ત એવા ગ્રહો વિષે મારું વચન સાંભળો; તે સોળ દ્વિજ દર મહિને હોમ કરે છે.”

Verse 68

तेषां मध्यस्थितश्चैकस्त्रिजातो ब्राह्मणाधमः । तेन तद्दूषितं द्रव्यं समग्रं होमसंभवम्

“તેમના મધ્યમાં એક છે—ત્રિજાત, બ્રાહ્મણોમાં અધમ; તેના કારણે હોમથી સંબંધિત સર્વ દ્રવ્ય દૂષિત થયું છે.”

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । पूजिता अपि सद्भक्त्या विधानेन तथा ग्रहाः । पीडयंति पुरं राज्ञः सपुत्रपशुबांधवम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—સદ્ભક્તિથી અને વિધિપૂર્વક પૂજ્યા છતાં પણ ગ્રહો રાજાના નગરને, તેના પુત્રો, પશુઓ અને બંધુ-બાંધવો સહિત, પીડાવે છે।

Verse 70

तस्मादेनं परित्यज्य होमं कुरुत मा चिरम् । येन प्रीतिं परां यांति ग्रहाः सर्वेऽर्कपूर्वकाः

અતએવ આ માણસને ત્યજી વિલંબ કર્યા વિના હોમ કરો; જેથી સૂર્યથી આરંભ કરીને સર્વ ગ્રહો પરમ પ્રીતિને પામે।

Verse 71

आरोग्यश्च भवेद्राजा गतशत्रुः सुतान्वितः । सततं सुखमभ्येति मच्छांतिकप्रभावतः

રાજા આરોગ્યવાન થશે, શત્રુવિહિન અને પુત્રસમેત થશે; અને મારા માટે કરાયેલા શાંતિકર્મના પ્રભાવથી તે સદા સુખ પામશે।

Verse 72

एवमुक्त्वा स भगवान्वह्निश्चादर्शनं गतः । तेऽपि विप्रा विषण्णास्या लज्जया परया वृताः

આમ કહી ભગવાન અગ્નિ અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને તે બ્રાહ્મણો પણ મુખ મ્લાન કરીને, ઘોર લજ્જાથી આવૃત થયા।

Verse 73

ततस्तं पावकं भूयः स्तुवंतस्तत्र च स्थिताः । प्रोचुर्वैश्वानरं ब्रूहि त्रिजातो योऽत्र च द्विजः

પછી તેઓ ત્યાં જ રહી તે પાવકની ફરી સ્તુતિ કરીને બોલ્યા—હે વૈશ્વાનર! અહીં જે પોતાને દ્વિજ કહે છે, તે ‘ત્રિજાત’ પુરુષ કોણ છે, કહો।

Verse 74

येन तं संपरित्यज्य कुर्मः कर्म प्रशांतये । निःशेषमेव दोषाणां भूपस्यास्य महात्मनः

જેથી અમે તેને ત્યજી શાંતિ માટે કર્મ કરીએ અને આ મહાત્મા રાજાના સર્વ દોષો નિઃશેષે નાશ પામે.

Verse 75

वह्निरुवाच । नाहं दोषं द्विजेद्राणां जानन्नपि कथंचन । ब्रवीमि ब्राह्मणा वन्द्या मम सर्वे धरातले

અગ્નિએ કહ્યું—દ્વિજશ્રેષ્ઠોના દોષ મને જાણીતો હોય તોય હું કદી કહું નહીં; ધરતી પરના સર્વ બ્રાહ્મણો મને વંદનીય છે.

Verse 76

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तं ब्राह्मणं वह्ने नास्माकं कीर्तयिष्यसि । तत्ते शापं प्रदास्यामस्तस्माच्छीघ्रं वदस्व नः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે અગ્નિ! જો તું તે બ્રાહ્મણને અમને ન કહેશ, તો અમે તને શાપ આપશું; તેથી તુરંત કહો.

Verse 77

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वह्निर्भयसमन्वितः । चिरं विचिंतयामास कुर्वेऽतः किं शुभावहम्

સૂતએ કહ્યું—તેમનું વચન સાંભળી અગ્નિ ભયથી વ્યાપ્ત થયો અને લાંબા સમય સુધી વિચાર્યો—અહીં શું કરું તો શુભ ફળ મળે?

Verse 78

ब्राह्मणं दूषयिष्यामि यदि तावच्च पातकम् । भविष्यति न संदेहः शापश्चापि तदुद्भवः

જો હું કોઈ બ્રાહ્મણને દૂષિત કરું, તો એટલું પાપ નિશ્ચિત થશે—સંદેહ નથી; અને તેમાંથી શાપ પણ ઉત્પન્ન થશે.

Verse 79

कीर्तयिष्यामि वा नैव विद्यमानं द्विजोत्तमम् । शपिष्यति न संदेहः क्रुद्धा आशीविषोपमाः

જો હું અહીં હાજર તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને ઓળખાવી ન કહું, તો નિઃસંદેહ ક્રોધિત, વિષધર સર્પસમાન બ્રાહ્મણો મને શાપ આપશે।

Verse 80

एवं चिंतयतस्तस्य गात्रे स्वेदोऽभवन्महान् । येन तत्पूरितं कुण्डं होमार्थं यत्प्रकल्पितम्

એ રીતે વિચારતાં તેના શરીરે બહુ ઘમો થયો; તે ઘમાથી હોમ માટે તૈયાર કરેલું કુંડ ભરાઈ ગયું।

Verse 81

ततः प्रोवाच तान्विप्रान्कृतांजलिपुटः स्थितः । वेपमानो भयत्रस्तःकुण्डान्निष्क्रम्य पावकः

પછી પાવક (અગ્નિ) કુંડમાંથી બહાર આવી હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો; ભયથી કાંપતો તે બ્રાહ્મણોને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 83

अत्र स्वेद जले विप्रा ये स्थिताः षोडश द्विजाः । ते स्नानमद्य कुर्वंतु प्रविशुद्ध्यर्थमात्मनः

હે બ્રાહ્મણો, અહીં ઊભેલા આ સોળ દ્વિજ આજે આ ઘમના જળમાં સ્નાન કરો—પોતાની સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટે।

Verse 84

एतेषां मध्यगो यश्च त्रिजातः स भविष्यति । तस्य विस्फोटकैर्युक्तं स्नातस्यांगं भविष्यति

અને એમના મધ્યમાં જે ઊભો રહેશે, તે ત્રિજાત થશે; સ્નાન પછી તેના શરીરે ફોડા-ફુંસીઓ દેખાશે।

Verse 85

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्रमात्तत्र निमज्जनम् । चक्रुः शुद्धिं गताश्चापि मुक्त्वैकं ब्राह्मणं तदा

પછી તે બધા બ્રાહ્મણો ક્રમશઃ ત્યાં ડૂબકી લગાવી સ્નાન કરવા લાગ્યા. તેઓ શુદ્ધિ પણ પામ્યા; પરંતુ તે સમયે એક બ્રાહ્મણને અલગ રાખ્યો.

Verse 86

हाहाकारस्ततो जज्ञे महांस्तत्र जनोद्भवः । दृष्ट्वा विस्फोटकैर्युक्तमकस्मात्तं द्विजोत्तमम्

પછી ત્યાંના લોકોમાં મોટો હાહાકાર મચી ગયો. કારણ કે તેમણે અચાનક તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને ફોડા-ફુસીથી પીડિત જોયો.

Verse 87

सोऽपि लज्जान्वितो विप्रः कृत्वाऽधो वदनं ततः । निष्क्रांतोऽथ सभामध्यात्स्थानाद्विप्रसमुद्भवात्

એ બ્રાહ્મણ પણ લજ્જાથી ભરાઈને મોઢું નીચે કરી બેઠો. પછી તે સભામધ્યમાંથી, બ્રાહ્મણોના તે આસનસ્થાનમાંથી બહાર નીકળી ગયો.

Verse 88

वह्निरुवाच । एतद्वः साधितं कृत्यं मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । तस्माद्यास्ये निजं स्थानं भवद्भिः पारमापितः

અગ્નિએ કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમો, આ કાર્ય મેં અગાઉથી જ તમારાં માટે સિદ્ધ કર્યું છે. તેથી તમારાથી પૂર્ણતા પામી હવે હું મારા નિજ ધામે જાઉં છું.

Verse 89

न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्रे द्विजोत्तमाः । तस्मात्सम्प्रार्थ्यतां किंचिदभीष्टं हृदि संस्थितम्

હે દ્વિજોત્તમો, મારું દર્શન વ્યર્થ ન થાય—સ્વપ્નમાં પણ નહીં. તેથી હૃદયમાં સ્થિત જે અભીષ્ટ છે, તેમાંથી કોઈ વર મારી પાસે પ્રાર્થવો.

Verse 90

ब्राह्मणा ऊचुः । एतत्तव जलं वह्ने स्वेदजं सर्वदैव तु । स्थिरं भवतु चात्रैव विशुद्ध्यर्थं द्विजन्मनाम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે અગ્નિદેવ! તમારું આ સ્વેદજ જળ સદાકાળ અહીં જ સ્થિર રહે, દ્વિજોની વિશુદ્ધિ માટે.

Verse 91

अन्यजातो नरो योऽत्र प्रकरोति निमज्जनम् । तस्य चिह्नं त्वया कार्यं विस्फोटकसमुद्भवम्

અહીં અન્ય જાતિનો માણસ જો નિમજ્જન કરે, તો તેના પર તું વિસ્ફોટક ફોડાં ઊપજવાનો ચિહ્ન કરજે.

Verse 92

नाहं स्वजिह्वया दोषं ब्राह्मणस्य समुद्भवम् । कथञ्चित्कीर्तयिष्यामि तस्माच्छृण्वन्तु भो द्विजाः

હું મારી જિહ્વાથી બ્રાહ્મણમાં ઉદ્ભવેલા દોષને સીધો પ્રગટ નહીં કરું; છતાં કોઈ રીતે ઉલ્લેખ કરીશ—અતઃ હે દ્વિજો, સાંભળો.

Verse 93

अद्यप्रभृति सर्वेषां ब्राह्मणानां समुद्भवम् । शुद्धिरत्र प्रकर्तव्या पितृमातृसमुद्द्भवा

આજથી સર્વ બ્રાહ્મણોએ અહીં પિતૃ-માતૃથી ઉદ્ભવેલી (વંશ-જન્મ) શुद्धિ કરવી જોઈએ.

Verse 94

चमत्कारपुरोत्थो यः कश्चिद्विप्रः प्रकीर्तितः । सोऽत्र स्नातो विशुद्धश्च विज्ञेयः कुलपुत्रकः

‘ચમત્કારપુરોત્થ’ તરીકે જે કોઈ બ્રાહ્મણ પ્રખ્યાત છે, તે અહીં સ્નાન કરે તો શુદ્ધ થાય અને કૂલપુત્ર તરીકે માન્ય ગણાય.

Verse 95

तस्मै कन्या प्रदातव्या स श्राद्धार्हो भविष्यति धर्मकृत्येषु सर्वेषु योजनीयः स एव हि

તેણે કન્યાદાન કરવું જોઈએ. તે શ્રાદ્ધાર્હ બનશે, અને ધર્મકૃત્યોના સર્વ વિધિમાં ખરેખર તે જ નિયોજ્ય છે.

Verse 96

अष्टषष्टिषु गोत्रेषु मिलितेषु यथाक्रमम् । तत्प्रत्यक्षं विशुद्धो यः स शुद्धः पंक्तिपावनः

અષ્ટષષ્ટિ ગોત્રો યથાક્રમે એકત્ર થાય ત્યારે, જે પ્રત્યક્ષ ચિહ્નોથી વિશુદ્ધ જણાય તે જ ખરેખર શુદ્ધ—સમગ્ર પંક્તિને પાવન કરનાર.

Verse 97

अपवादाश्च ये केचिद्ब्रह्महत्यादिकाः स्थिताः । अन्येऽपि दुर्जनैः प्रोक्ता धर्मसन्देहकारकाः

બ્રહ્મહત્યાદિ જેવા જે કોઈ અપવાદ-આરોપો હોય, તેમજ દુર્જનો દ્વારા કહેવાયેલા અન્ય આરોપો પણ, જે ધર્મ વિષે સંદેહ ઊભો કરે છે—

Verse 98

ते सर्वेऽत्र विशुद्धाः स्युर्विज्ञेयाः कुलपुत्रकाः । अपवादास्तथा चान्ये नाशं यास्यंति चाखिलाः

તેઓ બધા અહીં સંપૂર્ણ રીતે વિશુદ્ધ ગણાવા જોઈએ—કુલપુત્ર તરીકે. અને એવા અપવાદો તથા અન્ય નિંદાઓ પણ સર્વથા નાશ પામશે.

Verse 99

यावन्नात्र कृतं स्नानं प्रत्यक्षं च द्विजन्मनाम् । सर्वेषां तावदेवाऽत्र न स विप्रो भवेत्स्फुटम्

અહીં દ્વિજોએ પ્રત્યક્ષ સ્નાન ન કર્યું હોય ત્યાં સુધી, આ બાબતમાં સૌ માટે તે સ્પષ્ટ રીતે બ્રાહ્મણ બનતો નથી.

Verse 100

सूत उवाच । एवं ते समयं कृत्वा चमत्कारपुरोद्भवाः । ब्राह्मणाः शांतिकं चक्रुर्हितार्थं तस्य भूपतेः

સૂતજી બોલ્યા—આ રીતે કરાર કરીને, અદ્ભુત નગરમાંથી પ્રગટ થયેલા બ્રાહ્મણોએ તે રાજાના હિતાર્થે શાંતિ-કર્મો કર્યા।

Verse 101

तस्मिन्कुण्डे ततः स्नानं कृतं सर्वैर्महात्मभिः । भयत्रस्तैर्विशुद्ध्यर्थं शेषैरपि महात्मभिः

પછી તે કુંડમાં સર્વ મહાત્માઓએ સ્નાન કર્યું; અને ભયથી કંપતા બાકીના મહાત્માઓએ પણ શુદ્ધિ માટે ત્યાં જ સ્નાન કર્યું।

Verse 102

ततो नीरोगतां प्राप्तः स भूपस्तत्क्षणाद्विजाः । यस्तत्र कुरुते स्नानमद्यापि द्विजसत्तमाः

ત્યારબાદ, હે દ્વિજોએ, તે રાજા તે ક્ષણેજ નિરોગ થયો. અને આજેય, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, જે ત્યાં સ્નાન કરે છે—

Verse 103

कार्तिक्यां परदारोत्थैः स विमुच्येत पातकैः । एषां युगत्रये शुद्धिरासीत्तत्र द्विजन्मनाम्

કાર્તિક માસમાં તે પરસ્ત્રી-સંબંધથી ઉત્પન્ન પાપોથી મુક્ત થાય છે. આ દ્વિજજનો માટે ત્રણેય યુગોમાં ત્યાં શુદ્ધિ હતી।

Verse 104

कुलशीलविहीनानामन्येषामपि पाप्मनाम् । मत्वा कलियुगं घोरं परदारसुरंजितम् । तत्र शुद्धिस्ततः सर्वैः कृता विप्रैश्च वाचिका

કુલધર્મ અને સદાચારથી રહિત તથા અન્ય પાપીઓને જોઈ, પરસ્ત્રીરૂપ ‘અસુર’થી રંજિત આ ઘોર કલિયુગ માનીને, ત્યાં સૌએ શુદ્ધિનો ઉપાય સ્થાપ્યો; અને બ્રાહ્મણોએ વાણીથી ઘોષિત એવી શુદ્ધિ પણ પ્રતિષ્ઠિત કરી।

Verse 106

अद्यापि कुरुते तत्र यः स्नानं द्विजसत्तमाः । त्रिजातो दह्यते तत्र वह्निना स न संशयः

આજેય, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, જે કોઈ ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે ત્રિજાત હોય તોય ત્યાં શુદ્ધિના અગ્નિથી દગ્ધ થઈ નિર્મળ બને છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 113

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने त्रिजातकविशुद्धयेऽग्निकुंडमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशोत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત, દમયંતી-ઉપાખ્યાનમાં, ‘ત્રિજાતક-વિશુદ્ધિ માટે અગ્નિકુંડ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો એકસો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।