Adhyaya 25

Verse 1

। सूत उवाच । तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः । तद्वोऽहं संप्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यसंभवम्

સૂત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! ત્યાં પ્રાચીનકાળે એક અદ્ભુત ઘટના બની હતી; ગંગામાહાત્મ્યથી ઉપજેલો તે પ્રસંગ હું હવે તમને કહું છું।

Verse 2

चमत्कारपुरे विप्रः पुरासीत्संशितव्रतः । चंडशर्मेति विख्यातो रूपौदार्यगुणान्वितः

ચમત્કારપુરમાં એક સમયે વ્રતનિષ્ઠ બ્રાહ્મણ રહેતો હતો; તે ચંડશર્મા નામે વિખ્યાત, રૂપ, ઔદાર્ય અને ગુણોથી યુક્ત હતો।

Verse 3

स यदा यौवनोपेतस्तदा वेश्यानुरागकृत् । श्रोत्रियोऽप्यभवद्विप्रो यौवनोद्भारपीडितः

જ્યારે તે યુવાન થયો, ત્યારે એક વેશ્યા પ્રત્યે આસક્ત થયો; શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણ હોવા છતાં યુવનકામના ભારથી પીડિત બન્યો।

Verse 4

स कदाचिन्निशीथेऽथ तृषार्तश्च समुत्थितः । प्रार्थयामास तां वेश्यां पानीयं पातुमुत्सहे

એક વખત ઘોર રાત્રિએ તે તરસથી વ્યાકુળ થઈ ઊઠ્યો અને તે વેશ્યાને વિનંતી કરીને બોલ્યો— “હું પાણી પીવા ઇચ્છું છું।”

Verse 5

अथ सा सलिलभ्रांत्या करकं मद्यसंभवम् । समादाय ददौ पानं तस्मै निद्राकुलाय च

પછી તે પાણી સમજીને દારૂ ભરેલો ઘડો લઈને, ઊંઘથી ગૂંચવાયેલા તેને પીવા માટે આપી દીધો.

Verse 6

मुखमध्यगते मद्ये सोऽपि तां कोपसंयुतः । वेश्यां प्रभर्त्सयामास धिग्धिक्शब्दैर्मुहुर्मुहुः

મદિરા તેના મોઢાના મધ્યમાં પહોંચતાં જ, તે ક્રોધથી ભરાઈ તે વેશ્યાને વારંવાર “ધિક્! ધિક્!” કહીને ઠપકો આપવા લાગ્યો.

Verse 7

किमिदंकिमिदं पापे त्वया कर्म विगर्हितम् । कृतं यन्मुखमध्ये मे प्रक्षिप्ता निंदिता सुरा

“આ શું છે—આ શું છે, પાપિણી! તું કેમ આવું નિંદનીય કર્મ કર્યું કે મારા મોઢાના મધ્યમાં આ નિંદિત સુરા નાખી દીધી?”

Verse 8

ब्राह्मण्यमद्य मे नष्टं मद्यपानादसंशयम् । प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये

“આજે દારૂ પીવાથી—નિઃસંદેહ—મારું બ્રાહ્મણ્ય-શુદ્ધત્વ નષ્ટ થયું છે; તેથી આત્મશુદ્ધિ માટે હું પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ।”

Verse 9

एवमुक्त्वा विनिष्क्रम्य तद्गृहाद्दुःखसंयुतः । रुरोदाथ तदा गत्वा करुणं निर्जने वने

આમ કહી તે તે ઘરથી બહાર નીકળ્યો, દુઃખથી વ્યાકુલ; પછી નિર્જન વનમાં જઈ કરુણ રીતે રડી પડ્યો।

Verse 10

ततः प्रभातवेलायां स्नात्वा वस्त्रसमन्वितः । त्यक्त्वा गात्रस्य रोमाणि समस्तानि द्विजोत्तमाः

પછી પ્રભાતવેળાએ સ્નાન કરીને વસ્ત્ર ધારણ કરી, તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજે પોતાના શરીરના સર્વ રોમ દૂર કર્યા।

Verse 11

संप्राप्तो विप्रमुख्यानां सभा यत्र व्यवस्थिता । पठंति सर्वशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः

તે મુખ્ય વિપ્રોની સભામાં પહોંચ્યો, જ્યાં સભા સ્થાપિત હતી—જ્યાં સર્વ શાસ્ત્રો અને વેદાંત સંપૂર્ણ રીતે પાઠ થતા હતા।

Verse 12

अथासौ प्रणिपत्योच्चैः प्रोवाच द्विजसत्तमान् । जलभ्रांत्या सुरा पीता मया कुरुत निग्रहम्

પછી તેણે પ્રણામ કરીને ઊંચા સ્વરે તે દ્વિજસત્તમોને કહ્યું—“જળની ભ્રાંતિથી મેં સૂરા પી લીધી છે; કૃપા કરીને મારા પર યોગ્ય નિયમ-દંડ વિધાન કરો।”

Verse 13

अथ ते धर्मशास्त्राणि प्रविचार्य पुनःपुनः । तमूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे प्रायश्चित्तकृते स्थितम्

પછી તે બ્રાહ્મણોએ ધર્મશાસ્ત્રોનું વારંવાર વિચાર કરીને, જે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાનું હતું તે સર્વે મળીને તેને જણાવ્યું।

Verse 14

ब्राह्मणा ऊचुः । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि सुरां चेद्ब्राह्मणः पिबेत् । अग्निवर्णं घृतं पीत्वा तावन्मात्रंविशु ध्यति

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—અજ્ઞાનથી કે જાણીને જો બ્રાહ્મણ સૂરા પીવે, તો અગ્નિવર્ણ ઘી એટલી જ માત્રામાં પીવાથી તે શુદ્ધ થાય છે।

Verse 15

स त्वं वांछसि चेच्छुद्धिमग्निवर्णं घृतं पिब । यावन्मात्रा सुरा पीता तावन्मात्रं विशुद्धये

જો તું સાચે શુદ્ધિ ઇચ્છે, તો અગ્નિવર્ણ ઘી પી; જેટલી માત્રામાં સૂરા પીધી હતી, શુદ્ધિ માટે એટલી જ માત્રા પી।

Verse 16

स तथेति प्रतिज्ञाय घृतमादाय तत्क्षणात् । चक्रे वह्निसमं यावत्पानार्थं द्विजसत्तमाः

તે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને, તત્ક્ષણે ઘી લઈ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજે પીવા માટે તેને અગ્નિસમાન થાય ત્યાં સુધી ગરમ કર્યું।

Verse 17

तावत्तस्य पिता प्राप्तः श्रुत्वा वार्तां सभार्यकः । किमिदं किमिदं पुत्र ब्रुवाणो दुःख संयुतः । अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो वाष्पगद्गदया गिरा

એ જ સમયે સમાચાર સાંભળી તેની પત્ની સહિત પિતા આવી પહોંચ્યા. દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે વારંવાર બોલ્યા—“આ શું છે, આ શું છે, પુત્ર?”—આંસુભરી આંખોવાળા, દીન, રડવાથી ગળો ભરાઈ ગયેલી વાણીથી।

Verse 20

संचिन्त्य धर्मशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रहेतोरसंशयम्

ધર્મશાસ્ત્રોનું ચિંતન કરીને અને વારંવાર વિચાર કરીને તેણે નક્કી કર્યું—“પુત્ર માટે, નિઃસંદેહ, હું મારું સર્વસ્વ પણ આપી દઈશ।”

Verse 22

नान्यदस्ति सुरापाने प्रायश्चित्तं द्विजन्मनाम् । मौंजीहोमं विना विप्र यद्युक्तं तत्समाचर

સુરાપાન કરનાર દ્વિજજનો માટે આ સિવાય બીજું પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. હે વિપ્ર, મૌંજી-હોમ વિના જે યોગ્ય હોય તે વિધિપૂર્વક આચર।

Verse 23

ततः स स्वसुतं प्राह नैव त्वं कर्तुमर्हसि । यच्छ दानानि विप्रेभ्यस्तीर्थयात्रां समाचर

પછી તેણે પોતાના પુત્રને કહ્યું—“તું એ કામ કદી કરવાનું યોગ્ય નથી. બ્રાહ્મણોને દાન આપ અને તીર્થયાત્રા કર।”

Verse 24

ततः शुद्धिं समाप्नोषि क्रमान्नियमसंयुतः । व्रतैश्च विविधैश्चीर्णैः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

પછી ક્રમે—નિયમ અને સંયમથી યુક્ત થઈ—વિવિધ વ્રતોનું આચરણ કરવાથી તું શુદ્ધિ પામે છે. આ સત્ય હું કહું છું।

Verse 25

न ब्राह्मणसमादिष्टं प्रायश्चित्त विशुद्धये

બ્રાહ્મણ આચાર્યો દ્વારા નિર્દિષ્ટ ન થયેલું પ્રાયશ્ચિત્ત શુદ્ધિ આપતું નથી।

Verse 26

पुत्र उवाच । एतन्मम महाभागा यद्ब्रुवंति व्रतादिकम् । तस्मात्कार्यो मया तात मौंजीहोमो न संशयः

પુત્રે કહ્યું—“મહાભાગો જે વ્રતાદિ વિષે મને કહે છે, તે મારા માટે જ છે. તેથી, પિતા, મને મૌંજી-હોમ અવશ્ય કરવો જોઈએ; તેમાં શંકા નથી।”

Verse 27

यन्मया तु कृतं बाल्ये तत्सर्वं क्षंतुमर्हसि

હે પ્રભુ, મેં બાળપણમાં જે કંઈ કર્યું છે, તે સર્વને તમે કૃપાપૂર્વક ક્ષમા કરો.

Verse 28

सूत उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा स पिता सुतवत्सलः । सर्वस्वं प्रददौ रुष्टो मरणे कृतनिश्चयः

સૂત બોલ્યા—તેનો તે દૃઢ નિશ્ચય જાણી, પુત્રવત્સલ પિતાએ ક્રોધમાં, મૃત્યુનો કઠોર સંકલ્પ કરીને, પોતાનું સર્વસ્વ દાન કરી દીધું.

Verse 29

साऽपि तस्य सती भार्या कृत्वा मृत्युविनिश्चयम् । तमुवाच सुतं दृष्ट्वा सर्वं दत्त्वा गृहादिकम्

તેની સતી પત્નીએ પણ મૃત્યુનો નિશ્ચય કરીને, પુત્રને જોઈ, ઘર વગેરે સહિત સર્વ દાન કરીને, તેને કહ્યું.

Verse 30

आवाभ्यां संप्रविष्टाभ्यां वह्नौ पुत्र ततस्तदा । मौंजीहोमस्त्वया कार्यो मां तातं यदि मन्यसे

હે પુત્ર, અમે બંને અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યા પછી, ત્યારે તું મૌંજી-હોમ કરજે—જો તું મને અને તારા પિતાને કર્તવ્યયોગ્ય માને છે.

Verse 31

ततस्तौ दम्पती हृष्टौ यावद्वह्निसमीपगौ । संजातौ मरणार्थाय स च ताभ्यां समुद्भवः

પછી તે દંપતિ આનંદિત થઈ અગ્નિના સમીપ ગયા, મૃત્યુ માટે ઉદ્યત થયા; અને તેમની પાસેથી જન્મેલો પુત્ર પણ ત્યાં જ હાજર હતો.

Verse 32

तावत्प्राप्तो मुनिर्नाम शांडिल्यो वेदपारगः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तत्र देशे द्विजोत्तमाः

એ જ સમયે વેદપારંગત શાંડિલ્ય નામના મુનિ તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે તે પ્રદેશમાં આવી પહોંચ્યા, હે દ્વિજોત્તમો.

Verse 33

स वृत्तांतं समाकर्ण्य कोपसंरक्तलोचनः । अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वान्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

વૃત્તાંત સાંભળતાં ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ; તે સર્વ બ્રાહ્મણોને વારંવાર ઠપકો આપતાં બોલ્યો।

Verse 34

अहो मूढतमा यूयं यदेतद्ब्राह्मणत्रयम् । वृथा मृत्युमवाप्नोति निग्रहे सुगमे सति

‘અહો, તમે અત્યંત મૂઢ છો—આ ત્રણ બ્રાહ્મણ વ્યર્થ મૃત્યુ તરફ જઈ રહ્યા છે, જ્યારે રોકથામ અને સુધારણા સહેલાઈથી શક્ય છે.’

Verse 35

अत्र कात्यायनेनोक्तं यद्वचः सुमहात्मना । तच्छृण्वन्तु द्विजाः सर्वे प्रायश्चित्ती तथाप्ययम्

‘અહીં મહાત્મા કાત્યાયને કહેલું વચન સર્વ દ્વિજોએ સાંભળવું; અને આ વિષયમાં પણ પ્રાયશ્ચિત્ત છે.’

Verse 36

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते

‘જ્યાં ગંગાનું સાન્નિધ્ય નથી, ત્યાં ચાંદ્રાયણ વ્રતો, કૃચ્છ્ર તપો તથા સાંતપન તપો—આ પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે વિધાન છે.’

Verse 37

अत्र विष्णुपदी गंगा तत्क्षेत्रे तु द्विजोत्तमाः । तस्यां स्नानं करोत्वेष ततः शुद्धिमवाप्स्यति

હે દ્વિજોત્તમો! આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં વિષ್ಣુપદી ગંગા વિરાજે છે. તેમાં સ્નાન કર; ત્યાર પછી તે શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 38

मौंजीहोमः प्रमाणं स्यान्मुनिवाक्येन चेद्भवेत् । तदेतदपि वाक्यं हि कात्यायनमुनेः स्फुटम्

મુનિઓના વચનને પ્રમાણ માનીએ તો ‘મૌંજી-હોમ’ નામની વિધિ પણ પ્રમાણરૂપ સ્વીકાર્ય છે; કારણ કે કાત્યાયન મુનિના સ્પષ્ટ વચનોમાં પણ આ જ વાત કહેવાઈ છે.

Verse 39

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हर्षेण महतान्विताः । साधुसाध्विति तं प्रोच्य प्रोचुः सत्यमिदं मुने

પછી તે બધા બ્રાહ્મણો મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગયા. ‘સાધુ, સાધુ’ કહીને બોલ્યા—હે મુને! આ ખરેખર સત્ય છે.

Verse 40

ततः प्रबोध्य तं विप्रं निन्युस्तत्र द्विजोत्तमाः । यत्र विष्णुपदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता

પછી તે દ્વિજોત્તમોએ તે વિપ્રને જાગૃત કરીને ત્યાં લઈ ગયા, જ્યાં વિષ್ಣુપદી ગંગા સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 41

तत्र स ब्राह्मणो यावद्गंगातोयसमुद्भवम् । गंडूषं कुरुते वक्त्रे तावच्छुद्धो बभूव सः । उदरादखिलं तोयं निष्क्रांतं द्विजसत्तमाः

ત્યાં તે બ્રાહ્મણે ગંગાજલનો એક ગંડૂષ મોઢામાં લેતાં જ તે તત્ક્ષણે શુદ્ધ થયો; અને હે દ્વિજસત્તમ, તેના ઉદરનું સર્વ જળ બહાર નીકળી ગયું.

Verse 42

ततोऽवगाहते यावत्तस्यास्तोयं सुशोभनम् । तावदाकाशसंभूता गम्भीरोवाच भारती

ત્યારે તે તેણીના અતિ શોભન જળમાં અવગાહન કરવા લાગ્યો, એટલામાં જ આકાશમાંથી પ્રગટ થયેલી ગંભીર ભારતી વાણી તે ક્ષણે બોલી।

Verse 43

शुद्धोऽयं ब्राह्मणः साक्षाद्विष्णुपद्याः समागमात् । स्नानादाचमनादेव तस्माद्यातु गृहं निजम्

‘આ બ્રાહ્મણ વિષ્ણુપદીના સંયોગથી સాక్షાત્ શુદ્ધ થયો છે; સ્નાન અને આચમન માત્રથી જ—અતઃ હવે તે પોતાના ઘેર જાય।’

Verse 44

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे चंडशर्मादयश्च ये । दिष्ट्यादिष्ट्येति जल्पन्तः स्वानि हर्म्याणि भेजिरे

પછી ચંડશર્મા વગેરે તે બધા બ્રાહ્મણો ‘ધન્ય, ધન્ય!’ એમ બોલતા બોલતા પોતાના પોતાના મકાનોમાં પરત ગયા।

Verse 45

सूत उवाच । एवं प्रभावा सा विप्रा गंगा विष्णुपदी स्थिता । तस्य क्षेत्रस्य सीमांते पश्चिमे पापनाशिनी

સૂત બોલ્યા—‘હે વિપ્રો! આવી જ મહાપ્રભાવશાળી તે ગંગા—વિષ્ણુપદી—ત્યાં સ્થિત છે. તે ક્ષેત્રની પશ્ચિમ સીમાએ પાપનાશિની નામનું તીર્થ છે, જે પાપોનો નાશ કરે છે.’

Verse 46

एतद्वः सर्वमाख्यातं विष्णुपद्याः समुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

‘વિષ્ણુપદીના ઉદ્ભવ વિષે આ બધું તમને કહી દીધું. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! આ માહાત્મ્ય સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.’