Adhyaya 242

Verse 1

ऋषय ऊचुः । नारद उवाच । अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह । वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम

ઋષિઓએ કહ્યું. નારદ બોલ્યા—હે પિતામહ! અષ્ટાદશ પ્રકૃતિઓ કઈ કઈ છે તે કહો; અને તેમની જીવનવૃત્તિ તથા ધર્મ શું છે—આ બધું મને વિસ્તારે કહો.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः । स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः

બ્રહ્માએ કહ્યું—જગત્પતિ ભગવાનના નાભિ-પદ્મના કોશમાંથી મારો જન્મ થયો; તેઓ પોતાના કાળપરિમાણ મુજબ જાગૃત થયા ત્યારે.

Verse 3

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः । स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः

પછી બહુ લાંબા કાળ પછી પ્રાચીન કેશવે મને સ્મર્યા; અને સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી તેમના મનમાં રજોગુણપ્રેરિત વિવિધ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 4

अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः । उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम्

ત્યાં હું કમલજ, ચતુર્મુખ પુત્રરૂપે જન્મ્યો; પછી નાભિનાળ દ્વારા ઉદરમાં પ્રવેશ કરી અંદરનું દર્શન કર્યું।

Verse 5

तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः । विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता

ત્યાં ફરી મને કરોડો બ્રહ્માંડોના દર્શન થયા; આશ્ચર્યથી વિચાર કરતાં કરતાં સૃષ્ટિ કાર્ય માટે હું આગળ ધાવ્યો।

Verse 6

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता । बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम्

પછી હું ફરી પદ્મનાળ દ્વારા બહાર આવ્યો; બહાર આવતાં જ સૃષ્ટિ માટેનું કારણ-સાધન તે સર્વ મને વિસ્મૃત થયું।

Verse 7

पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः । नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना

પછી ફરી હું આગળ ગયો અને ચાર પ્રકારની પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરી. નાભિ-નાળ દ્વારા બહાર નીકળતાં મારી અંતરાત્મા વિસ્મૃતિમાં પડી ગઈ.

Verse 8

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी । तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव

ત્યારે હું જડ સમાન થયો; ત્યારે એક અશરીરી વાણી બોલી—“હે મહાબુદ્ધિમાન, તપ કર; તને આ જડતા યોગ્ય નથી.”

Verse 9

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः । पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा

અતએવ મેં દસ હજાર વર્ષ તપમાં સ્થિત રહ્યો. ફરી આકાશજ અવિનાશી વાણીએ મને સંબોધ્યો.

Verse 10

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् । ततो भगवताऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः

પૂર્વે વેદરૂપનો આશ્રય લઈને હું તપોબળથી પ્રગટ થયો. પછી ભગવાનની આજ્ઞાથી મને ઉપદેશ મળ્યો—“તું અનેક રીતે પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કર.”

Verse 11

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् । मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया

રાજસ ગુણનો આશ્રય લઈને મેં નિર્મળ, કલ્મષરહિત ભૂતસર્જનનો સંકલ્પ કર્યો; સૌપ્રથમ મનથી માનસી સૃષ્ટિનું ચિંતન કર્યું.

Verse 12

ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः । तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः

ત્યારે મરીચિ આદિ મુનીશ્વર એવા બ્રાહ્મણ ઋષિઓ ઉત્પન્ન થયા. તેમામાં તું કનિષ્ઠ રૂપે જન્મ્યો, જ્ઞાન અને વેદાંતનો પારગામી મહાત્મા છે.

Verse 13

कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः । निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः

તેઓ નિત્ય કર્મનિષ્ઠ રહી સૃષ્ટિકાર્ય માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે. પરંતુ તું નિર્વ્યાપાર—વિષ્ણુભક્ત અને એકાંત બ્રહ્મસેવક છે.

Verse 14

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः । क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च

મમતા અને અહંકારથી રહિત તું મારો માનસપુત્ર છે. ક્રમથી મેં તને તેમામાં નિયુક્ત કર્યો—વેદોની રક્ષા માટે જ.

Verse 15

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता । ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद

પ્રથમ માનસી સૃષ્ટિ રચાઈ, જેમાં દ્વિજ આદિ ઉત્પન્ન થયા. ત્યારબાદ, હે નારદ, મેં આંગિક (શારીરિક) સૃષ્ટિ સર્જી.

Verse 16

मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम । वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे

મારા મુખમાંથી બ્રાહ્મણો જન્મ્યા, ભુજાઓમાંથી ક્ષત્રિયો; ઊરુમાંથી વૈશ્યો ઉદ્ભવ્યા અને પગમાંથી શૂદ્રો પ્રગટ થયા.

Verse 17

अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः । शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः

અનુલોમ અને વિલોમ સંયોગોની ક્રમશઃ પ્રક્રિયા તથા તે સંયોજનોના ક્રમયોગથી, શૂદ્રથી પણ નીચે-નીચે અન્ય લોકો જન્મ્યા—તેઓ સર્વે પાદતલમાંથી ઉત્પન્ન માનવામાં આવે છે.

Verse 19

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः । नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते

તે સર્વ પ્રકૃતિઓ મારા દેહના અંશોમાંથી જ ઉત્પન્ન થયેલી છે. હે નારદ, તું આ સારી રીતે જાણ; હવે હું તને તેમના નામો કહું છું.

Verse 20

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् । विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे

બ્રાહ્મણની જીવનવૃત્તિ અધ્યાપનથી અને માત્ર અલ્પ દાન સ્વીકારવાથી હોવી જોઈએ; તપોબળથી વધુ સ્વીકારવા સમર્થ હોય તોય.

Verse 21

तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा । वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता

તથાપિ તેણે વધુ ન સ્વીકારવું, કારણ કે તપની રક્ષા સદા કરવી જોઈએ—વેદપાઠ, વિષ્ણુપુજા, બ્રહ્મધ્યાન અને અલોભતા દ્વારા.

Verse 22

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता । क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः

ક્રોધરહિતતા, નિર્મળતા, ક્ષમાને જ સાર માનનાર સ્વભાવ, આર્ય વર્તન, ધર્મકર્મમાં તત્પરતા, દાનક્રિયા અને સત્યાદિ ગુણોથી (તે) શોભિત થાય છે.

Verse 23

भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते । क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च

જે સદા સદ્ગુણોથી ભૂષિત રહે છે, તે જ ‘વિપ્ર’ કહેવાય છે. ક્ષત્રિયે તપ કરવું, યજ્ઞ કરાવવો અને દાન આપવું જોઈએ.

Verse 24

वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम् । स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे

તેમને (ક્ષત્રિયોને) વેદપાઠ અને બ્રાહ્મણભક્તિ કરવી વિધેય છે; તેમનું જીવન શસ્ત્ર દ્વારા—સ્ત્રી, બાળક, ગાય અને બ્રાહ્મણના હિત માટે, ભૂમિ-રક્ષણ માટે અને સ્વામી સંકટમાં હોય ત્યારે।

Verse 25

संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते । आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः

પીડિતો આર્તપણે પોકારે ત્યારે તેઓ તત્કાળ આશ્રય બને—એવું વિધાન છે. બ્રહ્માએ રચેલા તે ક્ષત્રિયો દુઃખિતોના ત્રાણમાં પરાયણ રહે છે.

Verse 26

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः । रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः

વૈશ્ય ધનવૃદ્ધિ કરનાર—પશુપાલક, ખેતી કરનાર, રસ વગેરેનો વેચનાર, તથા દેવ અને બ્રાહ્મણનો પૂજક છે.

Verse 27

अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः । दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता

તે વેપાર દ્વારા અર્થવૃદ્ધિ કરે છે અને યજ્ઞકર્મ વગેરે પણ કરે છે; દાન અને અધ્યયન—આ જ વૈશ્યની વૃત્તિ કહેવાઈ છે.

Verse 28

एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा । नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्

આ જ મંત્રવિહિન કર્મો શૂદ્ર સદા કરાવી શકે—ષડ્દૈવત સંબંધિત નિત્ય શ્રાદ્ધ તથા હુતકાર અગ્નિને તર્પણ.

Verse 29

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति । शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम्

દેવો પ્રત્યે ભક્તિ અને દ્વિજ પ્રત્યે આદર નમસ્કારથી સિદ્ધ થાય છે; શૂદ્ર પણ પ્રાતઃ ઊઠી પાદાભિવંદન કરીને આ પુણ્ય પામે છે.

Verse 30

विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात् । वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः

વિષ્ણુભક્તિથી ભરેલા શ્લોકોનું પાઠ કરનાર વિષ્ણુસન્નિધિ (વિષ્ણુત્વ) પામે છે; અને જે વાર્ષિક વ્રત કરે છે તે તિથિ-વારના અધિદેવતાઓ પ્રત્યે નિત્ય ભક્તિ રાખીને સતત પુણ્ય મેળવે છે.

Verse 31

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः । अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते

જે ગૃહસ્થ સર્વ જીવોને અન્નદાન કરે છે, તે (સેવા-ભાવથી) શૂદ્ર કહેવાયો છે; અને તે મંત્રવિહિન કર્મો કરતો હોવા છતાં નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે.

Verse 32

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् । शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः

ચાતુર્માસ્ય વ્રત કરનાર શૂદ્ર પણ હરિત-લોક (મંગલમય અવસ્થા) પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેમજ શિલ્પી, નર્તક અને કાષ્ઠકાર (સુથાર)—આ પ્રજાપતિ-સંબંધિત વ્યવસાયરૂપે ઉલ્લેખિત છે.

Verse 33

वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा । गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः

તથા વધઈ, ચિત્રકાર, દરજી અને ધોબી; તેમજ ભાર વહેનાર, વણકર, ચક્ર બનાવનાર અને ચર્મકાર પણ (અહીં) ગણાયા છે.

Verse 34

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः । औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते

કસાઈ, ઢોલવાદક/વાદ્યકાર, કૌલ્હિક અને માછલી મારનાર; તેમજ ઔનામિકને ચાંડાલ કહેવાયો છે—પ્રકૃતિગત વર્ગીકરણથી એ અઢાર છે.

Verse 35

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः । काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट्

શિલ્પી, સ્વર્ણકાર, લાકડાકાર, કાંસ્યકાર, કાડુક અને કુંભાર—પ્રકૃતિગત વર્ગીકરણથી આ છ ‘ઉત્તમ’ કહેવાયા છે.

Verse 36

खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च । गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम्

ગધેડો હાંકનાર, ઊંટ હાંકનાર અને ઘોડો હાંકનાર; તેમજ ગોપાલ અને ઈંટ બનાવનાર—આ પાંચ ‘અધમોમાં પણ અધમ’ કહેવાયા છે.

Verse 37

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः

ધોબી, ચર્મકાર, નટ (અભિનેતા/નર્તક) અને બુરુડ; તેમજ કૈવર્ત્ત, મેદ અને ભિલ્લ—આ સાત ‘અંત્યજ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 38

यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः । सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः

જે જેનાં વર્ણથી હીન હોય, તે આ ગણતરીમાં અઢારમો પુરુષ ગણાય છે. અને સર્વ પ્રકૃતિઓમાં ‘ઉત્તમ’ તથા ‘મધ્યમ’ આ વિભાગમાં સમાન ગણાય છે.

Verse 39

भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् । शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः

સ્મૃતિના નિર્ણય મુજબ ત્રણ ભેદ જણાવાયા છે, તે જાણવાં યોગ્ય છે. તેમાં સાત પ્રકારના શિલ્પીઓ સમજવા, અને તેઓ ‘ઉત્તમ’ તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 40

स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः । तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा

તેઓ સાત પ્રકારના છે—સ્વર્ણકાર, શંખ-કારિગર, તાંદળ અને પુષ્પની વ્યવસ્થા કરનાર, લાવા/ભૂંજેલા અન્નનો પુરવઠો કરનાર, તાંબૂલ વેચનાર, નાપિત, અને મણિકાર (જવાહરકાર)।

Verse 41

न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च । न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता

આ લોકો માટે સ્નાનવિધિનું બંધન નથી, દેવતા-હોમ નથી, તપ અને નિયમ પણ નથી. વષટ્કારসহ સ્વાધ્યાય નથી, તેમજ વિવાહસંબંધિત શુદ્ધિનું પણ અનિવાર્ય વિધાન નથી.

Verse 42

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता । विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः

આ પ્રકૃતિઓ અને સમુદાયો માટે ગુરુપૂજા સદૈવ પ્રશંસિત છે. આવા લોકો માટે બ્રાહ્મણોને નિત્ય દાન કરવું જ પરમ વિધિ તરીકે કહેલું છે.

Verse 43

सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने । सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा

હે મહામુને, સર્વ વર્ણો અને સર્વ આશ્રમો માટે, તેમજ દરેક પ્રકૃતિ માટે પણ, વિષ્ણુભક્તિ સદા શુભ અને કલ્યાણકારી છે.

Verse 44

इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् । कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा

આ રીતે પ્રકૃતિમાંથી જેમ ઉપજે તેમ બધું મેં તને કહી દીધું. હવે એક મહાપુણ્યમય કથા સાંભળ—એક શૂદ્ર કેવી રીતે શુદ્ધિ પામ્યો તે.

Verse 45

इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् । विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः

આ પુરાણ પરમ પવિત્ર છે. જે શુદ્ધ બુદ્ધિથી તેને સાંભળે કે પાઠ કરે, તે પૂર્વાર્જિત પાપોને ધોઈ નાંખી, ધર્મકર્મમાં તત્પર રહી, વિષ્ણુના ધામને પામે છે.

Verse 242

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्येऽष्टादशप्रकृतिकथनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં ‘અષ્ટાદશ પ્રકૃતિ-કથન’ નામનો 242મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.