Adhyaya 264

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कार्तिकेयश्च पार्वत्याः प्राणेभ्यश्चातिवल्लभः । संक्रीडति समीपस्थो नानाचेष्टाभिरुद्यतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—કાર્તિકેય પાર્વતીને પોતાના પ્રાણોથી પણ અત્યંત પ્રિય છે. તે નજીક રહીને અનેક ચેષ્ટાઓથી ઉત્સાહિત થઈ ક્રીડા કરે છે।

Verse 2

रक्तकांतिर्महातेजाः षण्मुखोऽद्भुत विक्रमः । क्वचिद्गायति चात्यर्थं क्वचिन्नृत्यति स्वेच्छया

તે રક્તવર્ણ કાંતિથી યુક્ત, મહાતેજસ્વી, ષણ્મુખ અને અદ્ભુત પરાક્રમી છે. ક્યારેક અત્યંત આનંદથી ગાય છે, તો ક્યારેક પોતાની ઇચ્છાથી નૃત્ય કરે છે।

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा विनयावनतः क्वचित् । क्वचिच्च गंगापुलिने सिकतालेपनाकृतिः

ક્યારેક તે માતા-પિતાને જોઈ વિનયથી નમ્ર બની પ્રણામ કરે છે; અને ક્યારેક ગંગાના કિનારે રેતી ચોપડીને તેને ઘડી-ઘડીને રમે છે।

Verse 4

गणैः सह विचिन्वानो विविधान्वनभूरुहान् । एवं प्रक्रीडितस्तस्य दिवसाः पंच जज्ञिरे

પોતાના ગણો સાથે તે વનમાંનાં વિવિધ વૃક્ષો-લતાઓને નિહાળી-વિચારતો ફરતો રહ્યો; આ રીતે ક્રીડા કરતાં કરતાં તેના પાંચ દિવસ વીતી ગયા।

Verse 5

ततो देवा महेन्द्राद्यास्तारकत्रासविद्रुताः । स्तुवन्तः शंकरं सर्वे तारकस्य जिघृक्षया

પછી મહેન્દ્ર આદિ દેવો તારકના ભયથી વ્યાકુળ થઈ, તારકને પકડી વશ કરવા ઇચ્છતા, સૌ શંકરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 6

चक्रुः कुमारं सेनान्यं जाह्नव्यां स्वगणैः सुराः । सस्वनुर्देववाद्यानि पुष्पवर्षं पपात ह

જાહ્નવી (ગંગા) તીરે દેવોએ પોતાના ગણો સાથે કુમારને સેનાપતિ બનાવ્યો; દેવવાદ્યો ગુંજ્યા અને પુષ્પવર્ષા વરસી।

Verse 7

वह्निस्तु स्वां ददौ शक्तिं हिमवान्वाहनं ददौ । सर्वदेवसमुद्भूतगणकोटिसमावृतः

અગ્નિએ પોતાની શક્તિ (શક્ત્યાયુધ) અર્પી અને હિમવાને વાહન આપ્યું; સર્વ દેવોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કરોડો ગણોથી ઘેરાઈ તે તેજસ્વી થયો।

Verse 8

प्रणम्य मुनिसंघेभ्यः प्रययौ रिपुविग्रहे । ताम्रवत्यां नगर्यां च शंखं दध्मौ प्रतापवान्

મુનિસમૂહોને પ્રણામ કરીને તે શત્રુ સામે યુદ્ધ માટે નીકળ્યો. અને તામ્રવતી નગરીમાં તે પ્રતિાપવાને શંખનાદ કર્યો॥

Verse 9

ततस्तारकसैन्यस्य दैत्यदानवकोटयः । समाजग्मुस्तस्य पुराच्छंखनादभयातुराः

પછી તે નગરમાંથી તારકની સેનાના દૈત્ય-દાનવોના કરોડો, શંખનાદના ભયથી વ્યાકુળ થઈ, એકત્ર થયા॥

Verse 10

स्ववाहनसमारूढाः संयता बलदर्पिताः । देवाः सर्वेऽपि युयुधुः स्कन्दतेजोपबृंहिताः

પોતપોતાના વાહનો પર આરૂઢ, સંયમી અને બળના ગર્વથી યુક્ત, સ્કંદના તેજથી પુષ્ટ થઈ સર્વ દેવો યુદ્ધ કરવા લાગ્યા॥

Verse 11

तदा दानवसैन्यानि निजघान च सर्वशः । विष्णुचक्रेण ते छिन्नाः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

ત્યારે દાનવોની સેનાઓ સર્વ તરફથી સંહારાઈ; વિષ્ણુના ચક્રથી છેદાઈ તેઓ હજારોની સંખ્યામાં ધરતી પર પડ્યા॥

Verse 12

ततो भग्नाश्च शतशो दानवा निहतास्तदा । नद्यः शोणितसंभूता जाता बहुविधामुने

પછી સૈકડો દાનવો પરાજિત થઈ ત્યારે માર્યા ગયા. હે મુને, લોહીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી અનેક પ્રકારની નદીઓ વહેવા લાગી॥

Verse 13

तद्भग्नं दानवबलं दृष्ट्वा स युयुधे रणे । बभंज सद्यो देवेशो बाणजालैरनेकधा

દાનવબળ પહેલેથી જ ભંગાયેલું જોઈ તે રણમાં યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. ત્યારે દેવેશ્વરે બાણજાળથી તેમને અનેક રીતે તત્કાળ ચકનાચૂર કર્યા.

Verse 14

शक्तिनायुध्य गंगिन्याश्चिक्षेप कृष्णप्रेरिताः । सरथं च सयंतारं चक्रे तं भस्मसात्क्षणात्

કૃષ્ણની પ્રેરણાથી દિવ્ય શક્તિઓએ પોતાની શક્તિઓ અને આયુધો ફેંક્યાં; અને ક્ષણમાં તેને—રથ તથા સારથિ સહિત—ભસ્મસાત્ કરી દીધો.

Verse 15

शेषाः पातालमगमन्हतं दृष्ट्वाऽथ तारकम् । ततो देवगणाः सर्वे शसंसुस्तस्य विक्रमम्

તારક હણાયો તે જોઈ બાકી શત્રુઓ પાતાળમાં ભાગી ગયા. ત્યારબાદ સર્વ દેવગણોએ તેના પરાક્રમની પ્રશંસા કરી.

Verse 16

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिस्तथाऽभवत् । ते लब्धविजयाः सर्वे महेश्वरपुरोगमाः

દેવદુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ. મહેશ્વરના આગેવાનપણામાં સૌએ વિજય મેળવી આનંદ કર્યો.

Verse 17

सिषिचुः सर्वदेवानां सेनापत्ये षडाननम् । ततः स्कंदं समालिंग्य पार्वती हर्षगद्गदा

તેમણે ષડાનનને સર્વ દેવસેનાનો સેનાપતિ તરીકે અભિષેક કર્યો. પછી હર્ષથી ગદગદ વાણીવાળી પાર્વતીએ સ્કંદને આલિંગન આપ્યું.

Verse 18

मांगल्यानि तदा चक्रे स्वसखीभिः समावृता । एवं च तारकं हत्वा सप्तमेऽहनि बालकः

પોતાની સખીઓથી ઘેરાયેલી તેણીએ ત્યારે મંગલકર્મો કર્યા. આ રીતે તારકનો વધ કરીને દિવ્ય બાલકે સાતમા દિવસે કાર્ય સિદ્ધ કર્યું.

Verse 19

मंदराचलमासाद्य पितरौ संप्रहर्षयन् । उवाच सकलं स्कन्दः परमानंदनिर्भरः

મંદરાચલ પર પહોંચી માતા-પિતાને હર્ષિત કરીને, પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ સ્કંદે સર્વ વાત સંપૂર્ણ રીતે કહી.

Verse 20

काले दारक्रियां तस्य चिन्तयामास शंकरः । स उवाच प्रसन्नात्मा गांगेयममितद्युतिम्

યોગ્ય સમયે શંકરે તેના વિવાહ-વિધિ વિશે વિચાર કર્યો. પ્રસન્ન હૃદયે તેમણે ગંગાજન્ય, અમિત તેજસ્વીને સંબોધ્યા.

Verse 21

प्राप्तः कालस्तव विभो पाणिग्रहणसंमतः । कुरु दारान्समासाद्य धर्मस्ते पुंससंमतः

હે વિભો! તમારા પાણિગ્રહણનો યોગ્ય સમય આવી ગયો છે. પત્ની સ્વીકારી ગૃહસ્થધર્મ સ્થાપો—આ તમારાં પદને અનુરૂપ ધર્મ છે.

Verse 23

क्रीडस्व विविधैर्भोगैर्विमानैः सह कामिकैः । तच्छ्रुत्वा भगवान्स्कन्दः पितरं वाक्यमब्रवीत् । अहमेव हि सर्वत्र दृश्यः सर्वगणेषु च । दृश्यादृश्यपदार्थेषु किं गृह्णामि त्यजामि किम्

“વિવિધ ભોગો સાથે, દિવ્ય વિમાનો સાથે અને પ્રિય સાથીઓ સાથે ક્રીડા કર.” આ સાંભળી ભગવાન સ્કંદે પિતાને કહ્યું—“હું જ સર્વત્ર હાજર છું, સર્વ ગણોમાં પણ દૃશ્ય છું. દૃશ્ય-અદૃશ્ય પદાર્થોમાં હું શું ગ્રહણ કરું અને શું ત્યાગ કરું?”

Verse 24

याः स्त्रियः सकला विश्वे पार्वत्या ताः समा हि मे । नराः सर्वेऽपि देवेश भवद्वत्तान्विलोकये

જગતમાં રહેલી સર્વ સ્ત્રીઓ મને પાર્વતી સમાન લાગે છે; અને હે દેવેશ, સર્વ પુરુષો પણ મને આપના સમાન જ દેખાય છે.

Verse 25

त्वं गुरुर्मां च रक्षस्व पुनर्नरकमज्जनात् । येन ज्ञातमिदं ज्ञानं त्वत्प्रसादादखंडितम्

તમે જ મારા ગુરુ છો; હે દેવેશ, મને ફરી નરકમાં ડૂબવાથી રક્ષો. આપની કૃપાથી આ અખંડ જ્ઞાન સમજાયું છે—તે લોપ ન પામે.

Verse 26

पुनरेव महाघोरसंसाराब्धौ निमज्जये । दीपहस्तो यथा वस्तु दृष्ट्वा तत्करणं त्यजेत्

હું ફરી તે મહાઘોર સંસાર-સમુદ્રમાં ડૂબી ન જાઉં; જેમ હાથમાં દીવો લઈને વસ્તુ જોઈ લીધા પછી શોધવાનો પ્રયત્ન છોડાય છે.

Verse 27

तथा ज्ञानमधिप्राप्य योगी त्यजति संसृतिम् । ज्ञात्वा सर्वगतं ब्रह्म सर्वज्ञ परमेश्वर

એ જ રીતે જ્ઞાન સંપૂર્ણ પ્રાપ્ત કરીને યોગી સંસારચક્રનો ત્યાગ કરે છે. હે સર્વજ્ઞ પરમેશ્વર, સર્વવ્યાપી બ્રહ્મને જાણી તે મુક્ત થાય છે.

Verse 28

निवर्त्तंते क्रियाः सर्वा यस्य तं योगिनं विदुः । विषये लुब्धचित्तानां वनेऽपि जायते रतिः

જેનામાં સર્વ ક્રિયાઓ નિવૃત્ત થઈ જાય છે, તેને યોગી કહે છે. પરંતુ વિષયોમાં લુબ્ધ ચિત્તવાળાને વનમાં પણ આસક્તિ ઊભી થાય છે.

Verse 29

सर्वत्र समदृष्टीनां गेहे मुक्तिर्हि शाश्वती । ज्ञानमेव महेशान मनुष्याणां सुदुर्लभम्

જે સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ રાખે છે, તેને ગૃહમાં રહીને પણ મુક્તિ શાશ્વત છે. હે મહેશાન, મનુષ્યો માટે જ્ઞાન જ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 30

लब्धं ज्ञानं कथमपि पंडितो नैव पातयेत् । नाहमस्मि न माता मे न पिता न च बांधवः

કોઈ રીતે પ્રાપ્ત થયેલું જ્ઞાન પંડિતે કદી પણ ખોવાવા ન દેવું. ‘હું (દેહ-અહં) નથી; “મારી માતા” નથી, “મારો પિતા” નથી, અને “બંધુ” પણ નથી’ એમ જાણવું.

Verse 31

ज्ञानं प्राप्य पृथक्भावमापन्नो भुवनेष्वहम् । प्राप्यं भागमिदं दैवात्प्रभावात्तव नार्हसि

જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને હું આ લોકોમાં સાંસારિક ઓળખથી અલગાવની સ્થિતિમાં આવ્યો છું. આ ભાગ દૈવયોગે મળ્યો છે; હે પ્રભુ, તમારા પ્રભાવથી તેને અન્યથા થવા ન દો—મને પતિત ન થવા દો.

Verse 32

वक्तुमेवंविधं वाक्यं मुमुक्षोर्मे न संशयः । यदाग्रहपरा देवी पुनःपुनरभाषत

મુમુક્ષુ માટે આવા વચનો કહેવા યોગ્ય છે—એમાં મને કોઈ સંશય નથી. ત્યારબાદ દેવી પોતાના આગ્રહમાં દૃઢ રહી વારંવાર બોલી.

Verse 33

तदा तौ पितरौ नत्वा गतोऽसौ क्रौञ्चपर्वतम् । तत्राश्रमे महापुण्ये चचार परमं तपः

ત્યારે તેણે બંને માતા-પિતાને નમસ્કાર કરીને ક્રૌંચ પર્વત તરફ ગયો. ત્યાં તે મહાપુણ્ય આશ્રમમાં તેણે પરમ તપ આચર્યું.

Verse 34

जजाप परमं ब्रह्म द्वादशाक्षरबीजकम् । पूर्वं ध्यानेन सर्वाणि वशीकृत्येन्द्रियाणि च

તેણે પરમ બ્રહ્મ—દ્વાદશાક્ષર-બીજવાળો મંત્ર—નો જપ કર્યો. પહેલાં ધ્યાન દ્વારા તેણે સર્વ ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરી લીધી.

Verse 35

ममतां संवियुज्याथ ज्ञानयोगमवाप्तवान् । सिद्धयस्तस्य निर्विघ्ना अणिमाद्या यदाऽगताः

મમતા અને ‘મારું’ ભાવ ત્યજી તેણે જ્ઞાનયોગ પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યારબાદ અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ કોઈ વિઘ્ન વિના સહજ રીતે તેની પાસે આવી.

Verse 36

तदा तासां गणा क्रुद्धो वाक्यमेतदुवाच ह । ममापि दु्ष्टभावेन यदि यूयमुपागताः

ત્યારે તેમની ગણનો નાયક ક્રોધિત થઈ આ વચન બોલ્યો—“જો તમે દુષ્ટભાવથી મારી પાસે પણ આવ્યા હો…”।

Verse 37

तदास्मत्समशांतानां नाभिभूतिं करिष्यथ । एवं ज्ञात्वा महेशोऽपि यतो ज्ञानमहोदयम्

“ત્યારે તમે અમારાં જેવા શાંતજનને પરાજિત કરી શકશો નહીં.” એમ જાણી મહેશ પણ જ્ઞાનના મહોદય તરફ પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 38

मत्तोऽपि ज्ञानयोगेनस्कन्दोऽप्यधिकभावभृत् । विस्मयाविष्टहृदयः पार्वतीमनुशिष्टवान्

જ્ઞાનયોગથી મને પણ વટાવી વધુ આધ્યાત્મિક ભાવ-તેજ ધારણ કરનાર સ્કંદ, વિસ્મયથી ભરેલા હૃદયે પાર્વતીને ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 39

पुत्रशोकपरां चोमां शुभैर्वाक्यामृतैर्हरः । चातुर्मासस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्

પુત્રશોકથી વ્યાકુળ ઉમાને હરિએ શુભ, અમૃતસમાન વચનો વડે સાંત્વના આપી અને સર્વપાપનાશક ચાતુર્માસ્યનું માહાત્મ્ય જણાવ્યું।

Verse 40

महेश्वरो वा मधुकैटभारिर्हृद्याश्रितो ध्यानमयोऽद्वितीयः । अभेदबुद्ध्या परमार्तिहंता रिपुः स एवातिप्रियो भवेत्ततः

મહેશ્વર હોય કે મધુ-કૈટભનો સંહારક—હૃદયમાં સ્થિત, ધ્યાનમય, અદ્વિતીય—તેને અભેદબુદ્ધિથી જોતા તે પરમ આર્તિનો નાશક બને છે; તેથી શત્રુ પણ અતિપ્રિય થઈ જાય છે।

Verse 41

सूत उवाच । एतद्वः कथितं विप्राश्चातुर्मास्यसमुद्भवम् । माहात्म्यं विस्तरेणैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! ચાતુર્માસ્યથી ઉદ્ભવેલું આ માહાત્મ્ય મેં તમને વિસ્તારે કહ્યું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

Verse 264

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तारकासुरवधो नाम चतुःषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ હેઠળના ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં ‘તારકાસુરવધ’ નામનો ૨૬૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।