Adhyaya 169

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कस्मात्सा तुष्टिदा प्रोक्ता नागराणां विशेषतः । धारानामेति विख्याता कस्मात्सा धरणीतले

ઋષિઓએ કહ્યું—નાગરો માટે વિશેષ કરીને તેણીને ‘તુષ્ટિદા’ એટલે સંતોષ આપનારી કેમ કહેવામાં આવી? અને ધરતી પર તેણી ‘ધારા’ નામે કેમ પ્રસિદ્ધ થઈ?

Verse 2

सूत उवाच । चमत्कारपुरे पूर्वं धारानामेति विश्रुता । आसीत्तपस्विनी साध्वी नागरी ब्राह्मणोत्तमा । तस्याः सख्यमरुन्धत्या आसीत्पूर्वं सुमेधया

સૂતે કહ્યું—પૂર્વકાળે ચમત્કારપુરમાં ‘ધારા’ નામે પ્રસિદ્ધ એવી એક નાગરી બ્રાહ્મણોત્તમા, સાધ્વી તપસ્વિની હતી. અગાઉ તેણીનું સુમેધા અરુન્ધતી સાથે સખ્ય હતું.

Verse 3

अरुन्धती यदा प्राप्ता चमत्कारपुरे शुभे । स्नानार्थं शंखतीर्थं तु वसिष्ठेन समागता

જ્યારે અરુન્ધતી શુભ ચમત્કારપુરમાં આવી, ત્યારે સ્નાનાર્થે તે વશિષ્ઠ સાથે શંખતીર્થમાં આવી પહોંચી.

Verse 4

तया दृष्टाथ सा तत्र अंगुष्ठाग्रेण संस्थिता । वायुभक्षा निराहारा दिव्येन वपुषान्विता

ત્યારે તેણીએ તેને ત્યાં જોયી—તે અંગૂઠાના અગ્રભાગ પર સ્થિત હતી, વાયુને જ આહાર કરનારી, નિરાહાર, અને દિવ્ય તેજસ્વી દેહથી યુક્ત હતી.

Verse 5

तया पृष्टा च सा साध्वी का त्वं कस्य सुता शुभे । किमर्थं तु स्थिता चोग्रे तपसि ब्रूहि मे शुभे

તેણીએ પૂછતાં તે સાધ્વી બોલી—“હે શુભે, તું કોણ છે, કોની પુત્રી છે? અને કયા કારણથી તું આ ઘોર તપમાં સ્થિત છે? મને કહો, હે કલ્યાણી।”

Verse 6

धारोवाच । देवशर्माख्यविप्रस्य सुताहं नागरस्य च । बालत्वे वर्तमानाया वैधव्यं मे व्यवस्थितम्

ધારાએ કહ્યું—“હું દેવશર્મા નામના નાગર બ્રાહ્મણની પુત્રી છું. બાળપણમાં જ મારા ભાગ્યે વૈધવ્ય આવી પડ્યું.”

Verse 7

शंखतीर्थस्य माहात्म्यं श्रुत्वा शंखेश्वरस्य च । ततोऽहं संस्थिता ह्यत्र तस्यैवाराधने स्थिता

“શંખતીર્થ અને શંખેશ્વરનું માહાત્મ્ય સાંભળી હું અહીં સ્થિર થઈ છું, અને માત્ર તેમની જ આરાધનામાં સ્થિત છું।”

Verse 8

अरुन्धत्युवाच । तवोपरि महान्स्नेहो दर्शनात्ते व्यवस्थितः । तस्मादागच्छ गच्छावो ममाश्रमपदं शुभम्

અરુંધતીએ કહ્યું—“તને જોઈને તારા પ્રત્યે મારા હૃદયમાં મહાન સ્નેહ ઊપજ્યો છે. તેથી આવ, આપણે મારા શુભ આશ્રમસ્થાને જઈએ।”

Verse 9

सरस्वत्या स्तटे शुभ्रे सर्वपातकनाशने । शास्त्रगोष्ठीरता नित्यं तत्र तिष्ठ मया सह

સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર સરસ્વતીના ઉજ્જ્વળ તટ પર, મારી સાથે ત્યાં જ નિવાસ કર; અને નિત્ય શાસ્ત્ર-ગોષ્ઠિઓમાં રત રહેજે।

Verse 10

ततः संप्रस्थिता सा तु तया सार्धं तपस्विनी । अनुज्ञाता स्वपित्रा तु जनन्या बांधवैस्तथा

પછી તે તપસ્વિની તેની સાથે પ્રસ્થાન કરી; પોતાના પિતા, માતા અને બંધુજનોથી અનુમતિ મેળવીને।

Verse 11

तस्याः सख्यं चिरं कालं तया सह बभूव ह । कस्यचित्त्वथ कालस्य सा शक्तिस्तत्र चागता

તેની સાથે તેનું સખ્ય લાંબા સમય સુધી રહ્યું. પછી થોડો સમય વીત્યા બાદ તે શક્તિ પણ ત્યાં આવી પહોંચી.

Verse 12

विश्वामित्रेण संसृष्टा वसिष्ठस्य वधाय च । सा स्तंभिता वसिष्ठेन कृता देवीस्वरूपिणी । संपूज्या देवमर्त्यानां सर्वरक्षाप्रदा शुभा

વિશ્વામિત્ર સાથે જોડાઈ વસિષ્ઠના વધ માટે પ્રવૃત્ત થયેલી તે, વસિષ્ઠ દ્વારા સ્તંભિત થઈ દેવી-સ્વરૂપિણી બની—દેવ અને મર્ત્ય સૌની પૂજ્ય, શુભ અને સર્વરક્ષા પ્રદાન કરનારી।

Verse 13

ततस्तु धारया तस्याः कैलासशिखरोपमः । प्रासादो निर्मितो विप्रा नानारत्नविचित्रितः

પછી ધારાએ તેના માટે કૈલાસશિખર સમાન એક પ્રાસાદ બનાવ્યો, હે વિપ્રો, જે નાનાવિધ રત્નોથી વિચિત્ર રીતે શોભિત હતો।

Verse 14

चकाराथ ततः स्तोत्रं तस्याः सा च तपस्विनी

પછી તે તપસ્વિની સ્ત્રીએ દેવીની સ્તુતિ માટે એક સ્તોત્ર રચ્યું।

Verse 15

नमस्ते परमे ब्राह्मि धारयोगे नमोनमः । अर्धमात्रे परे शून्ये तस्यार्धार्धे नमोस्तु ते

હે પરમ બ્રાહ્મી! તમને નમસ્કાર; ધારણ-યોગરૂપિણી! તમને વારંવાર નમસ્કાર. પરાત્પર અર્ધમાત્રા, પરમ શૂન્ય અને ‘અર્ધનું પણ અર્ધ’ એવા અતિસૂક્ષ્મ સ્વરૂપિણી! તમને નમોऽસ્તુ।

Verse 16

नमस्ते जगदाधारे नमस्ते भूतधारिणि । नमस्ते पद्मपत्राक्षि नमस्ते कांचनद्युते

હે જગતના આધારરૂપિણી! તમને નમસ્કાર; હે સર્વ ભૂતોને ધારણ કરનારિણી! તમને નમસ્કાર. હે પદ્મપત્ર-નેત્રિણી! તમને નમસ્કાર; હે કાંચનદ્યુતિમતી! તમને નમસ્કાર।

Verse 17

नमस्ते सिंहयानाढ्ये नमस्तेऽस्तुमहाभुजे । नमस्ते देवताभीष्टे नमस्ते दैत्यसूदिनि

હે સિંહવાહનથી શોભિતે! તમને નમસ્કાર; હે મહાભુજા! તમને નમોऽસ્તુ. હે દેવતાઓની અભીષ્ટા! તમને નમસ્કાર; હે દૈત્યસૂદિની! તમને નમસ્કાર।

Verse 18

नमस्ते महिषाक्रांतशरीरच्छिन्नमस्तके । नमस्ते विंध्यनिरते सुरामांसबलिप्रिये

હે મહિષાસુરને દબાવી તેનું મસ્તક છેદનારિણી! તમને નમસ્કાર. હે વિંધ્યમાં નિવાસ કરનારિણી, સૂરા-માંસ-બલિથી પ્રીત થનારિણી! તમને નમસ્કાર।

Verse 19

त्वं लक्ष्मीस्त्वं शची गौरी त्वं सिद्धिस्त्वं विभावरी । त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तुष्टिस्त्वं पुष्टिस्त्वं सुरेश्वरी

તમે લક્ષ્મી છો, તમે શચી છો, તમે ગૌરી છો. તમે સિદ્ધિ છો, તમે રાત્રિસ્વરૂપા છો. તમે સ્વાહા છો, તમે સ્વધા છો; તમે તુષ્ટિ છો, તમે પુષ્ટિ છો; તમે દેવોની અધિષ્ઠાત્રી ઈશ્વરી છો.

Verse 20

शक्तिरूपासि देवि त्वं सृष्टिसंहारका रिणी । त्वयि दृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

હે દેવી, તમે શક્તિસ્વરૂપા છો—સૃષ્ટિ અને સંહાર કરનારિણી. તમામાં જ આ સમગ્ર ત્રિલોક, ચર-અચર સહિત, દૃશ્ય થાય છે.

Verse 21

यथा तिलेस्थितं तैलं दधिसंस्थं यथा घृतम् । हविर्भुजश्च काष्ठस्थः सुगुप्तं लभ्यते न हि

જેમ તલમાં તેલ ગૂઢ રહે છે, જેમ દહીંમાં ઘી સ્થિત રહે છે; અને જેમ હવિર્ભોજી અગ્નિ કાઠમાં સુગુપ્ત રહે છે—તેમ જ જે અત્યંત ગુપ્ત છે તે પ્રગટ કર્યા વિના મળતું નથી.

Verse 22

तथा त्वमपि देवेशि सर्वगापि न लक्ष्यसे

તેમ જ, હે દેવેશી, સર્વત્ર વ્યાપી હોવા છતાં તમે સહેલાઈથી લક્ષ્ય થાતા નથી.

Verse 23

सूत उवाच । एतेन स्तोत्रमुख्येन स्मृता सा परमेश्वरी । बहूनि वर्ष पूगानि पूजयंत्या दिनेदिने

સૂત બોલ્યા—આ મુખ્ય સ્તોત્ર દ્વારા તે પરમેશ્વરી સ્મરિત થઈ; જેને દિનપ્રતિદિન પૂજતાં પૂજતાં અનેક વર્ષોના સમૂહો વીતી ગયા.

Verse 24

कस्यचित्त्वथ कालस्य चैत्रशुक्लाष्टमी सिता । तस्मिन्नहनि देवी सा नद्यां संस्नाप्य पूजिता

પછી એક સમયે ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમીના પવિત્ર દિવસે, તે દેવીને નદીમાં સ્નાન કરાવી એ જ દિવસે વિધિપૂર્વક પૂજવામાં આવી।

Verse 25

बलि पूजां ततो दत्त्वा स्तोत्रेणानेन च स्तुता । ततः प्रत्यक्षतां गत्वा तामुवाच तपस्विनीम्

પછી બલિ અર્પણ કરીને પૂજા કરી અને આ સ્તોત્રથી દેવીની સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ દેવી પ્રત્યક્ષ થઈ તે તપસ્વિનીને બોલી।

Verse 26

पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते स्तोत्रेणानेन चानघे । वरं वरय भद्रं ते तव दास्यामि वांछितम्

“પુત્રી, આ સ્તોત્રથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને મંગળ થાઓ, હે નિષ્પાપે. વર માગ; તને મંગળ થાઓ—તું ઇચ્છે તે હું આપીશ।”

Verse 27

धारोवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । तन्मे नाम तवाप्यस्तु प्रासादेऽत्र हि केवलम्

ધારાએ કહ્યું—“હે દેવી, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો આ પ્રાસાદમાં માત્ર મારું નામ પણ તમારા નામ સાથે જોડાયેલું રહે।”

Verse 28

अपरं नागरो योऽत्र त्वस्मिन्नहनि संस्थिते । प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा तव दत्त्वा फलत्रयम्

“વધુમાં: અહીંનો કોઈ પણ નાગર-નિવાસી જે આ જ દિવસે અહીં આવીને રહે—ત્રણ પ્રદક્ષિણાઓ કરીને અને તમને ત્રણ ફળ અર્પણ કરીને—”

Verse 29

स्तोत्रेणानेन भवतीं स्तुत्वा च कुरुते नतिम् । तस्य संवत्सरं यावद्रोगो रक्ष्यस्त्वयाऽखिलः

જે આ સ્તોત્રથી તારી સ્તુતિ કરીને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરે છે, તેના માટે તું એક વર્ષ સુધી સર્વ રોગોને દૂર રાખજે।

Verse 30

या च वंध्या भवेन्नारी सा भूयात्पुत्रसंयुता । दुर्भगा च ससौभाग्या कुरूपा रूपसंभवा । रोगिणी रोगनिर्मुक्ता सर्वसौख्यसमन्विता

જે સ્ત્રી વંધ્યા હોય તે પુત્રવતી બને; જે દુર્ભાગી હોય તે સૌભાગ્યવતી બને; જે કુરূপા હોય તે રૂપવતી બને; જે રોગિણી હોય તે રોગમુક્ત થઈ સર્વ સુખોથી યુક્ત બને।

Verse 31

देव्युवाच । अहं धारेति विख्याता प्रासादेऽत्र त्वया कृते । भविष्यामि न सन्देहस्तव कीर्तिकृते सदा

દેવીએ કહ્યું—તારા દ્વારા નિર્મિત આ પ્રાસાદમાં હું ‘ધારા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈશ; તારી કીર્તિ માટે સદાકાળ—એમાં શંકા નથી।

Verse 32

अत्र यो नागरो भक्त्या समागत्य तपस्विनि । प्रदक्षिणात्रयं कुर्याद्दत्त्वा मम फलत्रयम्

હે તપસ્વિની! અહીં જે કોઈ નાગર નિવાસી ભક્તિથી આવી ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરે અને મને ત્રણ ફળ અર્પે—

Verse 33

सोऽपि संवत्सरं यावद्भविता रोगवर्जितः । एवमुक्ता तु सा देवीततश्चादर्शनं गता

તે પણ એક વર્ષ સુધી રોગરહિત રહેશે. એમ કહી તે દેવી ત્યારબાદ અંતર્ધાન થઈ ગઈ.

Verse 34

धारापि संस्थिता तत्र अरुन्धत्या समन्विता । अद्यापि दृश्यते व्योम्नि तस्याश्चापि समीपगा

ધારા પણ ત્યાં અરુન્ધતી સાથે સ્થિર રહી. આજેય તે આકાશમાં દેખાય છે અને તેની નજીક અરુન્ધતી પણ દેખાય છે.

Verse 35

एतद्धारोद्भवं योऽत्र वृत्तांतं कीर्तयिष्यति । शृणुयाद्वा द्विजश्रेष्ठा मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે અહીં ધારાના ઉદ્ભવનો આ વર્તાંત કીર્તન કરશે અથવા સાંભળશે, તે દિનપ્રતિદિન ઉત્પન્ન થતા પાપોથી મુક્ત થશે.

Verse 36

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठनीयं विशेषतः । श्रोतव्यं च प्रभक्त्येदं नागरैश्च विशेषतः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી આનું વિશેષરૂપે પાઠ કરવું જોઈએ; અને પરાભક્તિથી શ્રવણ પણ કરવું જોઈએ—ખાસ કરીને નાગર પ્રદેશના લોકોએ.

Verse 169

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारानामोत्पत्तिवृत्तांत धारादेवीमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘ધારાનામોત્પત્તિવૃત્તાંત તથા ધારાદેવીમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.