Adhyaya 231

Verse 1

सूत उवाच । वृकोऽपि तत्समासाद्य राज्यं त्रैलोक्यसंभवम् । यदृच्छया जगत्सर्वं समाज्ञापयत्तदा

સૂત બોલ્યા—વૃકે પણ તે ત્રિલોકવ્યાપી રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, ત્યારે પોતાની ઇચ્છા મુજબ સમગ્ર જગતને આજ્ઞા આપવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 2

सोंऽधकस्य बले वीर्ये धैर्ये कोपे च दानवः । सहस्रगुणितश्चासीद्रौद्रः परमदारुणः

એ દાનવ બળ, પરાક્રમ, ધૈર્ય અને ક્રોધમાં અંધક કરતાં સહસ્રગણો વધ્યો—અતિ રૌદ્ર અને પરમ ભયંકર બન્યો।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे कश्चिन्न मर्त्यो यजति क्षितौ । न होमं नैव जाप्यं च दैत्याञ्ज्ञात्वा सुरास्पदे

તે સમયગાળામાં પૃથ્વી પર કોઈ મનુષ્ય યજ્ઞ કરતો ન હતો; ન હોમ, ન જપ—કારણ સૌ જાણતા હતા કે દૈત્યો દેવલોકનું સ્થાન કબજે કરી ચૂક્યા છે।

Verse 4

अथ यः कुरुते धर्मं होमं वा जपमेव वा । सुगुप्तस्थानमासाद्य करोत्यमरतुष्टये

અને જે કોઈ ધર્મકર્મ કરતો—હોમ હોય કે જપ—તે પણ ખૂબ ગુપ્ત સ્થાને જઈ, અમરોને પ્રસન્ન કરવા માટે જ તે કરતો હતો।

Verse 5

अथ स्वर्गस्थिता दैत्या यज्ञभागविवर्जिताः । तथा मर्त्योद्भवैर्भागैः संदेहं परमं गताः

ત્યારે સ્વર્ગસ્થ દૈત્યો યજ્ઞભાગથી વંચિત થઈ, મર્ત્યલોકમાંથી મનુષ્યો દ્વારા ઉત્પન્ન ભાગો વહેંચાતા હોવા છતાં પરમ સંશયમાં પડ્યા।

Verse 6

ततः कोपपरीतात्मा प्रेषयामास दानवः । मर्त्यलोके चरान्गुप्तान्निपुणांश्चाब्रवीत्ततः

પછી ક્રોધથી વ્યાપ્ત મનવાળો તે દાનવ મર્ત્યલોકમાં મનુષ્યોમાં છુપાયેલા કુશળ ગુપ્તચરોને મોકલી તેમને આદેશ આપ્યો।

Verse 7

यः कश्चिद्देवतानां च प्रगृह्णाति करोति च । तदर्थं यजनं होमं दानं वा पृथिवीतले । स च वध्यश्च युष्माभिर्मम वाक्यादसंशयम्

‘પૃથ્વી પર જે કોઈ દેવતાઓને આધાર આપે અથવા તેમના હિતાર્થે કાર્ય કરે—યજ્ઞ, હોમ કે દાન કરે—તો મારા વચન મુજબ નિઃસંદેહ તે તમારાથી વધયોગ્ય છે.’

Verse 8

अथ ते तद्वचः श्रुत्वा दानवा बलवत्तराः । गत्वा च मेदिनीपृष्ठं गुप्ताः सर्पंति सर्वतः

તે વચન સાંભળી તે અતિ બળવાન દાનવો પૃથ્વીના પીઠ પર ગયા અને ગુપ્ત રહી સર્વત્ર સરકતા ફરવા લાગ્યા।

Verse 9

यं कञ्चिद्वीक्षयंतिस्म जपहोमपरायणम । स्वाध्यायं वा प्रकुर्वाणं तं निघ्नंति शितासिभिः

જેને પણ તેઓ જપ-હોમમાં તત્પર અથવા સ્વાધ્યાય કરતા જુએ, તેને તીક્ષ્ણ તલવારો વડે મારી નાખે।

Verse 10

एतस्मिन्नेव काले तु सांकृतिर्मुनिसत्तमः । गुप्तश्चक्रे ततस्तस्यां गर्तायां छन्नवर्ष्मकः । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं वृकेण च द्विजाः पुरा

એ જ સમયે મુનિશ્રેષ્ઠ સાંકૃતિએ પોતાનું શરીર છુપાવી ત્યાં જ તે ખાડામાં ગુપ્ત નિવાસ કર્યો—જે સ્થાને પૂર્વકાળે બ્રાહ્મણ વૃકે તપ કર્યું હતું।

Verse 11

अथ ते तं तदा दृष्ट्वा तद्गुहायां व्यवस्थितम् । भर्त्समानास्तपस्तच्च प्रोचुश्च परुषाक्षरैः

પછી તેને તે ગુફામાં સ્થિત જોઈ, તેઓ તેને અને તેના તપને ધિક્કારતા કઠોર શબ્દો બોલ્યા।

Verse 12

दृष्ट्वा तस्याग्रतः संस्थां गन्धपुष्पैश्च पूजिताम् । वासुदेवात्मिकां मूर्तिं चतुर्हस्तां द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! તેમણે તેના આગળ ગંધ-પુષ્પોથી પૂજિત, વાસુદેવ-સ્વરૂપ ચતુર્ભુજ મૂર્તિને સ્થાપિત જોઈ।

Verse 13

ततस्ते शस्त्रमुद्यम्य निर्जघ्नुस्तं क्रुधान्विताः । न शेकुस्ते यदा हंतुं संवृतं विष्णुतेजसा । कुण्ठतां सर्वशस्त्राणि गतानि विमलान्यपि

પછી તેઓ ક્રોધથી શસ્ત્ર ઉઠાવી તેના પર તૂટી પડ્યા; પરંતુ વિષ્ણુ-તેજથી આવૃત હોવાથી તેને મારી શક્યા નહીં. તેમના સર્વ શસ્ત્રો—નિર્મળ અને તીક્ષ્ણ હોવા છતાં—કુંઠિત થઈ ગયા।

Verse 14

अथ वैलक्ष्यमापन्ना निर्विण्णाः सर्व एव ते । तां वार्तां दानवेन्द्राय वृकायोचुश्च ते तदा

પછી તેઓ બધા લજ્જિત અને નિરાશ થઈ, તે સમાચાર દાનવોના અધિપતિ વૃકને કહ્યા।

Verse 15

कश्चिद्विप्रः समाधाय वैष्णवीं प्रतिमां पुरः । तपस्तेपे महाभाग क्षेत्रे वै हाटकेश्वरे

એક બ્રાહ્મણે વિધિપૂર્વક પોતાના સમક્ષ વૈષ્ણવી પ્રતિમા સ્થાપી, હે મહાભાગ, હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તપ કર્યું.

Verse 16

यत्र त्वया तपस्तप्तं भीत्या सर्वदिवौकसाम् । अपि चौर्येण चास्माकं तपस्तपति तादृशम्

જે સ્થળે તારા તપથી સર્વ દેવો ભયભીત થયા, એ જ સ્થળે તારા ચૌર્યકર્મથી અમારાં વિરુદ્ધ પણ એવો જ તપ દહે છે.

Verse 17

येन सर्वाणि शस्त्राणि कुण्ठतां प्रगतानि च । तस्य गात्रे प्रहारैश्च तस्मात्कुरु यथोचितम्

જેનાથી સર્વ શસ્ત્રો કુંઠિત થઈ ગયા છે, તેથી યોગ્ય તે કરો—તેના શરીર પર પ્રહાર કરો.

Verse 18

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृकः कोपसमन्वितः । जगाम सत्वं तत्र यत्रासौ सांकृतिः स्थितः

તેમનું વચન સાંભળીને ક્રોધથી ભરાયેલો વૃક તરત જ ત્યાં ગયો, જ્યાં મુનિ સાંકૃતિ નિવાસ કરતા હતા.

Verse 19

स गत्वा वैष्णवीं मूर्तिं तामुत्क्षिप्य सुदूरतः । श्वभ्राद्बहिः प्रचिक्षेप भर्त्समानः पुनः पुनः

તે વૈષ્ણવી પ્રતિમા પાસે જઈ તેને ઉઠાવી બહુ દૂર ફેંકી દીધી; અને ખાડામાંથી બહાર વારંવાર ફેંકતો રહ્યો, સાથે સાથે વારંવાર અપમાનજનક વચનો બોલતો રહ્યો.

Verse 20

जघान पादघातेन दक्षिणेनेतरेण तम् । अब्रवीन्मम वध्यस्त्वं यन्मच्छत्रुं जनार्दनम्

તેણે તેને જમણા અને ડાબા પગે લાત મારી અને કહ્યું, 'તું મારા શત્રુ જનાર્દનની પૂજા કરે છે, તેથી તું મારે હાથે મરવાને લાયક છે.'

Verse 21

संपूजयसि चौर्येण तेन प्राणान्हराम्यहम् । एवमुक्त्वाथ खड्गेन तं जघान स दैत्यपः

'તું ચોરીછૂપીથી પૂજા કરે છે, તેથી હું તારા પ્રાણ હરી લઈશ.' એમ કહીને તે દૈત્યરાજે તેના પર તલવારથી પ્રહાર કર્યો.

Verse 22

ततस्तस्य स खड्गस्तु तीक्ष्णोऽपि द्विजसत्तमाः । तस्य काये प्रहीणस्तु शतधा समपद्यत

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે તલવાર તીક્ષ્ણ હોવા છતાં, તેના શરીર પર વાગતાં જ તેના સો ટુકડા થઈ ગયા.

Verse 23

ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप स सांकृतिः

ત્યારબાદ, ક્રોધથી ભરાયેલા તે સાંકૃતિએ તેને શ્રાપ આપ્યો.

Verse 24

यस्मात्पाप त्वयाहं च पादघातैः प्रताडितः । तस्मात्ते पततां पादौ सद्य एव धरातले

'હે પાપી! તેં મને પગની લાતો મારી છે, તેથી તારા બંને પગ હમણાં જ ધરતી પર ખરી પડે.'

Verse 25

सूत उवाच । उक्तमात्रे ततस्तेन पादौ तस्य द्विजोत्तमाः । पतितौ मेदिनीपृष्ठे पंचशीर्षाविवोरगौ

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો! તેણે એટલું કહેતાની સાથે જ તેના બંને પગ ધરતીના પૃષ્ઠ પર પડી ગયા; જાણે પંચશીર્ષ ધરાવતા બે નાગ હોય તેમ.

Verse 26

एतस्मिन्नेव काले तु आक्रन्दः सुमहानभूत् । वृकस्य सैनिकानां च नारीणां च विशेषतः

એ જ સમયે અતિ મહાન રોદન ઊઠ્યું—વિશેષ કરીને વૃકના સૈનિકોમાં અને સ્ત્રીઓમાં તો વધુ જ.

Verse 27

अथ देवाः परिज्ञाय तं तदा पंगुतां गतम् । आगत्य मेरुपृष्ठं च निजघ्नुस्तत्परिग्रहम्

પછી દેવોએ જાણ્યું કે તે ત્યારે લંગડો થયો છે; તેઓ મેરુના પૃષ્ઠભાગે આવી તેના છાવણી અને પરિગ્રહ (પરિવાર-સમૂહ)ને પ્રહાર કરીને નાશ કર્યો.

Verse 28

हतशेषाश्च दैत्यास्ते पातालांतःसमा गताः । वृकोऽपि पंगुतां प्राप्तस्तस्थौ तपसि सुस्थिरम्

વધ પછી બચેલા તે દૈત્યો પાતાળના અંતર્ભાગમાં એકત્ર થઈ ગયા. વૃક પણ લંગડો બની તપસ્યામાં અચળ રીતે સ્થિર રહ્યો.

Verse 29

सर्वैरंतःपुरैः सार्धं दुःखशोकसमन्वितः । इन्द्रोऽपि प्राप्तवान्राज्यं तदा निहत कंटकम्

સમસ્ત અંતઃપુર સાથે દુઃખ-શોકથી ભરાયેલ હોવા છતાં, ઇન્દ્રે ત્યારે પોતાનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કર્યું—કારણ તે કંટકરૂપ ઉપદ્રવ નાશ પામ્યો હતો.

Verse 30

धर्मक्रियाः प्रवृत्ताश्च ततो भूयो रसातले

ત્યારબાદ ફરી ધર્મક્રિયાઓ અને અનુષ્ઠાનો પ્રવર્ત્યા—રસાતળમાં પણ તે ચાલવા લાગ્યા.

Verse 31

अथ दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टः पितामहः । उवाच तत्र चागत्य गर्त्तामध्ये द्विजोत्तमाः

પછી લાંબા સમય પછી પિતામહ (બ્રહ્મા) તેના પર પ્રસન્ન થઈ ત્યાં આવ્યા અને ખાડાના મધ્યમાં બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 32

वृक तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अहं दास्यामि ते नूनं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

‘વૃક, વત્સ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રત, વર માગ; તે અતિ દુર્લભ હોય તોય હું નિશ્ચયે આપીશ.’

Verse 33

वृक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । पाददानं तदा देव मम ब्रह्मन्समाचर । पंगुता याति शीघ्रं मे येनेयं ते प्रसादतः

વૃકે કહ્યું—‘હે દેવ, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો હે પ્રભુ, હે બ્રહ્મન, મને પાદદાન કરો; જેથી તમારા પ્રસાદથી મારી લંગડાપણું ઝડપથી દૂર થાય।’

Verse 34

तच्छ्रुत्वा तं समानीय सांकृतिं तत्र पद्मजः । प्रोवाच सांत्वपूर्वं च वृकस्यास्य द्विजोत्तम

તે સાંભળી પદ્મજ (બ્રહ્મા) એ ત્યાં સાંકૃતિને બોલાવી લાવ્યો અને, હે દ્વિજોત્તમ, આ વૃકને સાંત્વનાપૂર્વક વચન કહ્યાં.

Verse 35

मद्वाक्यात्पंगुता याति येनास्य त्वं तथा कुरु

મારા વચનથી તેની લંગડાપણું દૂર થશે; તેથી તું તેના માટે તેમ જ કર।

Verse 36

सांकृतिरुवाच । अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि पितामह । ज्ञायते देवदेवेश तत्कथं तत्करोम्यहम्

સાંકૃતિએ કહ્યું—હે પિતામહ, મેં પહેલાં કદી અસત્ય કહ્યું નથી, બેદરકારીના ક્ષણોમાં પણ નહીં. દેવદેવેશ સર્વજ્ઞ છે; તો હું તે (મિથ્યા) કેવી રીતે કરું?

Verse 37

ब्रह्मोवाच । मम भक्तिपरो नित्यं वृकोऽयं दैत्यसत्तमः । पौत्रस्त्वं दयितो नित्यं तेन त्वां प्रार्थयाम्यहम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ વૃક દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને સદા મારો ભક્ત છે. અને તું મારો પૌત્ર, હંમેશા મને પ્રિય છે; તેથી હું તને વિનંતી કરું છું।

Verse 38

तव वाक्यं च नो मिथ्या कर्तुं शक्नोमि सन्मुने

હે સન્મુને, હું તારા વચનને મિથ્યા કરી શકતો નથી।

Verse 39

सांकृतिरुवाच । एष दैत्यः सुदुष्टात्मा देवानामहिते स्थितः । विशेषाद्वासुदेवस्य पुरोर्मम महात्मनः

સાંકૃતિએ કહ્યું—આ દૈત્ય અતિ દુષ્ટ સ્વભાવનો છે અને દેવોના અહિતમાં જ સ્થિત છે; વિશેષ કરીને મારા મહાત્મા અગ્રજ વાસુદેવના વિરોધમાં।

Verse 40

पंगुतामर्हति प्रायः पापात्मा द्विजदूषकः । बलेन महता युक्तो जरामरणवर्जितः

એ પાપાત્મા, દ્વિજદૂષક, ખરેખર લંગડાપણાને જ યોગ્ય છે. છતાં તે મહાબળથી યુક્ત અને જરા-મરણથી રહિત છે.

Verse 41

पुरा कृतस्त्वया देव स चेत्पादाववाप्स्यति । हनिष्यति जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

હે દેવ! આ વરદાન પૂર્વે આપના દ્વારા જ અપાયેલું હતું. જો તેને પગ પ્રાપ્ત થાય, તો તે દેવ-અસુર-માનવ સહિત સમગ્ર જગતનો નાશ કરશે.

Verse 42

तस्मात्तिष्ठतु तद्रूपो न कल्पं कर्तुमर्हसि । त्वयापि चिन्ता कर्तव्या त्रैलोक्यस्य यतः प्रभो

અતએવ તે એ જ સ્થિતિમાં રહે; તેને અન્યથા કરવું આપને યોગ્ય નથી. હે પ્રભુ! ત્રિલોકના હિતનો વિચાર આપને પણ કરવો જોઈએ, કારણ કે આપ જ તેના સ્વામી છો.

Verse 43

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्काले तु सञ्जाते यानं कर्तुं न युज्यते । विजिगीषोर्विशेषेण मुक्त्वा शीतातपागमम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—વર્ષાઋતુ આવી જાય ત્યારે મુસાફરી કરવી યોગ્ય નથી; ખાસ કરીને વિજય ઇચ્છનાર માટે, ઠંડી કે તાપથી બચવા જરૂરી ગમન સિવાય.

Verse 44

तस्माच्च चतुरो मासान्वार्षिकान्पादसंयुतः । अगम्यः सर्वलोकानां कुर्यात्कर्माणि धैर्यतः

અતએવ વર્ષાના ચાર માસમાં, પગ હોવા છતાં સંયમિત (ગતિ-મર્યાદિત) રહી, તે સર્વ લોકો માટે અગમ્ય રહે અને ધૈર્યપૂર્વક પોતાના કર્મો કરે.

Verse 45

तद्भूयात्पादसंयुक्तः स वृको दान वोत्तमः । येन क्षेमं च देवानां द्विजानां जायते द्विज

ત્યારે તે વૃક પાદસંયુક્ત થાઓ, હે દાનશ્રેષ્ઠ; જેના દ્વારા દેવો અને દ્વિજોના કલ્યાણ તથા સુરક્ષા ઉત્પન્ન થાય, હે દ્વિજ।

Verse 46

एवं कृते न मिथ्या ते वाक्यं विप्र भविष्यति । फलं च तपसस्तस्य न वृथा संभविष्यति

આ રીતે કરવાથી, હે વિપ્ર, તારો વચન મિથ્યા નહીં થાય; અને તેની તપસ્યાનું ફળ પણ વ્યર્થ નહીં બને।

Verse 47

सूत उवाच । बाढमित्येव तेनोक्ते सांकृतेन महात्मना । उत्थितौ सहसा पादौ तस्य गात्रात्पुनर्नवौ

સૂત બોલ્યા—મહાત્મા સાંકૃતએ ‘બાઢમ્’ (તથાસ્તુ) એમ કહેતાની સાથે જ, તેના શરીરમાં સહસા ફરી બે નવા પગ પ્રગટ થયા।

Verse 48

पुनश्च दानवो रौद्रः पशुत्वं समपद्यत । तस्यामेव तु गर्तायां संतिष्ठति द्विजोत्तमाः

અને ફરી તે રૌદ્ર દાનવ પશુત્વને પામ્યો; અને એ જ ખાડામાં તે સ્થિર રહ્યો, હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 49

मासानष्टौ स दुःखेन सकलत्रः सबांधवः । स्मरमाणो महद्वैरं दैवैः सार्धं दिवानिशम्

તે પત્ની અને બંધુઓ સહિત આઠ મહિના દુઃખથી રહ્યો; અને દેવો સાથેનું પોતાનું મહાવૈર દિવસ-રાત સ્મરતો રહ્યો।

Verse 51

विध्वंसयति सर्वाणि धर्मस्थानानि यानि च

તે જ્યાં જ્યાં ધર્મનાં આસનો હોય, તે બધાંને સંપૂર્ણ રીતે ધ્વસ્ત કરી નાખે છે.

Verse 52

विध्वंसयति देवानां स्त्रियो मासचतुष्टयम् । उद्यानानि च सर्वाणि सपुराणि गृहाणि च

તે ચાર મહિના સુધી દેવતાઓની સ્ત્રીઓને પીડિત કરે છે; અને સર્વ ઉદ્યાનો તથા પ્રાચીન નગર-પરિસરો સહિતનાં ગૃહોને પણ ધ્વસ્ત કરે છે.

Verse 53

ततो देवाः समभ्येत्य देवदेवं जनार्दनम् । क्षीराब्धौ संस्थितं नित्यं शेषपर्यंकशायिनम्

પછી દેવગણ દેવોના દેવ જનાર્દન પાસે ગયા—જે ક્ષીરસમુદ્રમાં નિત્ય સ્થિત, શેષપર્યંક પર શયન કરનાર છે.

Verse 54

चतुरो वार्षिकान्मासांस्तत्र स्थित्वा तदंतिके । मासानष्टौ पुनर्जग्मुस्त्रिदिवं प्रति निर्भयाः

તેઓ ત્યાં તેમના સાન્નિધ્યમાં ચાર મહિના રહ્યા; પછી નિર્ભય બની ફરી આઠ મહિના માટે ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) તરફ ગયા.

Verse 55

तस्मिन्पंगुत्वमापन्ने दैत्ये परमदारुणे । कस्यचित्त्वथ कालस्य देवराजो बृहस्पतिम् । प्रोवाच दुःखसंतप्त आषाढांते सुरो त्तमः

તે અતિ ભયંકર દૈત્ય લંગડો બની પડ્યા પછી, થોડો સમય ગયા બાદ, દુઃખથી વ્યાકુળ દેવશ્રેષ્ઠ દેવરાજે આષાઢના અંતે બૃહસ્પતિને કહ્યું.

Verse 56

गुरो स मासः संप्राप्तः प्रावृट्कालो भयावहः । आगमिष्यति यत्रासौ लब्धपादो वृकासुरः

હે ગુરુદેવ, તે મહિનો આવી પહોંચ્યો છે—ભયંકર વર્ષાકાળ. એ સમયે પગ ફરી પ્રાપ્ત કરેલો વૃકાસુર જ્યાં હશે ત્યાં જ આવી પહોંચશે.

Verse 57

गन्तव्यं च ततोऽस्माभिः क्षीरोदे केशवालये । मैवं दीनैस्तथा भाव्यं पराश्रयनिवासिभिः

ત્યારબાદ આપણને ક્ષીરોદમાં કેશવના ધામે જવું જોઈએ. પરાશ્રયમાં વસનારોએ આવી દીનતા ધારવી ન જોઈએ.

Verse 58

स्वगृहाणि परित्यज्य शयनान्यासनानि च । वाहनानि विचित्राणि यच्चान्य द्दयितं गृहे

પોતપોતાના ઘરો ત્યજીને, શય્યા અને આસનો પણ; વિવિધ શોભાયમાન વાહનો, અને ઘરમાં જે કંઈ પ્રિય હોય તે બધું છોડીને…

Verse 59

तस्मात्कथय चास्माकमुपायं कञ्चिदेव हि । व्रतं वा नियमं वाथ होमं वा मुनिसत्तम

અતએવ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અમને કોઈ ઉપાય કહો—વ્રત હોય, નિયમ હોય, અથવા હોમ હોય તો પણ.

Verse 60

अशून्यं शयनं येन स्वकलत्रेण जायते । तथा न गृहसंत्यागः स्वकीयस्य प्रजायते

જે આચરણથી પોતાની ધર્મપત્ની સાથે શય્યા ખાલી ન રહે, અને તેમ જ પોતાનું ઘર ત્યાગવું ન પડે—એવું વિધાન કહો.

Verse 61

निर्विण्णोऽहं निजस्थानभ्रंशाद्द्विजवरोत्तम । वर्षेवर्षे च सम्प्राप्ते स्थानकस्य च्युतिर्भवेत्

હે દ્વિજવરોત્તમ! પોતાના જ સ્થાનથી ભ્રષ્ટ થવાથી હું અત્યંત ખિન્ન થયો છું. વર્ષોવર્ષ સમય આવતાં મારા પદમાંથી વધુ ચ્યુતિ થતી જાય છે એમ લાગે છે.

Verse 62

पुनर्भूमौ शयिष्यामि यावन्मासचतुष्टयम् । निष्कलत्रो भयोद्विग्नो ब्रह्मचर्यपरायणः

હું ફરી ચાર માસ સુધી ભૂમિ પર શયન કરીશ—પત્ની વિના, ભયથી વ્યાકુળ, અને બ્રહ્મચર્યમાં પરાયણ રહીને.

Verse 63

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयार्तस्य बृहस्पतिः । प्रोवाच सुचिरं ध्यात्वा ततो देवं शतक्रतुम्

ભયથી પીડિત તેના તે વચન સાંભળી બૃહસ્પતિએ લાંબા સમય સુધી મનન કર્યું; પછી તેમણે દેવ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું.

Verse 64

अशून्यशयनंनाम व्रतमस्ति महत्तपः । विष्णोराराधनार्थाय तत्कुरुष्व समा हितः

‘અશૂન્યશયન’ નામનું એક વ્રત છે; તે મહાન તપ છે. વિષ્ણુની આરાધના માટે મન સમાધાન કરીને તે કર.

Verse 65

देवो यत्रास्ति विष्णुः स क्षीराब्धौ मधुसूदनः । जलशायी जगद्योनिः स दास्यति हितं च ते

જ્યાં દેવ વિષ્ણુ છે—ક્ષીરાબ્ધિમાં મધુસૂદન—જળ પર શયન કરનાર, જગત્-યોનિ; તે જ તને હિતકારી ફળ આપશે.

Verse 66

यथा न शून्यं शयनं गृह भंगः प्रजायते । सर्वशत्रुविनाशश्च तत्प्रसादेन वासव

જેથી શય્યા શૂન્ય ન થાય અને ઘરનો ભંગ ન થાય; તથા તેની કૃપાથી, હે વાસવ, સર્વ શત્રુઓનો પણ વિનાશ થશે।

Verse 67

सूत उवाच । तस्मिन्व्रते ततश्चीर्णे ह्यशून्यशयनात्मके । तुतोष भगवान्विष्णुस्ततः प्रोवाच देवपम्

સૂત બોલ્યા—‘અશૂન્યશયન’ નામનું તે વ્રત વિધિપૂર્વક પૂર્ણ થતાં ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થયા; ત્યારબાદ તેમણે દેવપતિને કહ્યું।

Verse 68

शक्र तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वरय सुव्रत । व्रतेनानेन चीर्णेन चातुर्मास्योद्भवेन च । तस्मात्प्रार्थय देवेन्द्र नित्यं यन्मनसि स्थितम्

હે શક્ર, તારો કલ્યાણ થાઓ—હું પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રત, વર માગ. ચાતુર્માસ્યથી ઉત્પન્ન આ વ્રત તું આચર્યું છે; તેથી, હે દેવೇಂದ್ರ, જે સદા તારા મનમાં સ્થિત છે તે જ પ્રાર્થના કર।

Verse 69

इन्द्र उवाच । कृष्ण जानासि त्वं चापि यश्च मेऽत्र पराभवः । क्रियते दानवेन्द्रेण वृकेण सुदुरात्मना

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે કૃષ્ણ, અહીં મને થતો પરાભવ અને અપમાન તું પણ જાણે છે; તે દુષ્ટાત્મા દાનવેન્દ્ર વૃક દ્વારા કરવામાં આવે છે।

Verse 70

ममाष्टमासिकं राज्यं त्रैलोक्येऽपि व्यवस्थितम् । शेषांश्च चतुरो मासान्वर्षेवर्षे समेति सः

ત્રિલોકમાં સ્થિર મારું રાજ્ય પણ માત્ર આઠ માસ સુધી રહે છે; બાકીના ચાર માસ માટે તે દર વર્ષે ફરી આવી પહોંચે છે।

Verse 71

एवं ज्ञात्वा सुरश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि । तथा कुरु यथा राज्यं मम स्यात्सार्वकालिकम्

હે દેવશ્રેષ્ઠ! આ જાણીને મારા પર દયા કરો અને એવું કરો કે મારું રાજ્ય સર્વકાળ સ્થિર રહે।

Verse 72

विष्णुरुवाच । अजरश्चामरश्चापि स कृतः पद्मयोनिना । तत्कथं जीवमानेन तेन राज्यं भवेत्तव

વિષ્ણુએ કહ્યું—પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ તેને અજર અને અમર બનાવ્યો છે; તે જીવતો હોય ત્યારે તને રાજ્ય કેવી રીતે મળે?

Verse 73

परं तथापि देवेन्द्र करिष्यामि हितं तव

તથાપિ, હે દેવેન્દ્ર, હું તારા હિત માટે યોગ્ય કાર્ય કરીશ।

Verse 74

क्षीरार्णवं परित्यज्य हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे गत्वा समं लक्ष्म्या तस्योपरि ततः परम्

ક્ષીરસમુદ્ર છોડીને લક્ષ્મી સાથે હાટકેશ્વર નામના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જા; પછી ત્યાં તે સ્થાન પર આગળનું કાર્ય કર।

Verse 76

तस्मात्स्थानात्सहस्राक्ष मद्भारेण प्रपीडितः । वर्षेवर्षे सदा कार्यं मया तत्सुहितं तव

હે સહસ્રાક્ષ! તે સ્થાનથી તે મારા ભારથી દબાશે; વર્ષોવર્ષ હું સદા તારા મહાન હિતનું કાર્ય કરીશ।

Verse 77

तस्माद्गच्छाधुना स्वर्गे कुरु राज्यमकंटकम् । प्रावृट् काले तु संप्राप्ते न भीः कार्या तदुद्भवा

અતએવ હવે સ્વર્ગે જા અને નિર્વિઘ્ને રાજ્ય કર. વર્ષાકાળ આવી પહોંચે ત્યારે, તેમાંથી ઉદ્ભવતા શત્રુનો કોઈ ભય રાખવો નહિ.

Verse 78

यो मां तत्र शयानं तु व्रतेनानेन देवप । पूजयिष्यति सद्भक्त्या तस्य दास्यामि वांछितम्

હે દેવાધિપતિ! જે કોઈ ત્યાં મને શયનસ્થ જાણીને આ જ વ્રતથી સદ્ભક્તિપૂર્વક પૂજશે, તેને હું ઇચ્છિત વર આપિશ.

Verse 79

सूत उवाच । एवमुक्त्वा हृषीकेशो विससर्ज शतक्रतुम् । निःशेषभयनिर्मुक्तं स्वराज्यपरिवृद्धये

સૂત બોલ્યા—આમ કહી હૃષીકેશે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને વિદાય આપ્યો. તે સર્વ ભયથી મુક્ત થઈ પોતાના રાજ્યની વૃદ્ધિ માટે ગયો.

Verse 80

आषाढस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने सदा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रागत्य स्वयं विभुः

આષાઢ માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીના દિવસે હંમેશાં, સ્વયં વિભુ હાટકેશ્વરના ક્ષેત્રમાં ત્યાં આવી પ્રગટ થાય છે.

Verse 81

वृकोपरि ततश्चक्रे शयनं यत्नमास्थितः । तेनाक्रांतस्ततः सोऽपि शक्नोति चलितुं न हि

પછી તેમણે યત્નપૂર્વક વૃક ઉપર શયન કર્યું. તેમના ભારથી દબાયેલો તે વૃક પણ જરા પણ હલી શક્યો નહિ.

Verse 82

मृतप्रायस्ततो नित्यं तद्भारेण प्रपीडितः । कार्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने स्थिते

ત્યારબાદ તે ભારથી સતત દબાઈ, જાણે મૃતપ્રાય બની રહ્યો—જ્યાં સુધી કાર્તિક શુક્લપક્ષની એકાદશીનો દિવસ આવી ન પહોંચ્યો।

Verse 83

उत्थानं कुरुते विष्णुः क्षीरोदं प्रति गच्छति ा । सोऽपि सांकृतिशापेन वृकः पंगुत्वमाप्नुयात्

વિષ્ણુ (યોગનિદ્રામાંથી) ઉત્તાન થાય છે અને ક્ષીરસાગર તરફ ગમન કરે છે; અને વૃક પણ સાંકૃતિના શાપથી લંગડાપણું પામે છે।

Verse 84

एवं च चतुरो मासान्न त्यजेच्छयनं हरिः । भयात्तस्यासुरेंद्रस्य दानवस्य दुरात्मनः

આ રીતે ચાર મહિના સુધી હરિએ શયન ત્યાગ્યું નહીં—તે દુષ્ટ દાનવ, અસુરેન્દ્રના ભયથી।

Verse 85

तत्र मर्त्यैः क्रिया सर्वाः क्रियते न मखोद्भवाः । यस्मात्स यज्ञपुरुषो न सुप्तो भागमश्नुते

તે સમય દરમિયાન મનુષ્યો નિત્ય-નૈમિત્તિક સર્વ ક્રિયાઓ કરી શકે છે, પરંતુ મખોત્પન્ન મહાયજ્ઞો કરવામાં આવતા નથી; કારણ કે યજ્ઞપુરુષ ભગવાન શયનમાં હોય ત્યારે પોતાનો ભાગ ગ્રહણ કરતા નથી।

Verse 86

तथा यज्ञाश्च ये सर्वे क्त्वयादानादि काः शुभाः । ते सर्वे न क्रियंते च चूडाकरणपूर्वकाः

એ જ રીતે દાન વગેરે સહિતના સર્વ શુભ યજ્ઞકર્મો કરવામાં આવતા નથી; અને ચૂડાકરણથી આરંભ થતા સંસ્કારો પણ કરવામાં આવતા નથી।

Verse 87

मुक्त्वान्नप्राशनंनाम सीमंतोन्नयनं तथा । तस्मात्सुप्ते जगन्नाथे ताः सर्वाः स्युर्वृथा द्विजाः

અન્નપ્રાશન અને સીમંતોન્નયન સિવાય, જ્યારે જગન્નાથ પ્રસુપ્ત હોય, ત્યારે હે દ્વિજોઃ તે સર્વ સંસ્કારક્રિયાઓ વ્યર્થ અને નિષ્ફળ બને છે।

Verse 88

व्रतं वा नियमं वाथ तस्मिन्यः कुरुते नरः । प्रसुप्ते देवदेवेशे तत्सर्वं निष्फलं भवेत्

તે સમયે જે મનુષ્ય વ્રત કે નિયમ કરે, દેવદેવેશ્વર પ્રસુપ્ત હોય ત્યારે તે સર્વ નિષ્ફળ બને છે।

Verse 89

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्रसुप्ते जनार्दने । व्रतस्थैर्मानवैर्भाव्यं तस्य देवस्य तुष्टये

અતએવ જનાર્દન પ્રસુપ્ત હોય ત્યારે, વ્રતસ્થ માનવોએ તે દેવની તૃપ્તિ માટે સર્વ પ્રયત્નથી યથોચિત આચરણ કરવું જોઈએ।

Verse 90

एकादश्यां दिने प्राप्ते शयने बोधने हरेः । यत्किंचित्क्रियते कर्म श्रेष्ठं तच्चाक्षयं भवेत्

એકાદશીનો દિવસ આવે ત્યારે—હરિના શયન અને બોધન સમયે—જે કંઈ કર્મ થાય તે શ્રેષ્ઠ બને છે અને તેનું ફળ અક્ષય થાય છે।

Verse 91

किंवात्र बहुनोक्तेन क्रियते यद्व्रतं नरैः । तेन तुष्टिं परां याति दैत्योपरि स्थितो हरिः

અહીં વધુ શું કહેવું? મનુષ્યો જે કોઈ વ્રત કરે, તેનાથી દૈત્યો ઉપર સ્થિત હરિ પરમ તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 92

एवं स भगवान्प्राह सुप्तस्तत्र जनार्दनः । किं वा तस्य ज्वरो जातो महती वेदनापि च

આ રીતે ત્યાં શયનાવસ્થામાં પણ ભગવાન જનાર્દને કહ્યું— “શું તેને જ્વર થયો છે? અને શું મહાન પીડા પણ થઈ છે?”

Verse 93

तस्मिन्नहनि पापात्मा योन्नमश्नाति मानवः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्राप्ते हरिवासरे

તે દિવસે જે મનુષ્ય અન્ન ભોજન કરે છે તે પાપાત્મા બને છે. તેથી હરિનો પવિત્ર દિવસ આવે ત્યારે સર્વ પ્રયત્નથી સંયમ રાખીને વ્રત પાળવું જોઈએ.

Verse 94

अन्यस्मिन्नपि भोक्तव्यं न नरेण विजानता । किं पुनः शयनं यत्र कुरुते यत्र बोधनम्

વિચારશીલ પુરુષે અન્ય પવિત્ર પ્રસંગે પણ ભોજન ન કરવું જોઈએ; તો જ્યાં ભગવાન શયન કરે છે અને જ્યાં તેમનું બોધન (જાગરણ) થાય છે ત્યાં તો કેટલું વધુ!

Verse 95

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजो त्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यस्माच्छेते जनार्दनः

સૂત બોલ્યા— હે દ્વિજોત્તમો! તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું— હાટકેશ્વર ક્ષેત્ર વિષે; કારણ કે ત્યાં જ જનાર્દન ભગવાન પવિત્ર શયનમાં રહે છે.

Verse 96

क्षीराब्धिं संपरित्यज्य सदा मासचतुष्टयम् । श्रूयतां च फलं यत्स्यात्तस्मिन्नाराधिते विभो

ક્ષીરસાગર ત્યજીને તે ચાર માસ સદા (અહીં) નિવાસ કરે છે. હવે સાંભળો— તે સ્થાને તે વિભુની આરાધના કરવાથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે તે.

Verse 97

चतुरो वार्षिकान्मासान्यस्तं पूजयते विभुम् । व्रतस्थः स नरो याति यत्र देवः स संस्थितः

જે મનુષ્ય વ્રતમાં સ્થિર રહી વર્ષના ચાર માસ સુધી તે વિભુ પ્રભુની પૂજા કરે છે, તે જ્યાં દેવ નિવાસ કરે છે તે લોકમાં જ જાય છે।

Verse 98

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैः किं व्रतैः किमुपोषितैः । तत्र यः पुंडरीकाक्षं सुप्तं पूजयति ध्रुवम्

ઘણા દાન આપવાથી શું, વ્રતો કરવાથી શું, ઉપવાસોથી શું? તે પવિત્ર સ્થાને શયનસ્થ પુંડરીકાક્ષ પ્રભુની નિશ્ચયપૂર્વક પૂજા કરનારનું પુણ્ય નિશ્ચિત છે।

Verse 231

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यान एकादशीव्रतमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યના જલશાયી ઉપાખ્યાનમાં ‘એકાદશી વ્રત માહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો 231મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 785

करिष्यामि त्वहं शक्र शयनं यत्नमास्थितः । यावच्च चतुरो मासान्यथा स न चलिष्यति

હે શક્ર! હું સંપૂર્ણ પ્રયત્નથી પ્રભુનું શયન એવું ગોઠવીશ કે પૂર્ણ ચાર માસ સુધી તે હલશે નહીં, ચલિત પણ નહીં થાય।