Adhyaya 90

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अग्नितीर्थं त्वया प्रोक्तं ब्रह्मतीर्थं च यत्पुरा । न तयोः कथितोत्पत्तिर्माहात्म्यं च महामते

ઋષિઓએ કહ્યું—તમે અગાઉ અગ્નિતીર્થ અને બ્રહ્મતીર્થ કહ્યું છે; પરંતુ હે મહામતિ, તેમની ઉત્પત્તિ અને તેમનું માહાત્મ્ય હજી વર્ણવ્યું નથી।

Verse 2

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि एकैकस्य पृथक्पृथक् । न वयं तृप्तिमापन्नाः शृण्वतस्ते वचोऽमृतम्

અતએવ એકેકનું અલગ અલગ રીતે વિસ્તારે કહો; કારણ કે તમારા અમૃતસમાન વચનો સાંભળતાં છતાં અમને હજી તૃપ્તિ થઈ નથી।

Verse 3

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि कथां पातकनाशिनीम् । अग्नितीर्थसमुद्भूतां सर्वसौख्यावहां शुभाम्

સૂતે કહ્યું—અહીં હું તમને પાપનાશિની કથા કહેશ; જે અગ્નિતીર્થથી સંબંધિત, શુભ અને સર્વ સુખ આપનારી છે।

Verse 4

सोमवंशसमुद्भूतः प्रतीपो नाम भूपतिः । पुरासीच्छौर्यसंपन्नो ब्रह्मज्ञानविचक्षणः

સોમવંશમાં જન્મેલો પ્રતિપ નામનો એક રાજા હતો; પ્રાચીનકાળે તે શૌર્યસંપન્ન અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં વિવેકી હતો।

Verse 5

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् । देवापिः प्रथमस्तत्र द्वितीयः शंतनुर्द्विजाः

તેને બે પુત્રો જન્મ્યા, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત. તેમાં પહેલો દેવાપિ અને બીજો, હે દ્વિજોએ, શંતનુ હતો.

Verse 6

अथो शिवपदं प्राप्ते प्रतीपे नृपसत्तमे । तपोऽर्थं राज्यमुत्सृज्य देवापिर्नियर्यौ वनम्

પછી રાજશ્રેષ્ઠ પ્રતીપ શિવપદને પ્રાપ્ત થયા ત્યારે, દેવાપિએ તપ માટે રાજ્ય ત્યજી વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 7

ततश्च मंत्रिभिः सर्वैः शंतनुस्तस्य चानुजः । पितृपैतामहे राज्ये सत्वरं सन्नियोजितः

ત્યારબાદ સર્વ મંત્રીઓએ તેના નાનાભાઈ શંતનુને પિતા-પિતામહોના પૌત્રિક રાજ્યમાં ત્વરિત રીતે સ્થાપિત કર્યો.

Verse 8

एतस्मिन्नंतरे शक्रो न ववर्ष क्रुद्धाऽन्वितः । यावद्द्वादशवर्षाणि तस्मि न्राज्यं प्रशासति

આ દરમિયાન ક્રોધથી ભરાયેલા શક્ર (ઇન્દ્ર)એ વરસાદ વરસાવ્યો નહીં; તે રાજ્ય શાસન કરતો રહ્યો ત્યાં સુધી બાર વર્ષો સુધી એવું જ રહ્યું.

Verse 9

अतः कृच्छ्रं गतः सर्वो लोकः क्षुत्परिपीडितः । चामुंडासदृशो जातो यो न मृत्युवशंगतः

અતએવ ભૂખથી પીડિત સર્વ પ્રજા ભારે કષ્ટમાં પડી. જે મૃત્યુના વશમાં ન ગયો, તે પણ ચામુંડાની જેમ કૃશ થઈ ગયો.

Verse 10

संत्यक्ताः पतिभिर्नार्यः पुत्राश्च पितृभिर्निजैः । मातरश्च तथा पुत्रैर्लोकेष्वन्येषु का कथा

પતિઓ દ્વારા ત્યજાયેલી સ્ત્રીઓ, અને પોતાના જ પિતાઓ દ્વારા છોડાયેલા પુત્રો; પુત્રો દ્વારા પણ ત્યજાયેલી માતાઓ—તો પછી અન્ય લોકોની શું વાત કરવી?

Verse 11

दैवयोगात्क्वचित्किंचित्कस्यचिद्यदि दृश्यते । सस्यं सिद्धमसिद्धं वा ह्रियते वीर्यतः परैः

દૈવયોગે ક્યાંક કોઈનું થોડુંક અનાજ દેખાય, તે પાકેલું હોય કે કાચું—બીજાઓ તેને બળપૂર્વક છીનવી લઈ જાય છે.

Verse 12

शुष्का महीरुहाः सर्वे तथा ये च जलाशयाः । नद्यश्च स्वल्पतोयाश्च गंगाद्या अपि संस्थिताः

બધા વૃક્ષો સુકાઈ ગયા, તેમજ તળાવો અને જળાશયો પણ. નદીઓમાં બહુ ઓછું પાણી રહ્યું—ગંગા જેવી મહાનદીઓ પણ પાતળી ધારામાં જ રહી ગઈ.

Verse 13

एवं वृष्टेः क्षये जाते नष्टे धर्मपथे तथा । लोकेऽस्मिन्नस्थिसंघातैः पूरिते भस्मना वृते

આ રીતે વરસાદ ઘટી ગયો અને ધર્મમાર્ગ નષ્ટ થયો ત્યારે, આ લોક હાડકાંના ઢગલાઓથી ભરાઈ ગયો અને ભસ્મથી ઢંકાઈ ગયો.

Verse 14

न कश्चिद्यजनं चक्रे न स्वाध्यायं न च व्रतम् । एवमालोक्यते व्योम वृष्ट्यर्थं क्षुत्समाकुलैः

કોઈએ યજ્ઞ કર્યો નહીં, ન સ્વાધ્યાય, ન વ્રત. ભૂખથી વ્યાકુળ લોકો વરસાદ માટે આકાશ તરફ જ નજર રાખતા હતા.

Verse 15

एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । चर्मास्थिशेषसर्वांगो बुभुक्षार्त इतस्ततः

તે જ સમયે, મહામુનિ વિશ્વામિત્ર, જેમનું શરીર માત્ર ચામડી અને હાડકાં જેવું થઈ ગયું હતું, તેઓ ભૂખથી પીડાઈને આમતેમ ભટકતા હતા.

Verse 16

परिभ्रमंस्ततः प्राप्य कंचिद्ग्रामं निरुद्वसम् । मृतमर्त्योद्भवैव्याप्तमस्थिसंघैः समंततः

ભટકતા ભટકતા તેઓ એક વેરાન ગામમાં પહોંચ્યા, જે ચારે બાજુ મૃત મનુષ્યોના હાડકાંઓના ઢગલાઓથી ભરેલું હતું.

Verse 17

अथ तत्र भ्रमन्प्राप्तश्चंडालस्य निवेशनम् । शून्ये गोऽस्थिसमाकीर्णे दुर्गंधेन समावृते

ત્યાં ફરતા ફરતા તેઓ એક ચાંડાલના ઘરે પહોંચ્યા, જે ખાલી હતું, ગાયના હાડકાંઓથી ભરેલું હતું અને દુર્ગંધથી ઘેરાયેલું હતું.

Verse 19

अथापश्यन्मृतं तत्र सारमेयं चिरोषितम् । संशुष्कं गन्धनिर्मुक्तं गृहप्रांते व्यवस्थितम्

ત્યારે તેમણે ઘરના છેડે પડેલું એક મૃત કૂતરું જોયું, જે લાંબા સમય પહેલા મરી ગયું હતું, સાવ સુકાઈ ગયું હતું અને ગંધહીન હતું.

Verse 20

ततश्च श्रपयामास सुसमिद्धे हुताशने । क्षुत्क्षामो भोजनार्थाय ततः पाकाग्रमेव च

ભૂખથી અત્યંત દુર્બળ થઈને, તેમણે ભોજન માટે તેને પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં રાંધ્યું અને ત્યાં જ તેના રંધાવાની રાહ જોવા લાગ્યા.

Verse 21

समादाय पितॄंस्तर्प्य यावदग्नौ जुहोति सः । तावद्वह्निः परित्यज्य समस्तमपि भूतलम्

તે લઈને તેણે પિતૃઓનું તર્પણ કર્યું અને અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરવા લાગ્યો; જેટલો સમય તે હોમ કરતો રહ્યો, તેટલો સમય વહ્નિ પોતાનું સ્થાન છોડીને સમગ્ર ભૂતલ પર વ્યાપી ગયો।

Verse 22

गतश्चादर्शनं सद्यः सर्वेषां क्षितिवासिनाम् । चित्ते कोपं समाधाय शक्रस्योपरि भूरिशः

તત્ક્ષણે તે પૃથ્વીવાસી સૌની નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયો; અને ચિત્તમાં ક્રોધ ધારણ કરીને તે મહાબલી શક્ર (ઇન્દ્ર) ઉપર જ રોષ રાખવા લાગ્યો।

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे वह्नौ मर्त्यलोकाद्विनिर्गते । विशेषात्पीडिता लोका येऽवशिष्टा धरातले

આ દરમિયાન, જ્યારે વહ્નિ મર્ત્યલોકમાંથી બહાર નીકળી ગયો, ત્યારે ધરાતલ પર જે જીવ બાકી રહ્યા હતા તેઓ વિશેષ રીતે વધુ પીડિત થયા।

Verse 24

एतस्मिन्नंतरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरः सराः । वह्नेरन्वेषणार्थाय वभ्रमुर्धरणीतले

એ સમયે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને અગ્રે રાખીને દેવતાઓ તે વહ્નિની શોધ માટે ધરણી પર ભટકવા લાગ્યા।

Verse 25

अथ तैर्भ्रममाणैश्च प्रदृष्टोऽभूद्गजो महान् । निश्वसन्पतितो भूमौ वह्नितापप्रपीडितः

પછી તેઓ ભ્રમણ કરતાં કરતાં એક મહાન ગજને જોયો—તે હાંફતો હાંફતો જમીન પર પડી ગયો હતો અને અગ્નિના તાપથી અત્યંત પીડિત હતો।

Verse 26

अथ देवा गजं दृष्ट्वा पप्रच्छुस्त्वरयाऽन्विताः । कच्चित्त्वया स दृष्टोऽत्र कानने पावको गज

ત્યારે દેવોએ તે ગજને જોઈ ઉતાવળથી પૂછ્યું— “હે ગજ! આ વનમાં તે પાવક (અગ્નિ) તને ક્યાંય દેખાયો છે શું?”

Verse 27

गज उवाच । वंशस्तंबेऽत्र संकीर्णे संप्रविष्टो हुताशनः । सांप्रतं तेन निर्दग्धः कृच्छ्रादत्राहमागतः

ગજ બોલ્યો— “અહીં ઘન વાંસના ઝુંડમાં હુતાશન (અગ્નિ) પ્રવેશ્યો. હમણાં જ તેની તાપથી દાઝીને હું બહુ કષ્ટે અહીં આવ્યો છું.”

Verse 28

अथ तैर्वेष्टितस्तस्मिन्वंशस्तंबे हुताशनः । देवैर्दत्त्वा गजेंद्रस्य शापं पश्चाद्विनिर्गतः

પછી દેવોએ તે વાંસના ઝુંડમાં હુતાશનને ઘેરી લીધો. ત્યારબાદ તેણે ગજેન્દ્રને શાપ આપી પછી બહાર નીકળ્યો.

Verse 29

यस्मात्त्वयाहमादिष्टो देवानां वारणाधम । तस्मात्तव मुखे जिह्वा विपरीता भविष्यति

“હે વારણાધમ! દેવોની તરફથી તું મને આદેશ આપ્યો; તેથી તારા મુખમાં તારી જીભ ઊંધી થઈ જશે.”

Verse 30

एवं शप्त्वा गजं शीघ्रं नष्टो वैश्वानरः पुनः । देवाश्चापि तथा पृष्ठे संलग्नास्तद्दिदृक्षया

આ રીતે ગજને ઝડપથી શાપ આપી વૈશ્વાનર (અગ્નિ) ફરી અદૃશ્ય થયો; અને દેવો પણ શું થશે તે જોવા ઉત્સુક થઈ તેની પાછળ પાછળ લાગ્યા.

Verse 31

अथ दृष्टः शुकस्तैश्च भ्रममाणैर्महावने । भोभोः शुक त्वया वह्निर्यदि दृष्टो निवेद्यताम्

પછી મહાવનમાં ભ્રમણ કરતાં તેઓએ એક શુક (પોપટ) જોયો. તેઓ બોલ્યા—“હે શુક! જો તું વહ્નિને જોયો હોય તો અમને જણાવ.”

Verse 32

शुक उवाच । योऽयं संदृश्यते दूराच्छमीगर्भे च पिप्पलः । एतस्मिंस्तिष्ठते वह्निरश्वत्थे सुरसत्तमाः

શુક બોલ્યો—“દૂરથી જે પિપ્પલ (અશ્વત્થ) વૃક્ષ દેખાય છે અને જે શમી વૃક્ષના ગર્ભમાં ઊભો છે—હે દેવશ્રેષ્ઠો! એ જ અશ્વત્થમાં વહ્નિ નિવાસ કરે છે.”

Verse 33

अत्रस्थो यः कुलायो म आसीच्छिशुसमन्वितः । संदग्धस्तत्प्रतापेन अहंकृच्छ्राद्विनिर्गतः

“અહીં મારું માળું હતું, બચ્ચાંઓ સાથે; તેના પ્રચંડ તાપથી તે બળી ગયું. હું તો બહુ કષ્ટે કરીને જ બચી નીકળ્યો.”

Verse 34

तच्छ्रुत्वा तैः सुरैः सर्वैः शमीगर्भः स तत्क्षणात् । वेष्टितः पावकोऽप्याशु शुकं शप्त्वा विनिर्गतः

તે સાંભળીને સર્વ દેવોએ તરત જ શમીના ગર્ભભાગને ઘેરી લીધો. અને પાવક (અગ્નિ) પણ શુકને શાપ આપી ઝડપથી બહાર નીકળી આવ્યો.

Verse 35

अहं यस्मात्त्वया पाप देवानां संनिवेदितः । तस्माच्छुक न ते वाणी विस्पष्टा संभविष्यति

“હે પાપી! તું મને દેવતાઓને જઈને જણાવ્યો; તેથી હે શુક! તારી વાણી હવે સ્પષ્ટ અને સુસ્પષ્ટ નહીં બને.”

Verse 36

एवमुक्त्वा जातवेदा देवादर्शनवांछया । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे देवस्य परमेष्ठिनः

આ રીતે કહી જાતવેદા (અગ્નિ) દેવદર્શનની ઇચ્છાથી પરમેષ્ઠી દેવના હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં ગયો।

Verse 37

जलाशयं सुगम्भीरं पूर्वोत्तरदिक्संस्थितम् । दृष्ट्वा तत्र प्रविष्टस्तु निभृतं च समाश्रितः

ત્યાં પૂર્વોત્તર દિશામાં આવેલો અતિગંભીર જળાશય જોઈ તે તેમાં પ્રવેશ્યો અને ગુપ્ત રીતે આશ્રય લીધો।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे तत्र मत्स्यकच्छपदर्दुराः । वह्निप्रतापनिर्दग्धा दृश्यंते शतशो मृताः

એ દરમિયાન ત્યાં અગ્નિના તાપથી દગ્ધ થયેલા માછલાં, કાચબા અને દેડકા સૈકડો મરેલા દેખાયા।

Verse 39

अथ चैकोऽर्धनिर्दग्ध आयुःशेषेण दर्दुरः । तस्माज्जलाद्विनिष्क्रांतो दृष्टो देवैश्च दूरतः

પછી એક દેડકો—અર્ધદગ્ધ, માત્ર આયુષ્યશેષથી જીવતો—તે જળમાંથી બહાર આવ્યો; દેવોએ તેને દૂરથી જોયો।

Verse 40

पृष्टश्च ब्रूहि चेद्भेक त्वया दृष्टो हुताशनः । तदर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

તેને પૂછવામાં આવ્યું—“બોલ, હે દેડકા! તું હુતાશન (અગ્નિ) ને જોયો છે? એ જ હેતુથી વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત સર્વ દેવો અહીં આવ્યા છે.”

Verse 41

भेक उवाच । अस्मिञ्जलाशये वह्निः सांप्रतं पर्यवस्थितः । तस्यैते जलमध्यस्था मृता भूरिजलोद्भवाः

ભેક બોલ્યો—આ જળાશયમાં અત્યારે અગ્નિ સ્થિત છે. તેના કારણે જળના મધ્યમાં વસતા આ અનેક જલજ પ્રાણીઓ મરી ગયા છે.

Verse 42

अस्माकं निधनं प्राप्तं कुटुम्बं सुरसत्तमाः । अहं कृच्छ्रेण निष्क्रांत एतस्माज्जलसंश्रयात्

હે દેવશ્રેષ્ઠો! અમારા સમગ્ર કુટુંબને મૃત્યુ પ્રાપ્ત થયું છે. હું તો આ જળ-આશ્રયમાંથી બહુ કષ્ટે બહાર નીકળ્યો છું.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा ते सुराः सर्वे सर्वतस्तं जलाशयम् । वेष्टयित्वा स्थितास्तत्र वह्निर्भेकं शशाप ह

આ સાંભળીને સર્વ દેવોએ તે જળાશયને ચારેય બાજુથી ઘેરી ત્યાં ઊભા રહ્યા; ત્યારબાદ અગ્નિએ ભેકને શાપ આપ્યો.

Verse 44

यस्माद्भेक त्वया मूढ देवेभ्योऽहं निवेदितः । तस्मात्त्वं भविता नूनं विजिह्वोऽत्र धरातले

હે મૂઢ ભેક! તું મને દેવતાઓને જણાવી દીધો; તેથી તું નિશ્ચિતપણે આ ધરાતલ પર જીભવિહોણો થશે.

Verse 45

एवमुक्त्वा ततः स्थानात्ततो वह्निर्विनिर्गतः । तावत्स ब्रह्मणा प्रोक्तः स्वयमेव महात्मना

આવું કહી અગ્નિ તે સ્થાનથી નીકળી ગયો. એટલામાં મહાત્મા બ્રહ્માએ સ્વયં તેને સંબોધ્યો.

Verse 46

भोभो वह्ने किमर्थं त्वं देवान्दृष्ट्वा प्रगच्छसि । त्वमाद्यश्चैव सर्वेषामेतेषां संस्थितो मुखम्

હે વહ્નિ! દેવોને જોઈને તું કેમ પ્રસ્થાન કરે છે? તું સર્વમાં અગ્રણી છે; આ દેવતાઓના ‘મુખ’રૂપે તું જ સ્થિત છે.

Verse 47

त्वय्याहुतिर्हुता सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

તારામાં યોગ્ય રીતે આહુતિ અર્પિત થાય તો તે આદિત્ય સુધી પહોંચે છે. આદિત્યથી વરસાદ, વરસાદથી અન્ન, અને અન્નથી પ્રજાઓ પોષાય છે.

Verse 48

तस्माद्धाता विधाता च त्वमेव जगतः स्थितः । संतुष्टे धार्यते विश्वं त्वयि रुष्टे विनंक्ष्यति

અતએવ જગતના ધાતા અને વિધાતા તું જ છે. તું પ્રસન્ન હોય તો વિશ્વ ધારણ થાય; તું રોષે ભરાય તો તે વિનાશ તરફ ધસી જાય.

Verse 49

अग्निष्टोमादिका यज्ञास्त्वयि सर्वे प्रतिष्ठिताः । अथ सर्वाणि भूतानि जीवंति तव संश्रयात्

અગ્નિષ્ટોમ વગેરે બધા યજ્ઞો તારામાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. તેમજ સર્વ ભૂતપ્રાણીઓ તારા આશ્રયથી જ જીવંત રહે છે.

Verse 50

त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि सर्वदा । तेनैवान्नं च पानं च जठरस्थं पचत्यलम

હે અગ્ને! તું સદા સર્વ ભૂતપ્રાણીઓની અંદર વિચરે છે. એ જ શક્તિથી જઠરમાં રહેલું અન્ન અને પાન યોગ્ય રીતે પચી જાય છે.

Verse 51

तस्मात्कुरु प्रसादं त्वं सर्वेषां च दिवौकसाम् । कोपस्य कारणं ब्रूहि यतस्त्यक्त्वा प्रगच्छसि

અતએવ તમે સ્વર્ગવાસી સર્વ દેવો પર પ્રસન્ન થાઓ. જે કારણે તમે ત્યજીને પ્રસ્થાન કરો છો, તે ક્રોધનું કારણ કહો.

Verse 52

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवस्य परमेष्ठिनः । प्रोवाच प्रणयात्कोपं कृत्वा नत्वा च पद्मजम्

સૂત બોલ્યા—પરમેષ્ઠી દેવના તે વચન સાંભળી, તેણે સ્નેહવશ જાણે ક્રોધ ધારણ કર્યો અને પદ્મજ (બ્રહ્મા) ને નમસ્કાર કરીને કહ્યું.

Verse 53

अग्निरुवाच । अहं कोपं समाधाय शक्रस्योपरि पद्मज । प्रणष्टो जगदुत्सृज्य यस्मात्तत्कारणं शृणु

અગ્નિ બોલ્યા—હે પદ્મજ! શક્ર (ઇન્દ્ર) પર મેં ક્રોધ સ્થિર કર્યો અને જગત ત્યજીને હું અંતર્ધાન થયો. તેનું કારણ સાંભળો.

Verse 54

अनावृष्ट्या महेन्द्रस्य संजातश्चौषधीक्षयः । ततोऽस्म्यहं श्वमांसेन विश्वामित्रेण योजितः

મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા વરસાદ ન પડવાથી ઔષધિ-વનસ્પતિઓનો ક્ષય થયો. ત્યારબાદ વિશ્વામિત્રે મને બળજબરીથી શ્વમાસ ભક્ષણમાં જોડ્યો.

Verse 55

एतस्मात्कारणान्नष्टो न कामान्न च संभ्रमात् । अभक्ष्यभक्षणाद्भीतः सत्यमेतन्मयोदितम्

આ કારણથી જ હું અંતર્ધાન થયો—ન ઇચ્છાથી, ન ગભરાટથી. અભક્ષ્ય ભક્ષણનો ભય હતો; મેં આ જ સત્ય કહ્યું છે.

Verse 56

तच्छ्रुत्वा स चतुर्वक्त्रः शक्रमाह ततः परम् । युक्तमेव शिखी प्राह किमर्थं न च वर्षसि

આ સાંભળી ચતુર્મુખ પિતામહ બ્રહ્માએ પછી શક્રને કહ્યું— “અગ્નિએ યોગ્ય જ કહ્યું છે; તો તું કયા કારણે વરસાદ વરસાવતો નથી?”

Verse 57

शक्र उवाच । ज्येष्ठं भ्रातरमुल्लंघ्य शंतनुः पृथिवीपतिः । पितृपैतामहे राज्ये स निविष्टः पितामह

શક્ર બોલ્યો— “હે પિતામહ! પૃથ્વીપતિ રાજા શંતનુએ જેઠ ભાઈને ઉલ્લંઘી પિતૃ-પૈતામહ રાજ્યમાં પોતે જ આસન ગ્રહણ કર્યું છે.”

Verse 58

एतस्मात्कारणाद्वृष्टिः संनिरुद्धा मया प्रभो । तद्ब्रूहि किं करोम्यद्य त्वं प्रमाणं पितामह

“આ કારણથી, હે પ્રભો, મેં વરસાદ અટકાવ્યો છે. તેથી આજે હું શું કરું? હે પિતામહ, તમે જ પ્રમાણ છો.”

Verse 59

पितामह उवाच । तस्याक्रमस्य संप्राप्तं पापं तेन महीभुजा । उपभुक्तमवृष्ट्याद्य तस्माद्वृष्टिं कुरु द्रुतम्

પિતામહ બોલ્યા— “તે અતિક્રમણથી રાજાએ જે પાપ મેળવ્યું હતું, તે આજની અનાવૃષ્ટિ દ્વારા ભોગવાઈ ગયું છે; તેથી તુરંત વરસાદ કરાવ.”

Verse 60

मद्वाक्याद्याति नो नाशं यावदेतज्जगत्त्रयम् । अकालेनापि देवेन्द्र सस्याभावाद्बुभुक्षया

“મારા વચનથી આ ત્રિલોકનો નાશ નહીં થાય. હે દેવેન્દ્ર, અકાળે થતો વિલંબ પણ—સસ્યાભાવથી—ભૂખ ઊભી કરે છે.”

Verse 61

एतस्मिन्नंतरे शक्र आदिदेश त्वरान्वितः । पुष्करावर्तकान्मेघान्वृष्ट्यर्थं धरणीतले

આ દરમિયાન ત્વરાથી યુક્ત શક્ર (ઇન્દ્ર) એ પુષ્કરાવર્તક મેઘોને ધરણીના તળ પર વરસાદ વરસાવવાનો આદેશ આપ્યો।

Verse 62

तेऽपि शक्रसमादेशात्समस्तधरणीतलम् । तत्क्षणात्पूरयामासुर्गर्जन्तो विद्युदन्विताः

તેઓ પણ શક્રના આદેશથી તે ક્ષણે જ સમગ્ર ધરણીતળને ભરવા લાગ્યા—ગર્જના કરતા અને વીજળીની ઝલક સાથે।

Verse 63

अथाब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा देवैः सार्धं हुताशनम् । अग्निहोत्रेषु विप्राणां प्रत्यक्षो भव पावक । सांप्रतं त्वं वरं मत्तः प्रार्थयस्वाभिवांछितम्

પછી બ્રહ્માએ દેવો સાથે ફરી હુતાશન (અગ્નિ)ને કહ્યું—“હે પાવક, બ્રાહ્મણોના અગ્નિહોત્રોમાં પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થા; અને હવે મારી પાસે તને અભિષ્ટ વર માગ।”

Verse 64

अग्निरुवाच । अयं जलाशयः पुण्यो मन्नाम्ना पृथिवीतले । ख्यातिं यातु चतुर्वक्त्र वह्नितीर्थमिति स्मृतम्

અગ્નિ બોલ્યા—“હે ચતુર્વક્ત્ર, ધરતી પરનો આ પુણ્ય જળાશય મારા નામથી પ્રસિદ્ધ થાઓ; અને ‘વહ્નિતીર્થ’ તરીકે સ્મરણીય રહો।”

Verse 65

अत्र यः प्रातरुत्थाय स्नात्वा श्रद्धा समन्वितः । अग्निसूक्तं जपित्वा च त्वां प्रपश्यति सादरम् । तस्य तुष्टिस्त्वया कार्या द्रुतं मद्वाक्यतः प्रभो

અહીં જે પ્રાતઃકાળે ઊઠીને શ્રદ્ધાથી સ્નાન કરે, અગ્નિસૂક્તનો જપ કરે અને આદરથી તમારું દર્શન કરે—હે પ્રભુ, મારા વચન અનુસાર તેને ત્વરિત પ્રસન્નતા અને કૃપા આપો।

Verse 66

श्रीब्रह्मोवाच । अत्र यः प्रातरुत्थाय स्नात्वा वै वेदविद्द्विजः । अग्निसूक्तं जपित्वा च वीक्षयिष्यति मां ततः

શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—અહીં જે વેદવિદ્ દ્વિજ પ્રાતઃકાળે ઊઠી સ્નાન કરીને અગ્નિસૂક્તનો જપ કરે, તે પછી મને દર્શન કરશે.

Verse 67

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य सकलं लप्स्यते फलम् । अनेकजन्मजं पापं नाशमेष्यति पावक

તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરશે; અને હે પાવક! અનેક જન્મોના પાપો નાશ પામશે.

Verse 68

सूत उवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्विरराम पितामहः । पावकोऽपि च विप्राणामग्निहोत्रेषु संस्थितः

સૂતએ કહ્યું—આમ કહી ભગવાન પિતામહ (બ્રહ્મા) મૌન થયા; અને પાવક (અગ્નિ) પણ વિપ્રોના અગ્નિહોત્ર કર્મોમાં પ્રતિષ્ઠિત થયો.

Verse 69

एवं तत्र समुद्भूतं वह्नितीर्थं महाद्भुतम् । तत्र स्नातो नरः प्रातः सर्वपापैः प्रमुच्यते

આ રીતે ત્યાં મહા અદ્ભુત વહ્નિતીર્થ પ્રગટ થયું. જે મનુષ્ય ત્યાં પ્રાતઃ સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 70

अग्निरुवाच ममातृप्तस्य लोकेश तावद्द्वादशवत्सरान् । क्षुत्पीडासंवृते मर्त्ये न प्राप्तं कुत्रचिद्धविः

અગ્નિએ કહ્યું—હે લોકેશ! હું અતૃપ્ત રહ્યો; ક્ષુધાથી પીડિત આ મર્ત્યલોકમાં બાર વર્ષ સુધી ક્યાંય મને હવિ (આહુતિ) પ્રાપ્ત ન થયું.

Verse 71

भविष्यंति तथा यज्ञा कालेन महता विभो । संजातैः पशुभिर्भूयः सस्यादैरपरैर्भुवि

હે વિભો! મહાન કાળ વીત્યા પછી યજ્ઞો ફરી પ્રવર્તશે; પૃથ્વી પર પશુઓ, ધાન્ય-શસ્યો અને અન્ય ઉપજ પણ પુનઃ પ્રચુર પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થશે।

Verse 72

श्रीब्रह्मोवाच । अत्र ये ब्राह्मणाः केचिन्निवसंति हुताशन । वसोर्द्धाराप्रदानेन ते त्वां नक्तंदिनं सदा

શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—હે હુતાશન! અહીં કેટલાક બ્રાહ્મણો નિવાસ કરે છે; તેઓ વસોર્ધારા (ઘૃતની અવિચ્છિન્ન ધારા) અર્પણ કરીને રાત-દિવસ સદા તને તૃપ્ત અને પુષ્ટ કરશે।

Verse 73

तर्पयिष्यंति सद्भक्त्या ततः पुष्टिमवाप्स्यसि । तेऽपि काम्यैर्मनोऽभीष्टैर्भविष्यंति समन्विताः

તેઓ સદ્ભક્તિથી તને તૃપ્ત કરશે; તેથી તું પુષ્ટિ અને બળ પ્રાપ્ત કરશ. અને તેઓ પણ મનોભીષ્ટ, કામ્ય ફળોથી સમન્વિત થશે।

Verse 74

संक्रांति समये येषां वसोर्धाराप्रदायिनाम् । भविष्यति क्षुतं वह्ने हूयमाने तवानल

સંક્રાંતિ સમયે વસોર્ધારા અર્પણ કરનારાઓ માટે, હે અનલ! આહુતિઓ ઢોળાતી વખતે, હે વહ્ને, તારા અંદર ‘ક્ષુત’—અગ્નિનો શુભ સંકેત—ઉદ્ભવશે।

Verse 75

तेषां पापं च यत्किंचिज्ज्ञानतोऽज्ञानतः कृतम् । तद्यास्यति क्षयं सर्वमाजन्ममरणांतिकम्

તેમનું જે કંઈ પાપ—જાણીને કે અજાણતાં—કરેલું હોય, તે બધું જન્મથી મૃત્યુપર્યંતનું સંચિત પણ સંપૂર્ણપણે ક્ષય પામશે।

Verse 76

त्वयि तुष्टिं गते पश्चाद्भविष्यति महीपतिः । शिबिर्नाम सुविख्यात उशीनरसमुद्रवः

તમે સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થયા પછી પૃથ્વી પર એક રાજા ઉત્પન્ન થશે—ઉશીનર વંશમાં જન્મેલો, ‘શિબી’ નામે સુવિખ્યાત।

Verse 77

स कृत्वा श्रद्धया युक्तः सत्रं द्वादशवार्षिकम् । वसोर्द्धाराप्रदानेन वर्षं त्वां तर्पयिष्यति । कलशस्य च वक्त्रेणाविच्छिन्नेन दिवानिशम्

તે શ્રદ્ધાયુક્ત બની બાર વર્ષનું સત્ર-યજ્ઞ કરશે. પછી વસોર્ધારા અર્પણથી, કલશના મુખ દ્વારા અવિચ્છિન્ન રીતે દિવસ-રાત એક વર્ષ સુધી તમને તર્પિત કરશે।

Verse 78

ततस्तुष्टिं परां प्राप्य परां पुष्टिमवाप्स्यसि । पूज्यमानो धरापृष्ठे सर्वैर्वेदविदां वरैः

ત્યારે પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીને તમે પરમ પુષ્ટિ અને બળ મેળવો; અને ધરાતળ પર વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ સૌ દ્વારા પૂજિત થશો।

Verse 79

अद्यप्रभृति यत्किंचित्कर्म चात्र भविष्यति । शांतिकं पौष्टिकं वापि वसोर्द्धारासमन्वितम् । संभविष्यति तत्सर्वं तव तृप्तिकरं परम्

આજથી અહીં જે કોઈ કર્મ થશે—શાંતિનું હોય કે પુષ્ટિનું—જો તે વસોર્ધારાસહિત હશે, તો તે બધું તમને પરમ તૃપ્તિ આપનાર બનશે।

Verse 80

अपि यद्वैश्वदेवीयं कर्म किंचिद्द्विजन्मनाम् । वसोर्द्धाराविहीनं च निष्फलं संभविष्यति

દ્વિજોએ કરેલું કોઈ પણ વૈશ્વદેવ કર્મ, જો વસોર્ધારા વિહોણું હોય, તો તે નિષ્ફળ બનશે।

Verse 81

यस्माद्भवति संपूर्णं कर्म यज्ञादिकं हि तत् । शांतिकं वैश्वदेवं च पूर्णाहुतिरिहोच्यते

જેનાથી યજ્ઞાદિ સર્વ કર્મ પૂર્ણ થાય છે, તેથી અહીં શાંતિકર્મ અને વૈશ્વદેવ માટે તેને ‘પૂર્ણાહુતિ’ કહેવાય છે।

Verse 82

यः सम्यक्छ्रद्धया युक्तो वसोर्द्धारां प्रदास्यति । स कामं मनसा ध्यातं समवाप्स्यति कृत्स्नशः

જે સાચી શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ વસોર્ધારા અર્પે છે, તે મનમાં ધ્યાયેલી ઇચ્છિત કામના સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કરે છે।