Adhyaya 125

Verse 1

।सूत उवाच । ततः कर्णोत्पलातीर्थं विख्यातं चास्ति शोभनम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्न वियोगमवाप्नुयात्

સૂતજી બોલ્યા—ત્યારપછી કર્ણોત્પલા-તીર્થ નામે પ્રસિદ્ધ અને શોભન તીર્થ છે. જ્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્ય વિયોગને પામતો નથી.

Verse 2

कथंचिदपि चेष्टेन धनेनालिजनेन च । पराक्रमेण धर्मेण कलत्रेण विशेषतः

કોઈ પણ રીતે પ્રયત્નથી, ધનથી, પોતાના સ્વજન-સંબંધોથી, પરાક્રમથી, ધર્મથી, અને વિશેષ કરીને પત્નીથી—

Verse 3

सत्यसंध इति ख्यातः पुरासीत्पृथिवीपतिः । इक्ष्वाकुकुलसंभूतः सर्वरूपगुणैर्युतः

પૂર્વકાળે ‘સત્યસંધ’ નામે ખ્યાત એક પૃથ્વીપતિ રાજા હતો. તે ઇક્ષ્વાકુ-કુલમાં જન્મેલો, સર્વ રૂપ-ગુણોથી યુક્ત હતો.

Verse 4

तस्य कर्णोत्पलानाम जाता कन्या सुशोभना । बहुपुत्रस्य चैका सा सर्वलक्षणलक्षिता

તેણે ત્યાં ‘કર્ણોત્પલા’ નામની અતિ શોભામયી કન્યા જન્મી. ઘણા પુત્રો હોવા છતાં, તે જ તેની (વિશેષ) એકમાત્ર કન્યા હતી, સર્વ શુભલક્ષણોથી ચિહ્નિત.

Verse 5

अथ तस्याः पिता नाम चक्रे द्वादशमे दिने । संमंत्र्य ब्राह्मणैः सार्धं भृत्यामात्यैर्मुहुर्मुहुः

પછી તેના પિતાએ બારમા દિવસે નામકરણ કર્યું. તેણે બ્રાહ્મણો સાથે તેમજ સેવકો અને મંત્રીઓ સાથે પણ વારંવાર મંત્રણા કરી.

Verse 6

यस्मात्कर्णोत्पला चेयं जाता मम कुमारिका । तस्मात्कर्णोत्पलानाम जाता कन्या सुशोभना

‘કારણ કે મારી આ કન્યા કર્ણોત્પલા રૂપે જન્મી છે; તેથી આ શોભામયી બાળિકા “કર્ણોત્પલા” નામથી જ પ્રસિદ્ધ થાઓ.’

Verse 7

बहु पुत्रस्य चैका सा सर्वलक्षणलक्षिता । तस्मात्कर्णोत्पलानाम जायतां द्विजसत्तमाः

મારે ઘણા પુત્રો છે, પરંતુ તે એકલી જ મારી પુત્રી છે, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે. તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેનું નામ ‘કર્ણોત્પલા’ થાઓ.

Verse 8

कृतनामाऽथ सा बाला वृद्धिं याति दिनेदिने । आह्लादकारिणी नित्यं कला चांद्रमसी यथा

નામકરણ થયા પછી તે બાળા દિવસે દિવસે વધવા લાગી. તે સદા આનંદ આપનારી હતી—ચંદ્રની વધતી કલાની જેમ.

Verse 9

अथ सा क्रमशः प्राप्ता यौवनं बंधुलालिता । हस्ताद्धस्तं प्रगच्छंती सर्वेषां द्विजसत्तमाः

પછી સગાંવહાલાંના લાડમાં ઉછરેલી તે ક્રમે યૌવનને પામી. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેની કીર્તિ સૌમાં હાથોહાથ ફેલાઈ ગઈ.

Verse 10

अथ तां यौवनोपेतां दृष्ट्वा स पृथिवीपतिः । चिंतयामास चित्तेन कस्येमां प्रददाम्यहम्

તેણે તેને યૌવનયુક્ત જોઈને તે ભૂપતિ હૃદયમાં વિચારવા લાગ્યો—“આ કન્યાને હું કોને અર્પણ કરું?”

Verse 11

न तस्याः सदृशः कश्चिद्वरोऽत्र धरणीतले । न स्वर्गे न च पाताले किं कृत्यं मेऽधुना भवेत्

“આ ધરતી પર તેની સમાન કોઈ વર નથી; ન સ્વર્ગમાં, ન પાતાળમાં. હવે હું શું કરું?”

Verse 12

स एवं बहुधा ध्यात्वा तदर्थं पृथिवीपतिः । निश्चयं प्राकरोच्चित्ते प्रष्टव्योऽत्र पितामहः

આ વિષય પર અનેક રીતે વિચાર કરીને પૃથ્વીપતિ રાજાએ હૃદયમાં દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—“આ કાર્યમાં પિતામહ બ્રહ્માને પૂછવું જ જોઈએ.”

Verse 13

मयाद्य विषये चास्मिन्स देवः प्रेरयिष्यति । तस्मै पुत्रीं प्रदास्यामि नान्यस्मै वै कथंचन

“આજે મારા જ રાજ્યમાં અને આ જ વિષયમાં દેવ મને નિશ્ચિત પ્રેરણા આપશે. જેને તે સૂચવે તેને જ હું મારી પુત્રી આપીશ—બીજાને ક્યારેય નહીં.”

Verse 14

स एवं निश्चयं कृत्वा तामादाय ततः परम् । ब्रह्मलोकं जगामाथ प्रष्टुं तस्याः कृते वरम्

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તેણે કન્યાને સાથે લીધી અને તેના માટે યોગ્ય વર પૂછવા બ્રહ્મલોક તરફ ગયો.

Verse 15

अथ यावत्स संप्राप्तो ब्रह्मलोकं नरेश्वरः । तावत्संध्या समुत्पन्ना ब्राह्मी ब्राह्मणसत्तमाः

અને નરેશ્વર રાજા બ્રહ્મલોકમાં પહોંચ્યો તે જ સમયે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, બ્રાહ્મી સંધ્યા પ્રગટ થઈ.

Verse 16

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा सायंतनक्रियोत्सुकः । उपविष्टः समाधिस्थस्तत्कालं समपद्यत

આ વચ્ચે બ્રહ્મા સાયંકાળની ક્રિયાઓ કરવા ઉત્સુક થઈ આસન પર બેઠા અને સમાધિસ્થ થઈ તે નિર્ધારિત સમયમાં સ્થિર થયા.

Verse 17

सत्यसंधोऽपि तं दृष्ट्वा समाधिस्थं पितामहम् । समाध्यंतं प्रतीक्षन्स उपविष्टः समीपतः

સત્યસંકલ્પ હોવા છતાં, સમાધિમાં લીન પિતામહ (બ્રહ્મા)ને જોઈ તે સમાધિ પૂર્ણ થવાની રાહ જોતો નજીક બેઠો રહ્યો।

Verse 18

ततो विलोक्य चात्मानमात्मनि प्रपितामहः । पद्मे प्रवर्तिते सम्यगष्टपत्रे हृदि स्थिते

પછી પ્રપિતામહ (બ્રહ્મા)એ પોતાના અંદર પોતાના આત્મસ્વરૂપનું અવલોકન કર્યું અને હૃદયમાં સ્થિત, સમ્યક્ વિકસિત અષ્ટદળ કમળમાં તે પ્રતિષ્ઠિત હોવાનું જોયું।

Verse 19

कर्णिकामध्यगं दीप्तं बहुवर्णमतिस्थिरम् । आनंदाश्रुपरिक्लिन्नवदनः पुलकांकितः

કમળની કર્ણિકાના મધ્યમાં દીપ્ત, બહુરંગી અને અત્યંત સ્થિર તેજસ્વી સ્વરૂપ તેણે જોયું; આનંદાશ્રુથી તેનું મુખ ભીંજાઈ ગયું અને દેહ રોમાંચિત થયો।

Verse 20

तत आचम्य प्रक्षाल्य चरणौ सर्वतोदिशम् । अपश्यत्प्रणतः सर्वैर्ब्रह्मलोकनिवासिभिः

પછી તેણે આચમન કરીને સર્વ દિશાઓ તરફ પગ ધોઈ, બ્રહ્મલોકના સર્વ નિવાસીઓને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામમાં નમેલા જોયા।

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे राजा तामादाय शुभाननाम् । नमस्कृत्य तया सार्धं ततः प्रोवाच सादरम्

એ દરમિયાન રાજાએ તે શુભમુખી કન્યાને સાથે લઈ, તેની સાથે નમસ્કાર કરીને, પછી આદરપૂર્વક બોલ્યો।

Verse 22

अहं देव समायातो मर्त्यलोकात्तवांतिकम् । सत्यसंधो महीपाल आनर्त भुवि विश्रुतः

હે દેવ! હું મર્ત્યલોકમાંથી તમારા સાન્નિધ્યે આવ્યો છું. હું સત્યસંધ નામનો ભૂપાલ રાજા છું, જે આનર્તભૂમિમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 23

इयं कर्णोत्पलानाम मम कन्या सुशोभना । अस्या भुवि मया लब्धो न समोऽत्र पतिः क्वचित्

આ મારી સુશોભિત કન્યા કર્ણોત્પલા નામની છે. તેના માટે આ ધરતી પર ક્યાંય પણ તેના સમાન પતિ મને મળ્યો નથી.

Verse 24

सदृशस्तेन चायातस्तव पार्श्वे सुरोत्तम । तस्मान्मे ब्रूहि भर्त्तारमस्या येन ददाम्यहम्

હે દેવશ્રેષ્ઠ! હવે તમારા સાન્નિધ્યે યોગ્ય સમાન પુરુષ આવ્યો છે. તેથી મને કહો કે તેનો પતિ કોણ હોવો જોઈએ, જેથી હું વિધિપૂર્વક કન્યાદાન કરી શકું.

Verse 25

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः प्रोवाच पद्मजः । विहस्य सर्वदेवानां समाजे द्विजसत्तमाः

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી પદ્મજ (બ્રહ્મા) ત્યારે ઉત્તર બોલ્યા. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! સર્વ દેવોની સભામાં તેઓ હસતાં હસતાં બોલ્યા.

Verse 26

यदि पृच्छसि मे भूप कन्याधर्मपतिं प्रति । तन्नैषा कस्यचिद्देया सांप्रतं शृणु कारणम्

હે ભૂપ! જો તું તારી કન્યાના ધર્મસંગત પતિ વિષે મને પૂછે છે, તો જાણ—હાલમાં તેને કોઈને પણ આપવી નહીં. હવે કારણ સાંભળ.

Verse 27

आत्मश्रेणिप्रसूताय वयोज्येष्ठाय भूपते । कन्या देया च धर्माय यशसे कुलवृद्धये

હે ભૂપતે! યોગ્ય અને માનનીય વંશમાં જન્મેલો તથા વયે પરિપક્વ એવો વર જોઈ કન્યાદાન કરવું જોઈએ—ધર્મરક્ષા, યશપ્રાપ્તિ અને કુલવૃદ્ધિ માટે।

Verse 28

सेयं तव सुता मर्त्ये ज्येष्ठभावं समाश्रिता । सर्वेषां भूमिपालानां यत्तत्त्वं कारणं शृणु

તારી આ પુત્રી મર્ત્યલોકમાં જ્યેષ્ઠાનું સ્થાન ધારણ કરી ચૂકી છે. હવે સાંભળ—બધા ભૂપાલોના ભાગ્યને નક્કી કરનારું સાચું તત્ત્વ અને કારણ શું છે।

Verse 29

ममांतिकं प्रपन्नस्य तव जातं युगत्रयम् । अतीता भूतले मर्त्या ये दृष्टाः प्राक्त्वया नृप

મારા નજીક શરણ લીધા પછી તારા માટે ત્રણ યુગ વીતી ગયા. હે નૃપ! ધરતી પર તું પહેલાં જોયેલા બધા મર્ત્યો હવે અતીત થઈ ગયા છે।

Verse 30

अन्या सृष्टिः समुत्पन्ना सांप्रतं धरणीतले । न त्वं जानासि माहात्म्यान्मम लोकसमुद्भवात्

હવે ધરતી પર એક ભિન્ન સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ છે. મારા લોકમાંથી તું ઉદ્ભવ્યો હોવાથી તેની મહિમાને કારણે તું તેને ઓળખી શકતો નથી।

Verse 31

न देवा मानुषीं भार्यां कुर्वन्ति च कथंचन । श्लेष्ममूत्रपुरीषाणां संस्थानं या विगर्हिता

દેવો કોઈ રીતે માનવી સ્ત્રીને પત્ની બનાવતા નથી; કારણ કે તેનું શરીર કફ, મૂત્ર અને મલના સંઘાતથી બનેલું હોવાથી નિંદિત ગણાય છે।

Verse 32

तस्मादत्रैव तिष्ठ त्वं सुतया सहितो नृप । हस्त्यश्वादि च यत्किंचित्तत्सर्वं ते क्षयं गतम्

અતએવ, હે રાજન, તું તારી પુત્રી સાથે અહીં જ રહે. હાથી-ઘોડા વગેરે જે કંઈ તારી પાસે હતું તે સર્વ ક્ષય પામી નષ્ટ થઈ ગયું છે.

Verse 33

पुत्राः पौत्रास्तथा भृत्या ये चान्ये बांधवास्तव । ते सर्वे निधनं प्राप्ता ये चान्ये भवतेक्षिताः

તારા પુત્રો, પૌત્રો, સેવકો અને અન્ય જે બંધુઓ હતા—તે સર્વે મૃત્યુ પામ્યા; અને તું અગાઉ જોયેલા બીજા લોકો પણ હવે રહ્યા નથી.

Verse 34

स तथेति प्रतिज्ञाय स्थितः पार्थिवसत्तमः । यावत्तावत्सुदुःखार्ता रुदतीसाऽब्रवीत्सुता

‘તથાસ્તુ’ કહી શ્રેષ્ઠ રાજાએ પ્રતિજ્ઞા કરી ત્યાં જ રહ્યો. થોડા સમય પછી અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ પુત્રી આંસુ વહાવી રડતી રડતી બોલી.

Verse 35

नाहं तात वसिष्यामि स्थानेस्मिन्ब्रह्मसंभवे । सखीजनपरित्यक्ता बंधुवर्गविनाकृता

પિતા, હું આ સ્થાને વસિશ્ય નથી, હે બ્રહ્મસમ્ભવ! સખીજનથી ત્યજાયેલી અને બંધુવર્ગ વિહોણી થઈ ગઈ છું.

Verse 36

तस्माद्यास्यामि तत्रैव यत्र सा जननी मम । ताश्च सख्यः कृतानंदा याभिः संक्रीडितं मया

અતએવ હું ત્યાં જ જઈશ જ્યાં મારી જનની છે; અને જેમની સાથે મેં ક્રીડા કરી, જે મારી સાથે આનંદિત થતી, તે સખીઓ પણ ત્યાં જ છે.

Verse 37

भर्त्रा विनाकृता नाहं नयिष्ये कालसंस्थितिम् । तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ यत्र मे जननी स्थिता

પતિ-વિયોગે હું જીવનની નિર્ધારિત ગતિ આગળ નહીં ચલાવું. તેથી તું ત્વરિત ત્યાં જા, જ્યાં મારી જનની નિવાસ કરે છે.

Verse 38

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहार्द्रेण स चेतसा । तामादाय ततः प्राप्तः स्वं देशं पार्थिवोत्तमः

તેણીના વચન સાંભળી તેનું હૃદય સ્નેહથી દ્રવિત થયું. તેણીને સાથે લઈને તે શ્રેષ્ઠ રાજા પોતાના દેશમાં પરત ફર્યો.

Verse 39

यावत्पश्यति तावत्स स्थलस्थाने जलाशयान् । जलस्थानेषु संजाताः स्थलसंघाः सुदुर्गमाः

તે જેટલું જોઈ શક્યો તેટલું, જ્યાં જમીન હોવી જોઈએ ત્યાં જળાશયો હતા; અને જ્યાં પાણી હોવું જોઈએ ત્યાં જમીનના ઢગલા ઊભા થયા હતા—અતિ દુર્ગમ.

Verse 40

अन्ये लोकास्तथा धर्मास्तेषां मध्ये व्यवस्थिताः । पृच्छन्नपि न जानाति संबंधं केनचित्सह

ત્યાં તેમની વચ્ચે અન્ય લોક અને અન્ય ધર્મવિધિઓ સ્થાપિત હતાં. પૂછવા છતાં તે કોઈ સાથે પોતાનો સંબંધ સમજી શક્યો નહીં.

Verse 41

तथा मर्त्यानिलस्पृष्टन्द्यतत्त्कणात्स महीपतिः । सा च कन्या जराग्रस्ता संजाता श्वेतमूर्द्धजा

એ જ રીતે, મર્ત્ય પવનના સ્પર્શમાત્રથી તે રાજા પણ બદલાઈ ગયો. અને તે કન્યા જરાગ્રસ્ત બની, તેના વાળ શ્વેત થઈ ગયા.

Verse 42

वलिभिः पूर्णितांगी च शीर्णदंता कुचच्युता । अमनोज्ञा विरूपांगी चिपिटाक्षी द्विजोत्तमाः

તેણાં અંગોમાં કરચલીઓ ભરાઈ ગઈ, દાંત તૂટી ગયા અને સ્તનો ઢળી પડ્યા. તે જોવામાં અપ્રિય, વિકૃત દેહવાળી અને ચિપટા નેત્રવાળી બની—હે દ્વિજોત્તમ!

Verse 43

सोपि राजा तथाभूतो वेपमानः पदेपदे । पप्रच्छ भूपतिः कोत्र देशः कोयं पुरं च किम्

એ રાજા પણ એવો જ રૂપ પામી, દરેક પગલે કંપતો પૂછવા લાગ્યો—“અહીં કયો દેશ છે? અને આ કયું નગર છે?”

Verse 44

अथ प्रोचुर्जनास्तस्य देश आनर्त इत्ययम् । अयं भूपोत्र विख्यातः सुधर्मज्ञो बृहद्बलः

પછી લોકોએ તેને કહ્યું—“આ દેશ ‘આનર્ત’ કહેવાય છે. અને આ પ્રસિદ્ધ રાજવંશનો પૌત્ર છે—સદ્ધર્મનો જાણકાર અને મહાબળવાન.”

Verse 46

यत्रैते मुनयः शांता दांताश्चाष्टगुणे रताः । तपरता महाभागाः स्नानजप्ययपरायणाः

જ્યાં આ મુનિઓ શાંત અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહવાળા, અષ્ટગુણોમાં રત છે; તપમાં તત્પર, મહાભાગ્યશાળી, અને સ્નાનવિધિ, જપ તથા યમ-નિયમમાં પરાયણ છે.

Verse 47

ततः स तु समाकर्ण्य रुरोद कृतनिःस्वनः । स्वसुतां तां समालिंग्य दुःखशोकसमन्वितः

આ સાંભળી તે ઊંચા સ્વરે રડી પડ્યો. પોતાની પુત્રીને આલિંગન કરીને તે દુઃખ અને શોકથી વ્યાપ્ત થયો.

Verse 48

तौ च वृद्धतमौ दृष्ट्वा रुदतौ कृपयान्विताः । सर्वे लोकाः समाजग्मुः पप्रच्छुश्च सुदुःखिताः

તે બંનેને અતિ વૃદ્ધ અને રડતા જોઈ, કરુણાથી દ્રવિત થઈ સર્વ લોકો એકત્ર થયા અને અત્યંત દુઃખિત થઈને પૂછવા લાગ્યા—શું બન્યું?

Verse 49

एतत्प्राप्तिपुरंनाम एषा साभ्रमती नदी । गर्तातीर्थमिदं पुण्यमेतस्याः परिकीर्तितम्

આ સ્થાનનું નામ ‘પ્રાપ્તિપુર’ છે અને આ ‘સાભ્રમતી’ નદી છે. આ નદીના સંબંધમાં અહીં ‘ગર્તતીર્થ’ નામનું પુણ્યપ્રદ તીર્થ પ્રસિદ્ધ રીતે કીર્તિત છે.

Verse 50

किं ते नष्टः प्रियः कश्चित्किं वा जातो धनक्षयः । पराभूतोसि वा किं त्वं केनापि वद मा चिरम्

શું તારો કોઈ પ્રિયજન ગુમ થયો છે? કે ધનહાનિ થઈ છે? અથવા કોઈએ તને પરાજિત કર્યો છે? કહો—વિલંબ ન કરશો.

Verse 51

धर्मज्ञो दुष्टहंता च साधूनां पालने रतः । राजा बृहद्बलोस्माकं येन ते कुरुते सुखम्

અમારા રાજા બૃહદ્બલ ધર્મજ્ઞ છે, દુષ્ટોનો સંહાર કરે છે અને સાધુઓના પાલન-રક્ષણમાં રત રહે છે; તેમના દ્વારા જ તમારું સુખ-કલ્યાણ સુરક્ષિત છે.

Verse 54

ततो भूयः समायातो यावत्पश्यामि भूतलम् । तावद्विलोमतां प्राप्तं सर्वं नो वेद्मि किञ्चन

પછી હું ફરી પાછો આવી ભૂમિતળને જોયું, તેટલામાં બધું જ ઉલટું થઈ ગયું હતું; મને કશું જ સમજાતું નથી.

Verse 55

तच्छ्रुत्वा ते जना गत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । बृहद्बलाय तत्सर्वमाचख्युस्तुष्टिसंयुताः

તે સાંભળીને તે લોકો ત્યાં ગયા; આશ્ચર્યથી તેમની આંખો વિસ્તરી ગઈ. સંતોષથી ભરાઈ તેમણે તે સર્વ બૃહદ્બલને નિવેદન કર્યું.

Verse 56

सोऽपि तत्सर्वमाकर्ण्य ततः शीघ्रतरं गतः । पद्भ्यामेव स्थितो यत्र सत्यसन्धो महीपतिः

તે પણ બધું સાંભળીને વધુ ઝડપથી ત્યાં ગયો, જ્યાં ધરતીના રક્ષક રાજા સત્યસંધ પગે ઊભા હતા.

Verse 57

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः कृतांजलिपुटः स्थितः । स्वागतं ते महीपाल भूयः सुस्वागतं च ते

પછી તેને પ્રણામ કરીને, કરજોડે ઊભો રહી ઊંચે સ્વરે બોલ્યો—“સ્વાગત છે, હે મહીપાલ; ફરીથી તમારું અતિ સुस્વાગત છે.”

Verse 58

इदं राज्यं निजं भूयो मया भृत्येन सादरम् । कुरुष्व स्वेच्छया देहि दानानि विविधानि च

આ રાજ્ય ફરીથી તમારું જ છે—તમારા ભૃત્યે આદરપૂર્વક અર્પણ કર્યું છે. તમારી ઇચ્છા મુજબ રાજ્ય કરો અને વિવિધ દાન પણ આપો.

Verse 59

ततस्तं च समालिंग्य शिरस्याधाय चासकृत् । उवाचाश्रुपरिक्लिन्नवदनो गद्गदाक्षरम्

પછી તેણે તેને આલિંગન કર્યું અને વારંવાર શિરસ પર ધારણ કર્યો. આંસુથી ભીંજાયેલા મુખે, ગદગદ વાણીમાં તે બોલ્યો.

Verse 62

बृहद्बल उवाच । पारंपर्येण राजेंद्र मयैतत्सकलं श्रुतम् । सत्यसंधो महीपालः कन्यामादाय निर्गतः

બૃહદ્બલ બોલ્યો—હે રાજેન્દ્ર! પરંપરાથી મેં આ સર્વ સાંભળ્યું છે. સત્યસંધ રાજા કન્યાને સાથે લઈને પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 63

कुत्रचिन्न समायातः स भूयोऽपि पुरोत्तमे । ततस्तत्सचिवै राज्यं प्रतिपाल्य चिरं नृप । अभिषिक्तस्ततः पुत्रः सुहयोनाम विश्रुतः

તે ફરી ક્યારેય ઉત્તમ નગરમાં પાછો આવ્યો નહિ. ત્યારબાદ, હે નૃપ! તેના મંત્રીઓએ લાંબા સમય સુધી રાજ્યનું પાલન કર્યું; પછી ‘સુહય’ નામે પ્રસિદ્ધ તેનો પુત્ર અભિષિક્ત થયો.

Verse 64

तस्याहं क्रमशो जातः सप्तसप्ततिमो विभो । पुरुषस्तव वंशस्य समुद्भूतो महापतिः

તેમાંથી ક્રમશઃ મારો જન્મ થયો—હે વિભો! હું સત્તોતેરમો છું; તારા વંશમાં ઉત્પન્ન થઈ મનુષ્યોમાં મહાધિપતિ બન્યો છું.

Verse 65

तस्मादत्रैव कल्याणे स्थानेऽस्मिन्मेध्यतां गते । गर्तातीर्थे कुरु विभो तपस्त्वमनया सह

અતએવ અહીં જ આ કલ્યાણમય સ્થાને—જે હવે પવિત્ર અને યજ્ઞયોગ્ય બન્યું છે—હે વિભો! આ સ્ત્રી સાથે ગર્તાતીર્થમાં તપ કર.

Verse 66

येन ते चरणौ नित्यं प्रणिपत्य त्रिसंधिजम् । श्रेयः प्राप्नोम्यसंदिग्धं प्रसादः क्रियतामिति

જેથી હું દરરોજ ત્રિસંધ્યાકાળે તારા ચરણોમાં નિત્ય પ્રણામ કરીને નિઃસંદેહ શ્રેય પ્રાપ્ત કરું—કૃપા કરીને મને પ્રસાદ આપો, (એવું તેણે કહ્યું)।

Verse 67

सत्यसंध उवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे मयासीत्स्थापितं पुरा । लिंगं वृषभनाथस्य तावदस्ति सुपुत्रक

સત્યસંધ બોલ્યા—હાટકેશ્વરજ ક્ષેત્રમાં મેં પૂર્વે વૃષભનાથનું લિંગ સ્થાપિત કર્યું હતું; હે સુપુત્ર, તે આજે પણ ત્યાં જ વિદ્યમાન છે.

Verse 68

तत्तस्याराधनं नित्यं करिष्यामि दिवानिशम् । तस्मात्प्रापय मां तत्र अनया सुतया सह

હું તેમની નિત્ય, દિવસ-રાત આરાધના કરીશ; તેથી આ પુત્રી સાથે મને ત્યાં પહોંચાડો.

Verse 69

एवं तयोः प्रवदतोरन्योन्यं भूमिपालयोः । गर्त्तातीर्थात्समायाता ब्राह्मणाः कौतुकान्विताः । श्रुत्वा भूमिपतिं प्राप्तं चिरंतनगुरुं शुभम्

આ રીતે તે બંને ભૂમિપાલો પરસ્પર વાત કરતા હતા ત્યારે કૌતુકથી ભરેલા બ્રાહ્મણો ગર્ત્તા-તીર્થથી આવી પહોંચ્યા. રાજા—એ શુભ, ચિરંતન ગુરુ—આવ્યા છે એવું સાંભળી તેઓ ત્યાં એકત્ર થયા.

Verse 70

ततः स पार्थिवस्तेषां दत्त्वार्घं प्रांजलिः स्थितः । प्रोवाच स्वर्गवृत्तांतमास्यतामिति सादरम्

પછી રાજાએ તેમને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું અને હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો. આદરપૂર્વક કહ્યું—“કૃપા કરીને બેસો અને સ્વર્ગવૃત્તાંત કહો.”

Verse 71

अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे यथाज्येष्ठं यथासुखम् । उपविष्टा नरेंद्रस्य चतुर्दिक्षु सुविस्मिताः । पप्रच्छुस्तं च भूपालं वार्तां ब्रह्मगृहोद्भवाम्

પછી તે બધા બ્રાહ્મણો જ્યેષ્ઠતા અને સુખ મુજબ, અત્યંત આશ્ચર્યથી, રાજાને ચારે દિશામાં ઘેરીને બેસી ગયા. અને તેમણે તે ભૂપાલને બ્રહ્માના ધામમાંથી ઉદ્ભવેલી વાર્તા વિષે પૂછ્યું.

Verse 72

यथा स तत्र निर्यात आगतश्च यथा पुरा । आलापाः पद्मयोनेश्च यथा जातास्त्वनेकशः

તેઓએ પૂછ્યું—તે ત્યાંથી કેવી રીતે પ્રસ્થાન કર્યો અને પૂર્વવત્ કેવી રીતે પાછો આવ્યો; તેમજ પદ્મયોનિ બ્રહ્મા સાથે નાનાવિધ કેટલાં સંવાદો થયા?

Verse 73

ततः कथांतमासाद्य सत्यसंधो महीपतिः । किंचिदासाद्य तं प्राह समीपस्थं बृहद्बलम्

પછી કથાનો અંત આવતાં સત્યસંકલ્પ રાજા થોડો નજીક જઈ, નજીક ઊભેલા બૃહદ્બલને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 74

मया इष्टं मखैश्चित्रैरनेकैर्भूरिदक्षिणैः । दानानि च विचित्राणि येषां संख्या न विद्यते

મેં અનેક અદ્ભુત યજ્ઞો બહુ દક્ષિણાસહિત કર્યા છે; તેમજ અનેક પ્રકારનાં દાન આપ્યાં છે—જેનાં ગણતરી શક્ય નથી।

Verse 75

एकदाहं गतः पुत्र चमत्कारपुरोत्तमे । दृष्टं मया पुरं तच्च समंताद्ब्राह्मणैवृतम्

એક વખત, પુત્ર, હું ચમત્કાર નામના ઉત્તમ નગરમાં ગયો; મેં તે નગર જોયું, જે ચારે તરફથી બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલું હતું।

Verse 76

जपस्वाध्यायसंपन्नैरग्निहोत्रपरायणैः । गृहस्थधर्मसंपन्नैर्लोकद्वयफलान्वितैः

તે નગર જપ-સ્વાધ્યાયથી સંપન્ન, અગ્નિહોત્રમાં પરાયણ, ગૃહસ્થધર્મમાં નિપુણ—અને ઇહ-પર લોકના ફળથી યુક્ત જનોથી પરિપૂર્ણ હતું।

Verse 77

ततश्च चिंतितं चित्ते स वन्यो मम पूर्वजः । येनैषोपार्जिता कीर्तिः शाश्वती क्षयवर्जिता

ત્યારે મેં હૃદયમાં વિચાર્યું—‘મારા તે પૂર્વજ ખરેખર ઉદાર અને શ્રેષ્ઠ હતા; જેમના દ્વારા આ કીર્તિ પ્રાપ્ત થઈ—શાશ્વત, ક્ષયરહિત અને અવિનાશી.’

Verse 78

तस्मादहमपि स्थाप्य पुरमीदृक्समुच्छ्रितम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तत्कीर्तिपरिवृद्धये

અતએવ હું પણ આવી ઊંચી નગરી સ્થાપી, તે કીર્તિની વૃદ્ધિ માટે તેને બ્રાહ્મણોને દાન આપીશ।

Verse 79

एवं चितयमानस्य मम नित्यं महीपते । अवांतरेण संजातं ब्रह्मलोकप्रयाणकम्

હે મહીપતે, હું નિત્ય આમ જ વિચારતો હતો; એટલામાં જ મને બ્રહ્મલોકપ્રયાણનો અવસર ઉપસ્થિત થયો।

Verse 80

एतदेकं हि मे चित्ते पश्चात्तापकरं स्थितम् । नान्यत्किंचिन्महीपाल कृतकृत्यस्य सर्वतः

હે મહીપાલ, મારા ચિત્તમાં માત્ર આ એક જ પશ્ચાત્તાપનું કારણ બની રહ્યું; આ સિવાય સર્વ રીતે કૃતકૃત્ય હોવા છતાં કંઈ પણ બાકી ન હતું।

Verse 81

तस्मात्प्रार्थय विप्रेंद्रान्कांश्चिदेषां महात्मनाम् । येन यच्छामि सुस्थानं कृत्वा तेभ्यस्तवाज्ञया

અતએવ આ મહાત્મા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોમાંથી કેટલાકને તમે વિનંતી કરો, જેથી તમારી આજ્ઞાથી હું તેમને યોગ્ય ઉત્તમ નિવાસસ્થાન બનાવી તેમને અર્પણ કરી શકું।

Verse 82

ततः स प्रार्थयामास तदर्थं ब्राह्मणोत्तमान् । ममोपरि दयां कृत्वा क्रियतां भोः परिग्रहः

પછી તેણે તે હેતુ માટે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને વિનંતી કરી— “હે મહાશયો, મારા પર દયા કરીને કૃપાપૂર્વક આ દાન સ્વીકારો।”

Verse 83

अस्य भूपस्य सद्भक्त्या यच्छतः पुरमुत्तमम् । अहं वः पालयिष्यामि सर्वे मद्वंशजाश्च ते

“આ રાજા સચ્ચી ભક્તિથી તમને ઉત્તમ નગર અર્પે છે; હું તમારું સર્વનું રક્ષણ કરીશ, અને તમે બધા મારા વંશજ ગણાશો।”

Verse 84

ततः कांश्चित्सुकृच्छ्रेण समानीय बृहद्बलः । राज्ञे निवेदयामास एतेभ्यो दीयतामिति

પછી બૃહદ્બલે બહુ કઠિનાઈથી કેટલાક લોકોને એકત્ર કરીને રાજાને નિવેદન કર્યું— “આ તેમને જ આપવું।”

Verse 85

ततः प्रक्षाल्य सर्वेषां पादान्स पृथिवीपतिः । सत्यसंधो ददौ तेभ्यः पुरार्थं भूमिमुत्तमाम्

પછી સત્યસંધ પૃથ્વીપતિએ સૌના પગ ધોઈને નગર સ્થાપનાર્થે તેમને ઉત્તમ ભૂમિ અર્પી।

Verse 86

बृहद्बलस्य चादेशं ददौ संप्रस्थितः स्वयम् । त्वयैतद्योग्यतां नेयं पुरं परपुरंजय

અને પોતે પ્રસ્થાન કરતાં તેણે બૃહદ્બલને આદેશ આપ્યો— “હે પરપુરંજય, તું આ નગરને યોગ્ય વ્યવસ્થા અને યોગ્યતા સુધી પહોંચાડજે।”

Verse 87

गत्वा च स तया सार्धं तत्क्षेत्रं हाटकेश्वरम् । तल्लिंगं प्राप्य संहृष्टश्चिरं तेपे तपस्ततः

તે તેણી સાથે તે પવિત્ર હાટકેશ્વર ક્ષેત્રે ગયો. તે લિંગને પ્રાપ્ત કરી હર્ષિત થયો અને ત્યાં દીર્ઘકાળ સુધી તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 88

सापि कर्णोत्पला प्राप्य किंचित्पुण्यं जलाशयम् । तपस्तेपे प्रतिष्ठाप्य गौरीं श्रद्धासमन्विता

તેણી પણ—કર્ણોત્પલા—એક પુણ્યપ્રદ જળાશયે પહોંચી. ત્યાં ગૌરીની પ્રતિષ્ઠા કરીને શ્રદ્ધાસહિત તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 89

एतस्मिन्नंतरे राजा कालधर्ममुपागतः । आनर्ताधिपतिर्युद्धे हतः पुत्रैः समन्वितः

આ દરમિયાન રાજા કાળધર્મ (મૃત્યુ)ને પામ્યો. આનર્તનો અધિપતિ પોતાના પુત્રો સહિત યુદ્ધમાં હણાયો.

Verse 90

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे गर्तातीर्थसमुद्भवाः । सत्यसंधं समभ्येत्य प्रोचुर्दुःखसमन्विताः

પછી ગર્તાતીર્થ સાથે સંબંધિત તે બધા બ્રાહ્મણો સત્યસંધ પાસે આવી દુઃખથી ભરાઈને બોલ્યા.

Verse 91

परिग्रहः कृतोऽस्माभिः केवलं पृथिवीपते । न च किंचित्फलं जातं वृत्तिजं नः पुरोद्भवम्

“હે પૃથ્વીપતિ! અમે માત્ર નામમાત્ર પરિગ્રહ કર્યો; પરંતુ કોઈ ફળ થયું નથી, નગરમાંથી મળવાની અમારી જીવિકા પણ ઊભી થઈ નથી.”

Verse 92

तस्मात्कुरु स्थितिं त्वं च स्वधर्मपरिवृद्धये । येन तद्वर्तनोपायो ह्यस्माकं नृपसत्तम

અતએવ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સ્વધર્મની વૃદ્ધિ માટે તું સ્થિર વ્યવસ્થા કર; જેથી અમારે જીવનનિર્વાહ અને સદાચારની સતતતા માટે ઉપાય ઉપજે.

Verse 93

सत्यसंध उवाच । आनर्त्ताधिपतिश्चाहं सत्यसंध इति स्मृतः । मम कर्णोत्पलानाम सुतेयं दयिता सदा । सोहमस्याः प्रदानार्थं ब्रह्मलोकमितो गतः । प्रष्टुं पितामहं देवं स्थितस्तत्र मुहूर्तवत्

સત્યસંધ બોલ્યો—હું આનર્તનો અધિપતિ છું અને ‘સત્યસંધ’ નામે પ્રસિદ્ધ છું. મારી કર્ણોત્પલા નામની સદા પ્રિય પુત્રી છે. તેને વિવાહમાં દાન કરવા માટે હું અહીંથી બ્રહ્મલોક ગયો, પિતામહ દેવ બ્રહ્માને પૂછવા, અને ત્યાં જાણે ક્ષણમાત્ર રહ્યો.

Verse 94

सत्यसन्ध उवाच । संन्यस्तोऽहं द्विजश्रेष्ठा वृत्तिं कर्तुं न च क्षमः । यदि मे स्यात्पुमान्कश्चिदन्वयेऽपि न संशयः

સત્યસંધ બોલ્યો—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મેં સંન્યાસ લીધો છે; લોકિક જીવનનિર્વાહ કરવો મને શક્ય નથી. જો મારા વંશમાં કોઈ પુરુષ વારસ હોત—એમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 95

तस्माद्व्रजथ हर्म्यं स्वं प्रसादः क्रियतां मम । अभाग्यैर्भवदीयैश्च हतो राजा बृहद्बलः

અતએવ, તમે તમારા મહેલમાં પાછા જાઓ; મારા પર પ્રસાદ કરો. તમારા લોકો સાથે જોડાયેલા દુર્ભાગ્ય અને મારા અભાગ્યથી રાજા બૃહદ્બલ માર્યા ગયા છે.

Verse 96

एवमुक्ताश्च ते विप्रा मत्वा तथ्यं च तद्वचः । स्वस्थानं त्वरिता जग्मुः सोऽपि चक्रे तपश्चिरम्

આ રીતે કહ્યા પછી તે બ્રાહ્મણોએ તેના વચનને સત્ય માનીને ઝડપથી પોતાના સ્થાને ગયા; અને તેણે પણ લાંબા સમય સુધી તપ કર્યું.

Verse 125

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनंनाम पंचविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘સત્યસંધ નૃપતિના વૃતાંત-વર્ણન’ નામે એકસો પચ્ચીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।