Adhyaya 135

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यापि च तत्रास्ति दीर्घिकाख्या सुशोभना । सरसी लोकविख्याता सर्वपातकनाशनी

સૂત બોલ્યા—ત્યાં ‘દીર્ઘિકા’ નામનું બીજું પણ અતિ શોભન સરોવર છે; તે લોકવિખ્યાત છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારું છે.

Verse 2

यस्यां स्नातो नरः सम्यग्भास्करस्योदयं प्रति । ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां मुच्यते सर्वपातकैः

જે પુરુષ તે તીર્થમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને ભાસ્કરના ઉદય તરફ મુખ કરે છે, તે જ્યેષ્ઠ શુક્લ ચતુર્દશીએ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 3

आसीत्पूर्वं द्विजो वीरशर्मनामातिविश्रुतः । वेदविद्याव्रतस्नातो वर्धमाने पुरोत्तमे

પૂર્વકાળે વર્ધમાન નામના ઉત્તમ નગરમાં વીરશર્મા નામે અતિપ્રસિદ્ધ દ્વિજ રહેતો હતો; તે વેદવિદ્યા અને વ્રતાચારમાં નિષ્ણાત હતો।

Verse 4

तस्य कन्या समुत्पन्ना कदाचिल्लक्षणाच्च्युता । अतिदीर्घा प्रमाणेन जनहास्यविवर्द्धिनी

તેને એક પુત્રી જન્મી; પરંતુ ક્યારેક તે શુભલક્ષણોથી ચ્યૂત થઈ. દેહપ્રમાણે અતિદીર્ઘ હોવાથી તે લોકોના ઉપહાસનું કારણ બની।

Verse 5

ततः सा यौवनं प्राप्ता तद्रूपापि कुमारिका । न कश्चिद्वरयामास शास्त्रवाक्यमनुस्मरन्

પછી તે કન્યા યૌવનને પહોંચી; છતાં તે રૂપ હોવા છતાં શાસ્ત્રવચનો સ્મરીને કોઈએ પણ તેને વરરૂપે પસંદ ન કરી।

Verse 6

अतिसंक्षिप्तकेशा या अतिदीर्घातिवामना । उद्वाहयति यः कन्यां पुरुषः काममोहितः

જે કન્યાના વાળ અત્યંત ટૂંકા હોય, અથવા જે અતિદીર્ઘકાય કે અતિવામન હોય—એવી કન્યાને જો કામમોહિત પુરુષ વિવાહ કરે, તો—

Verse 7

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम् । एतस्मात्कारणात्सर्वे तां त्यजंति कुमारिकाम्

છ માસની અંદર તે પુરુષ નિશ્ચિતપણે મૃત્યુને પામે છે; આ કારણથી સૌ તે કુમારિકાને ત્યજી દે છે।

Verse 8

पुरुषा अतिदीर्घत्वयुक्तां वीक्ष्य समंततः । ततो वैराग्यमापन्ना तपस्तेपेऽतिदारुणम्

ચારે તરફ પુરુષોને અતિદીર્ઘ આયુષ્યથી યુક્ત જોઈ તે વૈરાગ્યને પામી; પછી તેણે અત્યંત કઠોર તપ કર્યું।

Verse 9

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तया चीर्णान्यनेकशः । पाराकाणि यथोक्तानि तथा सांतपनानि च

તેણે વારંવાર ચાંદ્રાયણ અને કૃચ્છ્ર તપ આચર્યા; તેમજ શાસ્ત્રોક્ત રીતે પારાક અને સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કર્યા।

Verse 10

व्रतं यद्विद्यते किंचिन्नियमः संयमस्तथा । अन्यच्चापि शुभं कृत्यं तत्सर्वं च तया कृतम्

જે કોઈ વ્રત હતું, જે કોઈ નિયમ અને સંયમ હતો, તેમજ અન્ય સર્વ શુભ કર્તવ્ય—તે બધું તેણે કર્યું।

Verse 11

एवं तस्या व्रतस्थाया जरा सम्यगुपस्थिता । तथापि तेजसो वृद्धिर्ववृधे तपसा कृता

આ રીતે વ્રતસ્થ રહેલી તેણીને જરા યોગ્ય રીતે આવી પહોંચી; છતાં તપના પ્રભાવથી તેનું તેજ વધુ ને વધુ વધ્યું।

Verse 12

सा च नित्यं महेन्द्रस्य सभां यात्यतिकौतुकात् । देवर्षीणां मतं श्रोतुं देवतानां विशेषतः

તે અતિ કૌતૂહલથી દરરોજ મહેન્દ્રની સભામાં જતી; વિશેષ કરીને દેવર્ષિઓ અને દેવતાઓના મત તથા ઉપદેશ સાંભળવા માટે।

Verse 13

यदा सा स्वासनं त्यक्त्वा प्रयाति स्वगृहोन्मुखी । तदैवाभ्युक्षणं चक्रुस्तत्र शक्रस्य किंकराः

જ્યારે તે પોતાનું આસન છોડીને ઘર તરફ પ્રયાણ કરતી, ત્યારે જ ત્યાં શક્રના સેવકો તરત જ અભ્યુક્ષણ (જળછાંટ) વિધિ કરતા।

Verse 14

तथान्यदिवसे दृष्टं क्रियमाणं तया हि तत् । अभ्युक्षणं स्वकीये च आसने द्विजसत्तमाः

પછી બીજા દિવસે તેણે જોયું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો—કે એ જ અભ્યુક્ષણ તેની પોતાની આસન પર કરવામાં આવી રહ્યું છે।

Verse 15

ततः कोपपरीतांगी दीर्घिका सा कुमारिका । त्रिशाखां भृकुटीं कृत्वा ततः प्राह पुरंदरम्

ત્યારે તે દીર્ઘાયુષી કુમારિકા ક્રોધથી વ્યાપ્ત થઈ; ભ્રૂકુટિને ત્રિશાખા જેવી કરીને પુરંદરને કહ્યું।

Verse 16

किं दोषं वीक्ष्य मे शक्र प्रोक्षितं चासनं त्वया । परद्वा रकृतं दोषं किं मयैतत्कृतं क्वचित्

હે શક્ર! મારામાં કયો દોષ જોઈને તું મારા આસનને પ્રોક્ષિત કરાવ્યું? શું આ દોષ બીજાએ દ્વાર પાસે કર્યો છે, કે મેં અહીં ક્યારેય આવું કંઈ કર્યું છે?

Verse 17

तस्मान्मे पातकं ब्रूहि नो चेच्छापं सुदारुणम् । त्वयि दास्याम्यसंदिग्धं सत्ये नात्मानमालभे

અતઃ મારું પાતક મને કહો; નહીંતર હું નિશ્ચયે તારા પર અતિ ભયંકર શાપ મૂકી દઈશ. સત્ય કહું છું, નિઃસંદેહ એમ કરીશ; હું મને રોકીશ નહિ.

Verse 18

इन्द्र उवाच । न ते दीर्घेऽस्तिदोषोत्र कश्चिदेकं विना शुभे । तेनाथ क्रियते चैतदासनस्याभिषेचनम्

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે શુભે, હે દીર્ઘા! અહીં તારા માં કોઈ દોષ નથી, માત્ર એક સિવાય. તેથી જ આ આસનનું અભિષેક કરવામાં આવે છે.

Verse 19

त्वं कुमार्यपि संप्राप्ता ऋतुकालं विगर्हिता । तेन दोषं त्वमापन्ना नान्यदस्तीह कारणम्

તું કુંવારી હોવા છતાં ઋતુકાળને પ્રાપ્ત થઈ અને અવગણિત/નિંદિત રહી. તેથી તને દોષ લાગ્યો; અહીં બીજું કોઈ કારણ નથી.

Verse 20

तस्मादद्यापि त्वां कश्चिदुद्वाहयति तापसः । त्वं तं वरय भर्त्तारं येन गच्छसि मेध्यताम्

અતએવ આજે પણ કોઈ તપસ્વી તારો વિવાહ કરી શકે છે. જેના દ્વારા તું મેધ્યતા—શુદ્ધિ અને યજ્ઞયોગ્યતા—પ્રાપ્ત કરે, તેને જ પતિ તરીકે વર.

Verse 21

ततश्च लज्जया युक्ता सा तदा दीर्घकन्यका । गत्वा भूमितले तूर्णं वर्धमाने पुरोत्तमे

ત્યારે લજ્જાથી યુક્ત દીર્ઘકન્યા તે સમયે ઉત્તમ નગર વર્ધમાનમાં ઝડપથી ભૂમિ પર ઉતરી/ઢળી પડી.

Verse 22

ततः फूत्कर्तुमारब्धा चत्वरेषु त्रिकेषु च । उच्छ्रित्य दक्षिणं पाणिं भ्रममाणा इतस्ततः

પછી તે ચૌકમાં અને ત્રિમાર્ગી ચોરાહાઓમાં ઊંચે સ્વરે પોકારવા લાગી. જમણો હાથ ઊંચો કરીને તે અહીંથી ત્યાં ભટકતી ફરી.

Verse 23

यदि कश्चिद्द्विजो जात्या करोति मम सांप्रतम् । पाणिग्राहं तपोऽर्द्धस्य श्रेयो यच्छामि तस्य च

“જો જન્મથી કોઈ દ્વિજ હવે મારું પાણિગ્રહણ કરે, તો હું તેને મારી તપસ્યાના અર્ધભાગનું પુણ્ય અને શ્રેય પણ અર્પીશ.”

Verse 24

एवं तां प्रविजल्पन्तीं श्रुत्वा लोका दिवानिशम् । उन्मत्तामिति मन्वाना हास्यं चक्रुः परस्परम्

આ રીતે તે દિવસ-રાત બોલતી રહે છે એમ સાંભળી લોકો તેને ‘ઉન્મત્તા’ માનીને પરસ્પર હસવા લાગ્યા.

Verse 25

ततः कतिपयाहस्य प्रकुर्वंती च दीर्घिका । कुष्ठव्याधिगृहीतेन ब्राह्मणेन परिश्रुता

થોડા દિવસો પછી, દીર્ઘિકા પોતાનું કાર્ય ચાલુ રાખતી હતી; ત્યારે કুষ্ঠરોગથી પીડિત એક બ્રાહ્મણને તેની વાત જાણ થઈ.

Verse 26

ततः प्रोवाच मन्दं स समाहूय सुदुःखिताम्

પછી તેણે અત્યંત દુઃખિત સ્ત્રીને પાસે બોલાવી નરમાઈથી કહ્યું.

Verse 27

अहं त्वामुद्वहाम्यद्य कृत्वा पाणिग्रहं तव । यदि मद्वचनं सर्वं सर्वदैवानुतिष्ठसि

હું આજે તારો પાણિગ્રહણ કરીને વિવાહ કરીશ—જો તું મારા સર્વ વચનોને સદૈવ દેવાજ્ઞા સમાન અનુસરે।

Verse 28

कुमारिकोवाच । करिष्यामि न संदेहस्तव वाक्यं द्विजाधिप । कुरु पाणिग्रहं मेऽद्य विधिदृष्टेन कर्मणा

કુમારી બોલી—હે દ્વિજાધિપ! હું નિઃસંદેહ તારા વચનનું પાલન કરીશ. વિધિદૃષ્ટ કર્મ પ્રમાણે આજે મારું પાણિગ્રહણ કર।

Verse 29

सूत उवाच । ततस्तस्याः कुमार्याः स पाणिं जग्राह दक्षिणम् । गृह्योक्तेन विधानेन देवाग्निगुरुसंनिधौ

સૂત બોલ્યા—પછી ગૃહ્યોક્ત વિધાન અનુસાર, દેવતાઓ, પવિત્ર અગ્નિ અને ગુરુની સન્નિધિમાં, તેણે તે કુમારીનો જમણો હાથ ગ્રહણ કર્યો।

Verse 30

अथ सा प्राह भूयोऽपि विवाहकृतमंगला । आदेशं देहि मे नाथ यं करोमि तवाधुना

પછી વિવાહ-સંસ્કારથી મંગલમય બનેલી તે ફરી બોલી—હે નાથ! મને આજ્ઞા આપો; હવે હું તમારા માટે શું કરું?

Verse 31

पतिरुवाच । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु स्नातुमिच्छामि सुन्दरि । साहाय्येन त्वदीयेन यदि शक्नोषि तत्कुरु

પતિ બોલ્યા—હે સુન્દરી! હું અષ્ટષષ્ટિ તીર્થોમાં સ્નાન કરવા ઇચ્છું છું. તું શકતી હોય તો તારા સહાયથી તે કાર્ય કર।

Verse 32

बाढमित्येव सा प्रोच्य ततस्तूर्णं पतिव्रता । तत्प्रमाणं दृढं कृत्वा रम्यं वंशकुटीरकम्

“બાઢમ્” એમ કહી તે પતિવ્રતા તરત જ કાર્યમાં લાગી. યોગ્ય પ્રમાણ દૃઢ કરીને તેણે રમ્ય વાંસની નાની કૂટિર રચી.

Verse 33

मृदु तूलसमायुक्तं ततः प्राह निजं पतिम् । कृतांजलिपुटा भूत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना

પછી નરમ રૂઈથી તેને સુસજ્જ કરીને તેણે પોતાના પતિને કહ્યું—હાથ જોડીને, અંતરાત્મા હર્ષથી ભરેલી હતી.

Verse 34

एतत्तव कृते रम्यं कृतं वंशकुटीरकम् । मम नाथारुहाशु त्वं येन कृत्वाथ मूर्धनि । नयामि सर्वतीर्थेषु क्षेत्रेषु सुशुभेषु च

“હે નાથ! તમારા માટે આ રમ્ય વાંસની કૂટિર બનાવી છે. તમે શીઘ્ર તેમાં આરોહણ કરો; તેને મારા મસ્તક પર રાખીને હું તમને સર્વ તીર્થો અને સુશોભિત ક્ષેત્રોમાં લઈ જઈશ.”

Verse 35

ततः कुष्ठी प्रहृष्टात्मा शनैरुत्थाय भूतलात् । तया चोद्धृतदेहः सन्सुप्तो वंशकुटीरके

ત્યારે તે કુષ્ઠી હર્ષિત હૃદયથી ધીમે ધીમે ભૂમિ પરથી ઊઠ્યો. તેણીએ દેહ ઉઠાવતાં તે વાંસની કૂટિરમાં શયન થયો.

Verse 36

ततस्तं मस्तके कृत्वा सर्वतीर्थे यथासुखम् । सर्वक्षेत्रेषु बभ्राम स्नापयन्ती निजं पतिम्

પછી તેને મસ્તક પર રાખીને તે સુખપૂર્વક સર્વ તીર્થો અને સર્વ ક્ષેત્રોમાં ફરી, અને પોતાના પતિને (દરેક સ્થાને) સ્નાન કરાવતી રહી.

Verse 37

यथा यथा स चक्रेऽथ स्नानं तीर्थेषु कुष्ठभाक् । तथातथास्य गात्रेषु तेजो वृद्धिं प्रगच्छति

જેમ જેમ તે કુષ્ઠરોગી પુરુષ તીર્થોમાં વારંવાર સ્નાન કરતો ગયો, તેમ તેમ તેના અંગોમાં તેજ અને બળ સતત વધતું ગયું।

Verse 38

ततः क्रमेण सा साध्वी भ्रममाणा महीतले । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संप्राप्ता रजनी मुखे

પછી ક્રમે તે સાધ્વી ધરતી પર ભ્રમણ કરતી કરતી, રાત્રિના આરંભે હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચી ગઈ।

Verse 39

क्लान्ता वैक्लव्यमापन्ना भाराक्रान्ता पतिव्रता । निद्रान्धा निश्वसन्ती च प्रस्खलन्ती पदेपदे

એ પતિવ્રતા અત્યંત થાકી ગઈ હતી, નિર્બળતાથી ઘેરાઈ અને ભારથી દબાઈ હતી; ઊંઘથી અંધ જેવી બની, ભારે શ્વાસ લેતી, તે દરેક પગલે લથડતી હતી।

Verse 40

अथ तत्र प्रदेशे तु माण्डव्यो मुनिपुंगवः । शूलारोपितगात्रस्तु संतिष्ठति सुदुःखितः

એ જ પ્રદેશમાં મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ માંડવ્ય, શૂળ પર ગૂંથાયેલા દેહ સાથે, અતિ દુઃખમાં ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા।

Verse 41

अथ सा तं समासाद्य शूलं रात्रौ पतिव्रता । निजगात्रेण भारार्त्ता गच्छमाना महासती

ત્યારે તે મહાસતી પતિવ્રતા, રાત્રે ચાલતી ચાલતી અને પોતાના દેહના ભારથી પીડાતી, તે શૂળ પાસે જઈ પહોંચી।

Verse 42

तया संचालितः सोऽथ मांडव्यो मुनिपुंगवः । परां पीडां समासाद्य ततः प्राह सुदुःखितः

તેણી દ્વારા ધક્કો લાગતાં મुनિપુંગવ માંડવ્ય ઋષિ પરમ પીડાને પામ્યા અને અત્યંત દુઃખિત થઈને ત્યારે બોલ્યા.

Verse 43

केनेदं पाप्मना शल्यं ममांतः परिचालितम् । येनाहं दुःखयुक्तोऽपि भूयो दुःखास्पदीकृतः

કયા પાપીએ મારા અંતરમાં રહેલું આ શલ્ય હલાવ્યું, જેના કારણે હું દુઃખમાં હોવા છતાં વધુ દુઃખનો આશ્રય બન્યો?

Verse 44

दीर्घिकोवाच । न मया त्वं महाभाग निद्रोपहतया दृशा । दृष्टस्तेन परिस्पृष्टो ह्यस्पृश्यः पापकृत्तमः

દીર્ઘિકાએ કહ્યું—હે મહાભાગ! નિદ્રાથી આચ્છાદિત મારી દૃષ્ટિએ હું તમને જોઈ શકી નહિ; તેથી તે પરમ પાપી અસ્પૃશ્યે તમને સ્પર્શ કર્યો.

Verse 45

न त्वया सदृशश्चान्यः पापात्मास्ति धरातले । शिरस्युद्भूतशूलोऽपि यो मृत्युं नाधिगच्छति

આ ધરાતલ પર તારા જેવો બીજો કોઈ પાપાત્મા નથી—માથા પર શૂલ ઊગ્યો હોવા છતાં જે મૃત્યુને પામતો નથી.

Verse 46

अहं पतिव्रता मूढ वहामि शिरसा धृतम् । तीर्थयात्राकृते कांतं विकलांगं सुवल्लभम्

હું પતિવ્રતા—મૂઢ હોવા છતાં—તીર્થયાત્રા માટે મારા અતિપ્રિય, અંગવિકલ કાંતને માથા પર ધારણ કરીને વહન કરું છું.

Verse 47

कस्मात्तस्यास्तिरस्कारं मम यच्छसि निष्ठुरम् । अज्ञातां मूढबुद्धिः सन्विशेषान्मानुषोद्भवाम्

તું મારા પર એટલો નિષ્ઠુર તિરસ્કાર કેમ વરસાવે છે? હું તને અજાણી છું; અને તું મૂઢબુદ્ધિ બની માનવધર્મને યોગ્ય એવા ભેદો સમજી શકતો નથી।

Verse 48

माण्डव्य उवाच । अहं यादृक्त्वया प्रोक्तस्तादृगेव न संशयः । पापात्मा मूढबुद्धिश्च अस्पृश्यः सर्वदेहिनाम्

માણ્ડવ્ય બોલ્યા—તમે મને જેમ કહ્યું છે, હું ખરેખર તેમ જ છું; તેમાં શંકા નથી. હું પાપાત્મા, મૂઢબુદ્ધિ અને સર્વ દેહધારીઓ માટે અસ્પૃશ્ય છું।

Verse 49

यदि प्रातस्तवायं च भर्त्ता जीवति निष्ठुरे । येन मे जनिता पीडा प्राणांतकरणी दृढा

હે નિષ્ઠુરે, જો પ્રભાત સુધી તારો પતિ જીવિત રહે—જેણે મને પ્રાણાંતક એવી દૃઢ પીડા આપી છે—

Verse 50

तस्मादेष तवाभीष्टः स्पृष्टः सूर्यस्य रश्मिभिः । मया शप्तः परित्यागं जीवितस्य करिष्यति

એથી તારો આ પ્રિયજન સૂર્યકિરણોના સ્પર્શમાત્રથી, મારા શાપથી, જીવન ત્યજી દેશે।

Verse 51

दीर्घिकोवाच । यद्येवं मरणं पत्युः प्रभाते संभविष्यति । मदीयस्य ततः प्रातर्नोद्गमिष्यति भास्करः

દીર્ઘિકાએ કહ્યું—જો પ્રભાતે મારા પતિનું મરણ આમ જ થશે, તો મારા કારણે સવારમાં ભાસ્કર ઉગશે નહીં।

Verse 52

एवमुक्त्वा ततः साथ निषसाद धरातले । भूमौ तद्भर्तृसंयुक्तं मुक्त्वा वंशकुटीरकम्

એમ કહીને તે સાધ્વી પછી ધરતી પર બેસી ગઈ. પતિ સાથેની નાની વાંસની કૂટિરને છોડીને તે ભૂમિ પર જ સ્થિર રહી.

Verse 53

अथ तां प्राह कुष्ठी स पिपासा संप्रवर्तते । तस्मात्तोयं समानेहि पानार्थमतिशीतलम्

પછી તે કুষ্ঠીએ તેણીને કહ્યું—“મને તરસ લાગી છે. તેથી પીવા માટે અતિશીતળ પાણી લાવી દે.”

Verse 54

तथैव सा समाकर्ण्य भर्तुरादेशमुत्सुका । इतस्ततश्च बभ्राम जलार्थं न प्रपश्यति । न च निर्याति दूरं सा त्यक्त्वारण्ये तथाविधम्

પતિની આજ્ઞા સાંભળી તે ઉત્સુક બની પાણી માટે અહીં-ત્યાં ફરી; પણ પાણી ન મળ્યું. અને એવી સ્થિતિમાં તેને જંગલમાં છોડીને તે દૂર પણ ગઈ નહીં.

Verse 55

भर्तारं श्वापदोत्थं च भयं हृदि वितन्वती । उपविश्य ततो भूमौ स्पृष्ट्वा पादौ पतेस्तदा । प्रोवाच दीर्घिका वाक्यं तारवाक्येन दुःखिता

પતિ માટે અને જંગલી પ્રાણીઓના ભયથી હૃદયમાં કંપતી તે જમીન પર બેસી ગઈ. પછી પતિના ચરણ સ્પર્શ કરીને, કઠોર વચનોથી દુઃખિત દીર્ઘિકાએ કહ્યું.

Verse 56

पतिव्रता त्वमाचीर्णं यदि सम्यङ्मया स्फुटम् । तेन सत्येन भूपृष्ठान्निर्गच्छतु जलं शुभम्

“જો મેં સ્પષ્ટ રીતે અને યોગ્ય રીતે પતિવ્રતા-ધર્મ આચર્યો હોય, તો તે સત્યના બળે ધરતીના પૃષ્ઠ પરથી શુભ જળ પ્રગટ થાઓ.”

Verse 57

एवमुक्त्वा जघानाथ पादाघातेन मेदिनीम् । कान्तभक्तिं पुरस्कृत्य तस्य जीवितवांछया

આવું કહી તેણે પગના પ્રહારે ધરતીને આઘાત કરી; પ્રિયતમ-ભક્તિને અગ્રે રાખી, તેના જીવનની ઇચ્છાથી।

Verse 58

एतस्मिन्नन्तरे तोयं पादाघातादनन्ततरम् । निष्क्रांतं निर्मलं स्वादु माण्डव्यस्य च पश्यतः

એ જ ક્ષણે પગના આઘાતથી અતિશય જળ ફૂટી નીકળ્યું—નિર્મળ અને મધુર—માણ્ડવ્ય જોઈ રહ્યા હતા।

Verse 59

ततस्तं स्नापयामास तस्मिंस्तोये श्रमातुरम् । अपाययत्ततः पश्चात्स्वयं स्नात्वा पपौ जलम्

પછી તેણે શ્રમથી વ્યાકુળ થયેલાને તે જળમાં સ્નાન કરાવ્યું; પછી પીવડાવ્યું; અને પોતે પણ સ્નાન કરીને તે જળ પાયું।

Verse 60

एतस्मिन्नंतरे सूर्यः पतिव्रतकृताद्भयात् । नाभ्युदेति समुत्पन्नस्ततः कालात्ययो महान्

આ દરમિયાન પતિવ્રતાના પ્રભાવજન્ય ભયથી સૂર્ય ઉદિત થયો છતાં ઉગ્યો નહીં; તેથી કાળનો મહાન વ્યતિક્રમ થયો।

Verse 61

अथ रात्रिं समालोक्य दीर्घां ये कामुका जनाः । ते सर्वे तुष्टिमापन्नास्तथा च कुल स्त्रियः

પછી લાંબી રાત જોઈને જે કામાસક્ત લોકો હતા તેઓ બધા પ્રસન્ન થયા; તેમજ કુળસ્ત્રીઓ પણ તૃપ્ત થઈ।

Verse 62

कौशिका राक्षसाश्चापि चोरा जाराश्च ये नराः । ते सर्वे प्रोचुः संहृष्टाः समालिंग्य परस्परम्

કૌશિકો, રાક્ષસો, ચોરો અને જારો—એ બધા પુરુષો આનંદથી પરસ્પર આલિંગન કરીને હર્ષપૂર્વક બોલી ઊઠ્યા।

Verse 63

अद्यास्माकं विधिस्तुष्टो भगवान्मन्मथस्तथा । येन दीर्घा कृता रात्रिर्नाशं नीतश्च भास्करः

“આજે અમારો વિધિ અનુકૂળ છે અને ભગવાન મન્મથ પણ પ્રસન્ન છે; તેમના કારણે રાત્રિ દીર્ઘ થઈ અને ભાસ્કર અદૃશ્ય કરાયો।”

Verse 64

ये पुनर्ब्राह्मणाः शांता यज्ञकर्मसमुद्यताः । ते सर्वे दुःखमापन्नाः सूर्योदयविनाकृताः

પરંતુ શાંત બ્રાહ્મણો, યજ્ઞકર્મમાં ઉદ્યત હતા, તેઓ સૌ સૂર્યોદય વિના દુઃખમાં પડી ગયા।

Verse 65

न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं न च सद्द्विजः । न श्राद्धं न च संकल्पं न स्वाध्यायं कथंचन

કોઈએ યજન કર્યું નહીં, અને કોઈ સદ્દ્વિજએ યાજન પણ કરાવ્યું નહીં. ન શ્રાદ્ધ, ન સંકલ્પ, ન કોઈ રીતે સ્વાધ્યાય।

Verse 66

न स्नानं न च दानं च लोकयात्रां विशेषतः । व्यवहारं न कृत्यं च किंचिद्धर्मसमुद्भवम्

ન સ્નાન, ન દાન; વિશેષ કરીને લોકયાત્રા પણ નહોતી. ન વ્યવહાર, ન કર્તવ્ય—ધર્મમાંથી ઉદ્ભવતું કશું જ કરવામાં આવ્યું નહીં।

Verse 67

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । परं दौःस्थ्यं समापन्ना यज्ञभागविवर्जिताः

એ દરમ્યાન શક્રના આગેવાનત્વમાં સર્વ દેવો યજ્ઞભાગથી વંચિત થઈ પરમ દુર્દશામાં પડી ગયા।

Verse 68

ततो भास्करमासाद्य ऊचुर्दुःखसमन्विताः । कस्मान्नोद्गमनं देव प्रकरोषि दिवाकर

પછી દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ ભાસ્કર પાસે જઈ બોલ્યા—“હે દેવ, હે દિવાકર! તમે કેમ ઉદય કરતા નથી?”

Verse 69

एतत्त्वया विना सर्वं जगद्व्याकुलतां गतम्

“તમારા વિના આ સમગ્ર જગત વ્યાકુળ બની ગયું છે.”

Verse 70

तस्माल्लोकहितार्थाय त्वमुद्गच्छ यथापुरा । अग्निष्टोमादिका यज्ञा वर्तंते येन भूतले

“અતએવ લોકહિતાર્થે તમે પૂર્વવત્ ઉદય થાઓ, જેથી પૃથ્વી પર અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો પ્રવર્તે.”

Verse 71

सूर्य उवाच पतिव्रतासमादेशात्त्यक्तश्चाभ्युदयो मया । तस्माद्गत्वा सुराः सर्वे तां वदंतु कृते मम

સૂર્ય બોલ્યા—“તે પતિવ્રતાના આદેશથી મેં મારું ઉદય થવું ત્યાગ્યું છે; તેથી હે દેવો, તમે સૌ જઈ મારી તરફથી તેને વિનંતી કરો.”

Verse 72

येन तद्वाक्यमासाद्य प्रवर्त्तामि यथासुखम् । अन्यथा मां शपेत्क्रुद्धा नूनं सा हि पतिव्रता

તેના વચનને પ્રાપ્ત કરીને જ હું નિઃશંક રીતે મારી ગતિ ફરી શરૂ કરી શકું; નહિંતર તે ક્રોધિત થઈ નિશ્ચયે મને શાપ આપશે, કારણ કે તે ખરેખર પતિવ્રતા છે।

Verse 73

एवं सा तपसा युक्ता प्रोत्कृष्टं हि सुरोत्तमाः । पतिव्रतात्वमाधत्ते तथान्यदपरं महत्

આ રીતે તપસ્યાથી યુક્ત તે ખરેખર અત્યંત ઉત્તમ છે, હે દેવશ્રેષ્ઠ; તે પતિવ્રતાત્વ ધારણ કરે છે અને સાથે અન્ય મહાન ગુણસમૂહ પણ ધરાવે છે।

Verse 74

कस्तस्या वचनं शक्तः कर्तुमेवमतोऽन्यथा । एतस्मात्कारणाद्भीतो नोद्गच्छामि कथंचन

તેના વચનને અનુસરીયા વિના કોણ અન્યથા કરી શકે? આ કારણથી જ ભયભીત થઈ હું કોઈ રીતે પણ ઉપર ઉઠતો નથી।

Verse 76

ततस्ते विबुधाः सर्वे गत्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम् । प्रोचुस्तां दीर्घिकां वाक्यैर्मृदुभिः पुरतः स्थिताः

પછી તે બધા વિબુધો તે ઉત્તમ ક્ષેત્રમાં ગયા; તેની સામે ઊભા રહી, તેમણે દીર્ઘિકાને મૃદુ વચનો વડે સંબોધી।

Verse 77

त्वया पतिव्रते सूर्यो यन्निषिद्धो न तत्कृतम् । शुभं यतो हताः सर्वा भूतले शोभनाः क्रियाः

હે પતિવ્રતે! તું સૂર્યને જે નિષેધ કર્યો તે (ઉદય) થયું નથી. તેથી પૃથ્વી પરની સર્વ શુભ અને શોભન ક્રિયાઓ નષ્ટ થઈ ગઈ છે।

Verse 78

तस्मादुद्गच्छतु प्राज्ञे त्वद्वाक्यात्तीक्ष्णदीधितिः । यज्ञक्रिया विशेषेण येन वर्तंति भूतले

અતએવ, હે પ્રાજ્ઞે, તારા વચનથી તીક્ષ્ણકિરણધર ભાસ્કર ઉદય પામે, જેથી ભૂતલ પર વિશેષ કરીને યજ્ઞક્રિયાઓ ચાલુ રહે।

Verse 79

न तत्क्रतुसहस्रेण यजंतः प्राप्नुयुः फलम् । पतिव्रतात्वमापन्ना यत्स्त्री विंदति केवलम्

પતિવ્રતા-ધર્મને ધારણ કરનાર સ્ત્રી જે ફળ માત્ર પોતે જ પામે છે, તે ફળ પુરુષો હજાર યજ્ઞો કર્યાં છતાં પણ પામી શકતા નથી।

Verse 80

शप्तश्चानेन दुष्टेन मांडव्येन सुपाप्मना । कार्यं विनापि निर्दिष्टस्तद्ब्रूयां भास्करं कथम्

હું આ દुष્ટ, મહાપાપી માંડવ્ય દ્વારા શપ્ત થયો છું; અને કારણ વિના જ બાંધવામાં આવ્યો છું—તો ભાસ્કર વિષે હું કેવી રીતે કહું (અથવા માનું)?

Verse 81

उदयार्थं न मे यज्ञैः कार्यं किंचिन्न चापरैः । श्राद्धदानादिकैः कृत्यैः संजातैर्दर्यितं विना

મારા ઉદય માટે યજ્ઞોની કશી જરૂર નથી, તેમજ શ્રાદ્ધ-દાનાદિ અન્ય કર્મોની પણ નથી; આવા કર્મોથી બાંધ્યા વિના જ મારી ગતિ ચાલે છે।

Verse 82

सूत उवाच । ततस्ते विबुधाः सर्वे समालोक्य परस्परम् । चिरकालं सुदुःखार्तास्तामूचुर्विनयान्विताः

સૂત બોલ્યા—પછી તે બધા દેવગણ પરસ્પર એકબીજાને જોઈ, લાંબા સમયથી ભારે દુઃખથી પીડિત થઈ, વિનયપૂર્વક તેણીને કહ્યું।

Verse 83

उद्गच्छतु रविर्भद्रे तवायं दयितः पतिः । प्रयातु निधनं सद्यो भूयादेष मुनीश्वरः

હે ભદ્રે, સૂર્ય ઉગે; આ તારો પ્રિય પતિ છે. આ મુનીશ્વર તત્કાળ મૃત્યુને પામે; પછી તે ફરીથી (જીવિત) થાય.

Verse 84

पुनर्जीवापयिष्यामो वयमेनमपि द्रुतम् । मृत्युमार्गमनुप्राप्तं त्वत्कृते पतिवत्सले

હે પતિવ્રતા, તારા કારણે અમે એને પણ ઝડપથી પુનર્જીવિત કરીશું, ભલે તે મૃત્યુમાર્ગે પ્રવેશ્યો હોય.

Verse 85

पञ्चविंशतिवर्षीयं कामदेवमिवापरम् । त्वं द्रक्ष्यसि सुदीप्तांगं सर्वलक्षणलक्षितम्

તું તેને પચ્ચીસ વર્ષના યુવાન રૂપે જોશે—બીજા કામદેવ સમાન—દિપ્ત દેહવાળો અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત.

Verse 86

भूत्वा पंचदशाब्दीया पद्मपत्रायतेक्षणा । मर्त्यलोके सुखं सम्यक्त्वेच्छया साधयिष्यसि

અને તું પંદર વર્ષની બની, કમળપત્ર જેવી આંખોવાળી, મર્ત્યલોકમાં પોતાની ઇચ્છા મુજબ સંપૂર્ણ સુખ સિદ્ધ કરશે.

Verse 87

एषोऽपि मुनिशार्दूलो विपाप्मा सांप्रतं शुभे । शूलवेधेन निर्मुक्तः सुखभागी भवत्क्लम

હે શુભે, આ મુનિશાર્દૂલ પણ હવે પાપરહિત છે; શૂલવેધથી મુક્ત થઈ તે સુખનો ભાગી થશે, અને તારો ક્લેશ પણ દૂર થશે.

Verse 88

सूत उवाच । बाढमित्येव च प्रोक्ते तया स द्विजसत्तमाः । उद्गतो भगवान्सूर्यस्तत्क्षणादेव वेगतः

સૂતજીએ કહ્યું—તેણીએ “બાઢમ્ (તથાસ્તુ)” એમ કહ્યે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે જ ક્ષણે ભગવાન સૂર્યદેવ તીવ્ર વેગે ઉદિત થયા।

Verse 89

ततः सूर्यांशुसंस्पृष्टः स मृतश्च सुकुष्ठभाक् । विबुधानां करैः स्पृष्टः पुनरेव समुत्थितः

પછી સૂર્યકિરણોના સ્પર્શથી તે—મૃત અને કুষ্ঠરોગગ્રસ્ત હોવા છતાં—દેવતાઓના કરસ્પર્શથી ફરી જીવિત થઈ ઊભો થયો।

Verse 90

पंचविंशतिवर्षीयः कामदेव इवापरः । संस्मरन्पूर्विकां जातिं सर्वा हर्ष समन्वितः

તે પચ્ચીસ વર્ષનો યુવાન થયો, જાણે બીજો કામદેવ; પૂર્વજન્મને સ્મરીને તે સર્વત્ર હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો।

Verse 91

दीर्घिकापि परिस्पृष्टा स्वयं देवेन शंभुना । संजाता यौवनोपेता दिव्यलक्षणलक्षिता

અને દીર્ઘિકાપણ—સ્વયં દેવ શંભુના સર્વત્ર સ્પર્શથી—યૌવનવતી બની, દિવ્ય અને શુભ લક્ષણોથી અલંકૃત થઈ।

Verse 92

पद्मपत्रेक्षणा रम्या चन्द्रबिम्बसमानना । मध्ये क्षामा सुगौरांगी पीनोन्नतपयोधरा

તે રમણી કમળપાંદડાં સમા નેત્રવાળી, ચંદ્રબિંબ સમા મુખવાળી; મધ્યે ક્ષીણ કમર, શુભગૌર અંગવાળી, અને પૂર્ણ તથા ઉન્નત સ્તનવાળી—દીપ્ત યૌવનમાં પ્રગટ થઈ।

Verse 93

ततस्तं मुनिशार्दूलं शूलाग्रादवतार्य च । प्रोचुश्च विबुधश्रेष्ठाः सादरं हर्षसंयुताः

ત્યારે દેવશ્રેષ્ઠોએ હર્ષ અને આદર સાથે તે મુનિશાર્દૂલને શૂલના અગ્ર પરથી ઉતારી સન્માનપૂર્વક કહ્યું।

Verse 94

एतत्सत्यं कृतं वाक्यं मुने तव यथोदितम् । मृतोऽपि ब्राह्मणः कुष्ठी संस्पृष्टो रविरश्मिभिः

હે મુને, તું જેમ કહ્યું હતું તેમ તારો વચન સત્ય કરવામાં આવ્યો; કুষ্ঠી બ્રાહ્મણ પણ, મરેલો હોવા છતાં, સૂર્યકિરણોના સ્પર્શથી…

Verse 95

पुनरुत्थापितोऽस्माभिः कृतश्च तरुणः पुनः । अनया भार्यया सार्धं तस्मात्त्वं स्वाश्रमं व्रज

અમે તેને ફરી ઊઠાવ્યો અને ફરી યુવાન કર્યો; તેથી તું આ પત્ની સાથે પોતાના આશ્રમમાં જા।

Verse 96

नास्माकं दर्शनं व्यर्थं कथंचिदपि जायते । तस्मात्प्रार्थय यच्चित्ते तव नित्यं समाश्रितम्

અમારું દર્શન ક્યારેય કોઈ રીતે વ્યર્થ થતું નથી; તેથી તારા ચિત્તમાં નિત્ય વસેલી જે ઇચ્છા છે તે માગ।