Adhyaya 117
આ અધ્યાયમાં પ્રશ્નોત્તર રૂપે ધર્મતત્ત્વની ચર્ચા થાય છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—ભટ્ટિકાના શરીરમાંથી વિષધર સર્પોના દંશદાંત કેમ ઝરી પડ્યા, તેનું કારણ તપ છે કે મંત્ર? સૂત કહે છે કે ભટ્ટિકા અલ્પવયે વિધવા બની કેદારક્ષેત્રમાં અખંડ ભક્તિ અને તપમાં સ્થિર રહી; તે રોજ દેવતા સમક્ષ મધુર ગાન કરતી. તેના ગાનની સૌંદર્ય-ભક્તિશક્તિથી આકર્ષાઈ તક્ષક અને વાસુકિ બ્રાહ્મણવેશમાં આવ્યા; પછી તક્ષકે ભયંકર નાગરૂપ ધારણ કરીને તેને પાતાળમાં અપહરણ કરી. ભટ્ટિકાએ નૈતિક સ્પષ્ટતા અને ધૈર્યથી કોઈ દબાણ સ્વીકાર્યું નહીં; શરતસભર શાપ ઉચ્ચારતાં તક્ષકને સમાધાન શોધવું પડ્યું. ઈર્ષ્યાગ્રસ્ત નાગપત્નીઓથી વિવાદ ઊભો થયો; રક્ષાવિદ્યા જપાઈ અને એક નાગિનીના દંશથી દાંત ઝરી પડ્યા—આ જ આરંભિક પ્રશ્નનું કારણ બને છે. ભટ્ટિકાએ આક્રમક નાગિનીને શાપથી માનવી બનાવી અને ભવિષ્ય નિર્ધારિત કર્યું—તક્ષક સૌરાષ્ટ્રમાં રાજજન્મ લેશે અને ભટ્ટિકા આગળ ‘ક્ષેમંકરી’ નામે માનવરૂપે જન્મ લઈને તેની સાથે પુનર્મિલન કરશે. કેદાર પરત ફર્યા પછી સમાજે તેની શુદ્ધિ અંગે શંકા કરી. ભટ્ટિકા સ્વેચ્છાએ અગ્નિપરીક્ષામાં પ્રવેશી; અગ્નિ જળ બની ગયો, પુષ્પવર્ષા થઈ અને દિવ્ય દૂતે તેને નિષ્કલંક જાહેર કરી. અંતે તેના નામે એક તીર્થ સ્થાપિત થયું; વિષ્ણુના શયન/બોધન વ્રતોના અવસરે ત્યાં સ્નાન કરનારને ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક ફળનું વચન આપવામાં આવે છે. ભટ્ટિકા તપ-ઉપાસના ચાલુ રાખીને ત્રિવિક્રમ પ્રતિમા અને પછી મહેશ્વર લિંગ તથા મંદિરની સ્થાપના કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । भट्टिकाख्या पुरा प्रोक्ता या त्वया सूतनन्दन । कस्मात्तस्याः शरीरान्ताद्दंष्ट्रा नागसमुद्भवाः
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતનંદન! તમે અગાઉ ભટ્ટિકા નામની સ્ત્રીનું વર્ણન કર્યું હતું. તેના શરીરના અંત ભાગમાંથી નાગસમુદ્ભવ દંષ્ટ્રાઓ કયા કારણથી ઉત્પન્ન થઈ?
Verse 2
विशीर्णाः किं प्रभावश्च तपसः सूतनन्दन । किं वा मंत्रप्रभावश्च एतन्नः कौतुकं परम्
હે સૂતનંદન! તે દંષ્ટ્રાઓ કયા પ્રભાવથી ભંગ થઈ—તપસ્યાના પ્રભાવથી કે મંત્રના પ્રભાવથી? આ અમારું પરમ કૌતુક છે; કૃપા કરીને કહો.
Verse 3
यन्मानुषशरीरेऽपि विशीर्णास्ता विषोल्बणाः । नागानां तु विशेषेण तस्मात्सर्वं प्रकीर्तय
વિષથી ઉગ્ર એવી પીડાઓ માનવ શરીરને પણ ચીરવી નાખે છે; નાગોના વિષયમાં તો વિશેષ જ. તેથી સમગ્ર વાત વિસ્તારે કહો.
Verse 4
।सूत उवाच । सा पुरा ब्राह्मणी बाल्ये वर्तमाना पितुर्गृहे । वैधव्येन समायुक्ता जाता कर्मविपाकतः
સૂતે કહ્યું—પ્રાચીનકાળે તે બ્રાહ્મણી બાળપણમાં પિતાના ઘરમાં રહેતી હતી; કર્મવિપાકથી તે વૈધવ્યને પ્રાપ્ત થઈ.
Verse 5
ततो बाल्येऽपि शुश्राव शास्त्राणि विविधानि च । देवयात्रां प्रचक्रेऽथ तीर्थे स्नाति समाहिता
પછી તેણે બાળપણમાં પણ વિવિધ શાસ્ત્રોનું શ્રવણ કર્યું; ત્યારબાદ દેવયાત્રા કરી અને એકાગ્ર મનથી તીર્થમાં સ્નાન કર્યું.
Verse 6
तत्र केदारदेवं च गत्वा नित्यं समाहिता । प्रातरुत्थाय गीतं च भक्त्या चक्रे तदग्रतः
તે ત્યાં રોજ કેદારદેવ પાસે જઈ મનને એકાગ્ર રાખતી. પ્રાતઃકાળે ઊઠીને તે શ્રદ્ધાભાવે તેમના સમક્ષ ભજન ગાતી હતી.
Verse 7
ततस्तद्गीतलौल्येन पातालात्समुपेत्य च । तक्षको वासुकिश्चैव द्विज रूपधरावुभौ
તેના ગાન પ્રત્યેના લાવણ્ય-આકર્ષણથી તક્ષક અને વાસુકિ પાતાળમાંથી ઉપર આવ્યા; બંનેએ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કર્યું.
Verse 8
साऽपि तत्र महद्गीतं तानैः सर्वैरलंकृतम् । मूर्च्छनाभिः समोपेतं सप्तस्वरविराजितम्
તેણે પણ ત્યાં એક મહાન ગીત ગાયું, જે સર્વ તાનોથી અલંકૃત હતું; મૂર્ચ્છનાઓથી સમૃદ્ધ અને સપ્તસ્વરોથી વિરાજમાન.
Verse 9
यतिभिश्च तथा ग्रामैर्वर्णग्रामैः पृथ ग्विधैः । ततं च विततं चैव घनं सुषिरमेव च
યતિ-લય તથા ગ્રામ-રાગો સાથે, વિવિધ વર્ણસમૂહો સહિત; અને તત, વિતત, ઘન તથા સુષિર—આ સર્વ વાદ્યોના સંગે તેનું ગાન પરિપૂર્ણ બન્યું.
Verse 10
तालकालक्रियामानवर्धमानादिकं च यत् । अविदग्धापि सा तेषां गीतांगानां द्विजांगना । केवलं कंठसंशुद्ध्या ताभ्यां तोषं समादधे
તાલ, કાલ, ક્રિયા, માન, વર્ધમાન વગેરે ગાનના અંગો જે કંઈ હોય—તે શાસ્ત્રીય રીતે તાલીમપ્રાપ્ત ન હતી, છતાં તે બ્રાહ્મણ સ્ત્રીએ માત્ર કંઠશુદ્ધિથી જ તે બંનેને પ્રસન્ન કર્યા.
Verse 12
ततस्तद्गीतलोभेन सर्वे तत्पुरवासिनः । प्रातरुत्थाय केदारं समागच्छंति कौतुकात् । कस्य चित्त्वथ कालस्य नागौ तौ स्वपुरं प्रति । निन्युर्बलात्समुद्यम्य सर्वलोकस्य पश्यतः
પછી તે ગાનની લાલસાથી નગરના સર્વ નિવાસીઓ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને કૌતુકથી કેદાર પહોંચ્યા. પરંતુ થોડા સમય પછી તે બે નાગ સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા હતા તેમ તેને બળપૂર્વક ઉઠાવી પોતાના નગર તરફ લઈ ગયા.
Verse 13
नागरूपं समाधाय रौद्रं जनविभीषणम् । भोगाग्र्येण च संवेष्ट्य पातालतलमभ्ययुः
લોકોને ભયભીત કરતું ઉગ્ર નાગરૂપ ધારણ કરીને, અને પોતાના શ્રેષ્ઠ ભોગોથી તેને વળગી, તે પાતાળના તળમાં ઉતરી ગયો.
Verse 14
अथ तां स्वगृहं नीत्वा प्रोचतुः कामपीडितौ । भवावाभ्यां विशालाक्षि भार्या धर्मपरायणा । एतदर्थं समानीता त्वं पाताले महीतलात्
પછી તેને પોતાના ગૃહમાં લઈ જઈ, કામથી પીડિત તેઓ બોલ્યા—“હે વિશાલાક્ષિ! તું અમારી ધર્મપરાયણા પત્ની થા. આ હેતુથી જ તને ભૂમિતલથી પાતાળમાં લાવવામાં આવી છે.”
Verse 15
भट्टिकोवाच । यत्त्वं तक्षक मां शांतामनपेक्षां रतोत्सवे । आनैषीरपहृत्याशु ब्राह्मणान्वय संभवाम्
ભট্টિકા બોલી—“હે તક્ષક! રતિના ઉન્માદમાં તું મને—શાંત, અનિચ્છુક, બ્રાહ્મણ વંશમાં જન્મેલી—ઝડપથી અપહરણ કરીને લઈ આવ્યો.”
Verse 16
मानुषं रूपमास्थाय पुरा मां त्वं समाश्रितः । कामोपहृतचित्तात्मा तस्मान्मर्त्यो भविष्यसि
“પૂર્વે માનવરૂપ ધારણ કરીને તું મારી પાસે આવ્યો; કામે તારો ચિત્ત અને આત્મા હરી લીધો. તેથી તું મર્ત્ય (નશ્વર) બનશે.”
Verse 17
यदि मां त्वं दुराचार धर्षयिष्यसि वीर्यतः । शतधा तव मूर्धाऽयं सद्य एव भविष्यति
હે દુષ્ટ, જો તું બળપૂર્વક મને અપમાનિત કરવા પ્રયત્ન કરશ, તો તારો આ મસ્તક તત્ક્ષણે સો ખંડોમાં ફાટી જશે।
Verse 18
तं श्रुत्वा सुमहाशापं तस्याः स भयविह्वलः । ततः प्रसादयामास कृतांजलिपुटः स्थितः
તેણીનો અતિ મહાશાપ સાંભળીને તે ભયથી વ્યાકુળ થયો; પછી હાથ જોડીને ઊભો રહી તેણીને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યો।
Verse 19
मया त्वं कामसक्तेन समानीता सुमोहतः । तस्मात्कुरु प्रसादं मे शापस्यांतो यथा भवेत्
કામાસક્ત અને અત્યંત મોહગ્રસ્ત થઈને મેં તને અહીં લાવી; તેથી મારા પર પ્રસન્ન થા, જેથી શાપનો અંત થાય।
Verse 20
सूत उवाच । एवं प्रसादिता तेन तक्षकेण द्विजात्मजा । ततः प्रोवाच तं नागं बाष्पव्याकुललोचना
સૂત બોલ્યા—આ રીતે તક્ષક દ્વારા પ્રસન્ન કરાયેલી બ્રાહ્મણકન્યા, આંસુઓથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળી, પછી તે નાગને બોલી।
Verse 21
यदि मां मर्त्यलोके त्वं भूयो न यसि तक्षक । तत्र शापस्य पर्यंतं करिष्यामि न संशयः
હે તક્ષક, જો તું મારા કારણે ફરી મર્ત્યલોકમાં ન જાય, તો હું નિઃસંદેહ શાપનો અંત કરી દઈશ।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे ज्ञात्वा मानुषीं स्वगृहागताम् । तक्षकेण समानीतां कामोपहतचे तसा
આ દરમિયાન, કામથી મોહિત થયેલા તક્ષકે એક માનવ સ્ત્રીને પોતાના ગૃહમાં લાવી છે—એ જાણીને સૌના મનમાં તદનુરૂપ ભાવ ઊઠ્યો।
Verse 23
ततस्तस्य कलत्राणि महेर्ष्यासंश्रितानि च । तस्या नाशार्थमाजग्मुः कोपरक्तेक्षणानि च
પછી, ઈર્ષ્યાથી મહર્ષિનો આશ્રય લીધેલી તેની પત્નીઓ, ક્રોધથી રક્તવર્ણ નેત્રો ધરાવી, તેણીના વિનાશ માટે આવી પહોંચી।
Verse 24
अथ तासां परिज्ञाय तक्षकः स विचेष्टितम् । वाञ्छञ्छापस्य पर्यंतं तत्पार्श्वाद्भयसंयुतः
તેમની ચેષ્ટા અને ભાવ જાણીને ભયગ્રસ્ત તક્ષક, શાપના અંતની ઇચ્છા રાખી, રક્ષણ માટે તેણીના પાર्श્વે જઈ રહ્યો।
Verse 25
वज्रां नामास्मरद्विद्यां तस्या गात्रं ततस्तया । योजयामास रक्षार्थं प्राप्ता चाथ भुजंगमी
તેણે ‘વજ્રા’ નામની વિદ્યાનું સ્મરણ કરી, તેના બળથી પોતાના દેહનું રક્ષણ કર્યું; ત્યારબાદ નાગિણી ત્યાં આવી પહોંચી।
Verse 26
अदशत्तां ततः क्रुद्धा ब्राह्मणस्य सुतां सतीम् । सपत्नीं मन्यमानोच्चैः शीर्णदंष्ट्रा व्यजायत
પછી ક્રોધિત નાગિણીએ તે બ્રાહ્મણની સતી પુત્રીને સપત્ની માનીને દંશ કર્યો; અને તેના દંષ્ટ્રા તૂટી ને નષ્ટ થઈ ગઈ।
Verse 27
अथ तामपि सा क्रुद्धा शशाप द्विजसंभवा । दृष्ट्वा सापत्न्यजैर्भावैर्वर्तमानां सहेर्ष्यया
ત્યારે બ્રાહ્મણકુલમાં જન્મેલી તે સ્ત્રી ક્રોધિત થઈ તેને પણ શાપ આપ્યો. સોપત્ની જેવી ઈર્ષ્યાભાવથી તે વર્તે છે એમ જોઈને।
Verse 28
यस्मात्त्वं दोषहीनां मां सदोषामिव मन्यसे । तस्माद्भव द्रुतं पापे मानुषी दुःखभागिनी
તું મને—દોષરહિત હોવા છતાં—દોષિણી સમજી લે છે; તેથી, હે પાપિની, તું તુરંત માનુષી સ્ત્રી બની દુઃખની ભાગીદાર થા।
Verse 29
अथ तां संगृहीत्वा स तक्षको नागसत्तमः । केदारायतने तस्मिन्नर्धरात्रे मुमोच ह
પછી નાગોમાં શ્રેષ્ઠ તક્ષકે તેને ઉઠાવી, તે કેદારાયતનમાં અર્ધરાત્રે મુક્ત કરી દીધી।
Verse 30
ततः प्रोवाच तां देवीं कृतां जलिपुटः स्थितः । शापांतं कुरु मे साध्वि स्वगृहं येन याम्यहम्
ત્યારે તે હાથ જોડીને ઊભો રહી તે સાધ્વી દેવીને બોલ્યો—“હે સાધ્વી, મારા શાપનો અંત કરો, જેથી હું મારા સ્વગૃહે જઈ શકું.”
Verse 31
भट्टिकोवाच । सौराष्ट्रविषये राजा त्वं भविष्यसि पन्नग । भूमौ रैवतको नाम भोगानां भाजनं सदा
ભট্টિકાએ કહ્યું—“હે પન્નગ, તું સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં રાજા બનશે. ધરતી પર ‘રૈવતક’ નામનું સ્થાન સદા ભોગ-સમૃદ્ધિનું પાત્ર રહેશે.”
Verse 32
ततश्चैव तनुं त्यक्त्वा क्षेत्रेष्वाश्रममध्यतः । संप्राप्स्यसि निजं स्थानं तत्क्षेत्रस्य प्रभावतः
ત્યારબાદ આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, આશ્રમના મધ્યમાં, દેહ ત્યજીને, તે ક્ષેત્રના પ્રભાવથી તું પોતાનું નિજ સ્થાન પ્રાપ્ત કરશ।
Verse 33
तक्षक उवाच । एषा मम प्रिया कांता त्वया शापेन योजिता । या सा भवतु मे भार्या मानुषत्वेऽपि वर्तिते
તક્ષકે કહ્યું—આ મારી પ્રિય કાંતા તારા શાપથી બંધાઈ ગઈ છે; તે માનુષ્ય અવસ્થામાં પણ રહે તો મારી પત્ની જ બને।
Verse 34
एत त्कुरु प्रसादं मे दीनस्य परियाचतः । माऽस्या भवतु चान्येन पुरुषेण समागमः
હું દીન થઈને વિનંતી કરું છું—મારે આ પ્રસાદ કરો; તેનો અન્ય કોઈ પુરુષ સાથે સંગમ ન થાઓ।
Verse 35
भट्टिकोवाच । आनर्ताधिपतेरेषा भवित्री दुहिता शुभा । ततः पाणिग्रहं प्राप्य भार्या तव भविष्यति
ભট্টિકાએ કહ્યું—આ આનર્તાધિપતિની શુભ પુત્રી બની જન્મશે; પછી પાણિગ્રહણ પામી તારી પત્ની બનશે।
Verse 36
क्षेमंकरीति विख्याता रूपयौवनशालिनी । त्वया सार्धं बहून्भोगान्भुक्त्वाऽथ पृथिवीतले । परलोके पुनस्त्वां वै चानुयास्यति शोभना
તે ‘ક્ષેમંકરી’ નામે વિખ્યાત, રૂપ-યૌવનથી યુક્ત હશે; પૃથ્વી પર તારી સાથે અનેક ભોગ ભોગવી, પરલોકમાં પણ તે શોભના તારો અનુસરણ કરશે।
Verse 37
सूत उवाच । एवं च स तया प्रोक्तः क्षम्यतामिति सादरम् । प्रणिपत्य जगामाऽथ निजं स्थानं प्रहर्षितः
સૂતજી બોલ્યા—તેણે એમ કહ્યે પછી તેણે આદરપૂર્વક કહ્યું, “મને ક્ષમા કરશો.” પછી પ્રણામ કરીને હર્ષિત થઈ પોતાના સ્થાને ગયો.
Verse 38
साऽपि प्राप्ते निशाशेषे केदारस्य पुरः स्थिता । पुनश्चक्रे च तद्गीतं श्रुतिसौख्यकरं परम्
અને જ્યારે રાત સંપૂર્ણ પૂરી થઈ, ત્યારે તે પણ કેદારના સમક્ષ ઊભી રહી અને ફરી તે જ ગીત ગાયું, જે શ્રવણને પરમ સુખ આપનારું હતું.
Verse 39
अथ तस्य समायाताः केदारस्य दिदृक्षवः । पुनः केदारभक्त्याढ्या ब्राह्मणाः शतशः परम्
પછી કેદારના દર્શનની ઇચ્છાથી, કેદારભક્તિથી સમૃદ્ધ સૈકડો-સૈકડો બ્રાહ્મણો ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 40
ते तां दृष्ट्वा समायातां भट्टिंकां तां द्विजोद्भवाम् । विस्मयेन समायुक्ताः पप्रच्छुस्तदनंत रम्
ત્યાં આવેલી બ્રાહ્મણકુલજાત ભટ્ટિંકારને જોઈ તેઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા અને તરત જ તેને પૂછવા લાગ્યા.
Verse 42
कस्मात्पुनः प्रमुक्ताऽसि सर्वं वद यथातथम् । अत्र नः कौतुकं जातं सुमहत्तव कारणात्
“તું ફરી કેવી રીતે મુક્ત થઈ? જે જેમ બન્યું તે બધું યથાતથ્ય કહો. તારા આ અદભુત કારણથી અમને અહીં બહુ મોટું કૌતુક થયું છે.”
Verse 43
सूत उवाच । ततः सा कथयामास सर्वं तक्षकसंभवम् । वृत्तांतं नागसंभूतं शापानुग्रहजं तथा
સૂત બોલ્યા—પછી તેણીએ તક્ષકથી ઉત્પન્ન થયેલો સર્વ વૃત્તાંત, નાગથી જન્મેલો પ્રસંગ તથા શાપ અને અનુગ્રહથી બનેલો ઘટનાક્રમ યથાવત્ કહી સંભળાવ્યો।
Verse 44
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तं सर्वं तस्याः कुटुम्बकम् । रोरूयमाणं दुःखार्तं श्रुत्वा तां तत्र चागताम्
એ જ સમયે તેણીનું સમગ્ર કુટુંબ ત્યાં આવી પહોંચ્યું. તેણી ત્યાં આવી છે એમ સાંભળીને તેઓ દુઃખથી પીડિત, રડતાં-બિલખતાં તે સ્થળે દોડી આવ્યા।
Verse 45
अथ सा जननी तस्या वाष्प पर्याकुलेक्षणा । सस्वजे तां तथा चान्याः सख्यः स्निग्धेन चेतसा
પછી તેની માતા, આંસુઓથી વ્યાકુલ આંખોવાળી, તેને ગળે લગાવી; અને અન્ય સખીઓએ પણ સ્નેહભર્યા હૃદયથી તેને આલિંગન આપ્યું।
Verse 46
ततो निन्युर्गृहं स्वं च शृण्वंतश्च मुहुर्मुहुः । नागलोकोद्भवां वार्तां विस्य याविष्टचेतसः
પછી તેઓ તેણીને પોતાના ઘેર લઈ ગયા. નાગલોકથી ઉદ્ભવેલી તે વાત તેઓ વારંવાર સાંભળતા રહ્યા; આશ્ચર્યથી તેમનું ચિત્ત તેમાં જ તલ્લીન બન્યું।
Verse 47
अथ तत्र पुरे पौराः सर्वे प्रोचुः परस्परम् । अयुक्तं कृतमेतेन ब्राह्मणेन दुरात्मना
પછી તે નગરમાં બધા નાગરિકો પરસ્પર કહેવા લાગ્યા—“આ દુરાત્મા બ્રાહ્મણે અયોગ્ય, અનુચિત કર્મ કર્યું છે।”
Verse 48
यदानीता सुतरुणी परहर्म्योषिता तया । अन्येषामपि विप्राणां संति नार्यो ह्यनेकशः
તેણે અતિ યુવાન કન્યાને પાછી લાવી છે, જે પરપુરુષની પત્ની બની ગઈ હતી. અને અન્ય બ્રાહ્મણોમાં પણ આવી અનેક સ્ત્રીઓ છે.
Verse 49
तरुण्यो रूपवत्यश्च वैधव्येन समन्विताः । तासामपि च सर्वासामेष न्यायो भविष्यति । योनिसंकरजो नूनं तस्मान्निर्वास्यतामिति
યુવાન અને રૂપવતી સ્ત્રીઓ પણ છે, જે વૈધવ્યથી યુક્ત છે. તેમની સૌની બાબતમાં પણ આ જ ‘ન્યાય’ આગળ નિયમ બનશે. તે નિશ્ચયે વર્ણસંકરજ છે; તેથી તેને નિર્વાસિત કરવો—એવું તેમણે કહ્યું.
Verse 50
एकीभूय ततः सर्वे ब्राह्मणं तं द्विजोत्तमाः । सामपूर्वमिदं वाक्यं प्रोचुः शास्त्र समुद्भवम्
પછી તે બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ એકત્ર થઈ તે બ્રાહ્મણને પ્રથમ સામ (મધુર) વચનો સાથે સંબોધ્યો અને શાસ્ત્રમાંથી ઉદ્ભવેલું આ વચન કહ્યું.
Verse 51
एषा तव सुता विप्र तरुणी रूपसंयुता । सानुरागेण नागेण पाताले च समाहृता
હે વિપ્ર! આ તમારી પુત્રી છે—યુવાન અને રૂપસંપન્ન. અનુરાગથી ભરેલા એક નાગે તેને પાતાળમાં લઈ ગયો હતો.
Verse 52
तद्वक्ष्यति प्रमुक्ताहं निर्दोषा तेन रागिणा । न श्रद्धां याति लोकोऽयं शुद्धैषा समुदाहृता
તે કહેશે—‘મને મુક્ત કરવામાં આવી; તે રાગી દ્વારા (આણવામાં આવી) હોવા છતાં હું નિર્દોષ છું.’ છતાં આ લોક વિશ્વાસ કરતો નથી, ભલે તેને શુદ્ધ કહેવાઈ હોય.
Verse 53
तस्माच्छुद्धिं द्विजेद्राणां प्रयच्छतु द्विजोत्तम । येनान्येषामपि प्राज्ञ विनश्यंति न योषितः
અતએવ, હે દ્વિજોત્તમ, દ્વિજોના મુખ્ય પુરુષો માટે શુદ્ધિનો ઉપાય આપો; જેથી, હે પ્રાજ્ઞ, અન્ય સ્ત્રીઓ પણ શંકા અને કલંકથી વિનાશ પામે નહીં.
Verse 54
बाढमित्येव स प्रोक्त्वा ततस्तां विजने सुताम् । पप्रच्छ यदि ते दोषः कश्चिदस्ति प्रकीर्तय
તે “ઠીક છે” કહીને, પછી એકાંતમાં પોતાની પુત્રીને પૂછ્યું— “જો તારા માં કોઈ દોષ હોય તો તે સ્પષ્ટ રીતે કહેજે.”
Verse 55
नो चेत्प्रयच्छ संशुद्धिं ब्राह्मणानां प्रतुष्टये
નહીંતર, બ્રાહ્મણોની સંપૂર્ણ તૃપ્તિ માટે પૂર્ણ શુદ્ધિ આપો.
Verse 56
भट्टिकोवाच । युक्तमुक्तं त्वया तात तथान्यैरपि च द्विजैः । युक्ता स्याद्योषितः शुद्धिर्द्वारातिक्रमणादपि
ભট্টિકા બોલી— “તાત, તમે જે કહ્યું તે યુક્તિસંગત છે; અન્ય દ્વિજોએ પણ એવું જ કહ્યું છે. ખરેખર, માત્ર દ્વારની દેહલી ઓળંગવાથી પણ સ્ત્રીની શુદ્ધિ યોગ્ય ગણાય.”
Verse 57
किं पुनः परदेशं च गताया रागिणा सह । तस्मादहं न संदेहः प्रातः स्नाता हुताशनम्
તો પછી, રાગી પુરુષ સાથે પરદેશ ગયેલી સ્ત્રીના વિષયમાં તો શું કહેવું! તેથી મને કોઈ સંશય નથી— પ્રાતઃ સ્નાન કરીને હું પવિત્ર અગ્નિ પાસે જઈશ.
Verse 58
प्रविश्य सर्वविप्राणां शुद्धिं दास्याम्य संशयम् । अहमत्र च पानं च यच्चान्यदपि किंचन । प्राशयिष्यामि संप्राप्य शुद्धिं चैव हुताशनात्
વિધિસ્થાને પ્રવેશ કરીને હું નિઃસંદેહ સર્વ બ્રાહ્મણોને શુદ્ધિ આપીશ. અહીં પાન અને જે કંઈ અન્ય હોય તે અર્પણ કરીશ; હુતાશનથી શુદ્ધિ મેળવી તેમને ભોજન પણ કરાવીશ.
Verse 59
एवमुक्तस्तया सोऽथ हर्षेण महतान्वितः । प्रातरुत्थाय दारूणि पुरबाह्ये न्ययोजयत्
તેણી એમ કહ્યાથી તે મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગયો. પ્રાતઃ ઊઠીને તેણે નગરની બહાર લાકડાં ગોઠવ્યાં.
Verse 60
भट्टिकाऽपि ततः स्नात्वा शुक्लांबरधरा शुचिः । सर्वैः परिजनैः सार्धं तथा निज कुटुंबकैः
પછી ભટ્ટિકાએ પણ સ્નાન કરીને શુચિ બની શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કર્યા. તે સર્વ પરિજન તથા પોતાના કુટુંબજનો સાથે ગઈ.
Verse 61
प्रसन्नवदना हृष्टा विष्णुध्यानपरायणा । जगाम तत्र यत्रास्ते सुमहान्दारुपर्वतः
પ્રસન્ન મુખે અને હર્ષિત હૃદયે, વિષ્ણુધ્યાનમાં પરાયણ બની, તે ત્યાં ગઈ જ્યાં લાકડાંનો અતિ વિશાળ ઢગલો પર્વત સમો ઊભો હતો.
Verse 62
ततो वह्निं समाधाय स्वयं तत्र द्विजोत्तमाः । प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा प्राह चैव कृतांजलिः
પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજે ત્યાં સ્વયં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી. ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરીને, કરજોડીને તેણે કહ્યું.
Verse 63
यदि मेऽस्ति क्वचिद्दोषः कामजोऽल्पोऽपि गात्रके । कृतो वाऽपि बलात्तेन तक्षकेण दुरात्मना
જો મારા શરીરમાં કામથી ઉત્પન્ન થયેલો સહેજ પણ દોષ હોય, અથવા પેલા દુરાત્મા તક્ષક દ્વારા બળજબરીથી કંઈ કરાયું હોય...
Verse 64
अन्येनापि च केनापि भविष्यत्यथवा परः । तस्मात्प्रदहतु क्षिप्रं समिद्धोऽयं हुताशनः
અથવા અન્ય કોઈના દ્વારા ભવિષ્યમાં કંઈ થવાનું હોય, તો આ પ્રજ્વલિત અગ્નિ મને શીઘ્ર ભસ્મ કરી દે.
Verse 65
एवमुक्त्वाऽथ सा साध्वी प्रविष्टा निजहर्म्यवत् । सुसमिद्धो हुतो वह्निर्जातो जलमयः क्षणात्
એમ કહીને તે સાધ્વી પોતાના ઘરની જેમ અગ્નિમાં પ્રવેશી. ત્યારે તે સારી રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિ ક્ષણભરમાં જળમય બની ગયો.
Verse 66
पपाताऽथ महावृष्टिः कुसुमानां नभस्तलात्
ત્યારબાદ આકાશમાંથી પુષ્પોની મહાવૃષ્ટિ થવા લાગી.
Verse 67
देवदूतो विमानस्थ इदं वाक्यमुवाच ह । शुद्धासि त्वं महाभागे चारित्रै र्निजगात्रजैः
વિમાનમાં બેઠેલા દેવદૂતે આ વચન કહ્યું: 'હે મહાભાગ્યશાળી દેવી! તમે તમારા પોતાના ચારિત્ર્યને કારણે શુદ્ધ છો.'
Verse 68
न त्वया सदृशी चान्या काचिन्नारी भविष्यति । तिस्रः कोट्योर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे । प्रभवंति महाभागे सर्वगात्रेषु सर्वदा
તારા સમાન બીજી કોઈ સ્ત્રી થશે નહીં, હે મહાભાગ્યવતી. મનુષ્યના સર્વ અંગોમાં સર્વદા ઉત્પન્ન થતા રોમ ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ છે.
Verse 69
तेषां मध्ये न ते साध्वि पापमेकमपि क्वचित् । तस्माच्छीघ्रं ग्रहं गच्छ निजं बांधवसंयुता
તેમામાં, હે સાધ્વી, તારો એક પણ પાપ ક્યાંય નથી. તેથી બંધુજનો સાથે શીઘ્રે પોતાના ઘેર જા.
Verse 70
कुरु कृत्यानि पुण्यानि समाराधय केशवम् । एतच्चैव चितेः स्थानं त्वदीयं जलपूरितम्
પુણ્યકર્મો કર અને કેશવની સારી રીતે આરાધના કર. અને આ જ ચિતાનું સ્થાન હવે તારું થયું છે—જળથી પરિપૂર્ણ.
Verse 71
तव नाम्ना सुविख्यातं तीर्थं लोके भविष्यति । येऽत्र स्नानं करिष्यंति शयने बोधने हरेः
તારા નામથી લોકમાં સુવિખ્યાત તીર્થ થશે. જે અહીં હરિના શયન અને બોધન સમયે સ્નાન કરશે…
Verse 72
ते यास्यंति परां सिद्धिं दुष्प्राप्या याऽमरैरपि । उक्त्वैवं विरता वाणी देवदूतसमुद्भवा
…તેઓ પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરશે, જે દેવોને પણ દુર્લભ છે. એમ કહી દેવદૂતમાંથી ઉદ્ભવેલી વાણી શાંત થઈ ગઈ.
Verse 73
भट्टिका तु ततो हृष्टा प्रणम्य जनकं निजम् । नाहं गृहं गमिष्यामि किं करिष्याम्यहं गृहे
ત્યારે ભટ્ટિકા હર્ષિત થઈ પોતાના પિતાને પ્રણામ કરીને બોલી— “હું ઘરે નહીં જાઉં; ગૃહમાં મને શું કરવું?”
Verse 74
अत्रैवाराधयिष्यामि निजतीर्थे सदाऽच्यु तम् । तथा तपः करिष्यामि भिक्षान्नकृतभोजना
“અહીં જ, મારા પોતાના તીર્થમાં, હું સદા અચ્યુત (વિષ્ણુ)ની આરાધના કરીશ; ભિક્ષાથી મળેલા અન્ન પર રહી તપશ્ચર્યા પણ કરીશ।”
Verse 75
तस्मात्तात गृहं गच्छ स्थिताऽहं चाग्र संश्रये
“અતએવ, તાત, તમે ઘરે જાઓ; હું અહીં જ રહી આ શ્રેષ્ઠ આશ્રયમાં શરણ લઉં છું।”
Verse 76
ततः स जनकस्तस्यास्ते वाऽपि पुरवासिनः । संप्रहृष्टा गृहं जग्मुः शंसतस्तां पृथक्पृथक्
પછી તેના પિતા અને નગરવાસીઓ પણ હર્ષિત હૃદયથી પોતાના પોતાના ઘરે ગયા; દરેકે અલગ અલગ રીતે તેની પ્રશંસા કરી।
Verse 77
तया त्रैविक्रमी तत्र प्रतिमा प्राग्विनिर्मिता । पश्चान्माहेश्वरं लिंगं कृत्वा प्रासादमुत्तमम्
તેણે ત્યાં પ્રથમ ત્રિવિક્રમની પ્રતિમા રચી; ત્યારબાદ માહેશ્વર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને ઉત્તમ પ્રાસાદ-મંદિર બાંધ્યું।
Verse 78
ततः परं तपश्चक्रे भिक्षान्नकृतभोजना । शस्यमाना जनैः सर्वैश्चमत्कारपुरोद्भवैः
ત્યારબાદ તેણીએ તપશ્ચર્યા કરી; ભિક્ષામાં મળેલું અન્ન જ તેનું ભોજન હતું. અદ્ભુત ઘટનાઓથી વિસ્મિત થયેલા સર્વ લોકોએ તેની બહુ સ્તુતિ કરી.
Verse 79
सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । यथा तस्या दृढं कायमभेद्यं संस्थितं सदा
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો! તમે જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં કહ્યુ—કે તેણીનું શરીર સદા દૃઢ, અખંડ અને અભેદ્ય રહી સ્થિર હતું.
Verse 80
सा च पश्यति चात्मानं जलमध्यगतां शुभा
અને તે શુભા સ્ત્રીએ જળના મધ્યમાં સ્થિત પોતાના જ સ્વરૂપને જોયું.