Adhyaya 42

Verse 1

। सूत उवाच । विश्वामित्रसमुद्भूतं कुण्डं तत्रापरं शुभम् । संतिष्ठते द्विजश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायकम्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્યાં વિશ્વામિત્રથી ઉત્પન્ન થયેલું બીજું એક શુભ કુંડ સ્થિત છે, જે સર્વ કામનાઓ આપે છે.

Verse 2

तत्र चैत्रतृतीयायां कृते स्नाने भवेन्नरः । दिव्यरूपधरः साक्षात्कामोऽन्यो द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજસત્તમો! ત્યાં ચૈત્ર તૃતીયાએ સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય દિવ્ય રૂપ ધારણ કરે છે—જાણે સాక్షાત્ બીજો કામદેવ.

Verse 3

नारी वा श्रद्धयोपेता तत्र स्नात्वा प्रजावती । भवेत्सौभाग्यसंयुक्ता स्पृहणीयतमा क्षितौ

અથવા કોઈ સ્ત્રી શ્રદ્ધાસહિત ત્યાં સ્નાન કરે તો તે સંતાનવતી બને છે; સૌભાગ્યથી યુક્ત થઈ પૃથ્વી પર સર્વाधिक વાંછનીય બને છે.

Verse 4

ऋषय ऊचुः । तीर्थं तस्य मुनेस्तत्र कस्मिन्काले व्यवस्थितम् । निर्मलं केन निःशेषं वद त्वं सूतनंदन

ઋષિઓએ કહ્યું—તે મુનિનું તીર્થ ત્યાં કયા કાળે પ્રતિષ્ઠિત થયું? કયા કારણે તે સંપૂર્ણ નિર્મળ બન્યું? હે સૂતનંદન, અમને કહો।

Verse 5

सूत उवाच । तत्रास्ति निर्झरः पूर्वं सामान्यो द्विजसत्तमाः । अवधूतो धरापृष्ठे माहात्म्येन व्यवस्थितः

સૂતે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્યાં પહેલાં એક સામાન્ય ઝરણું હતું; પરંતુ તેના માહાત્મ્યથી ધરાપૃષ્ઠ પર તે મહિમાવંત બની પ્રતિષ્ઠિત થયું।

Verse 6

यत्र देवनदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता । यस्यां स्नातः पुमान्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

કારણ કે ત્યાં દેવનદી ગંગા સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત છે; અને તેમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય તત્કાળ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 7

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भावितः । तदक्षयं भवेच्छ्राद्धं पितॄणां तृप्तिकारकम्

જે ત્યાં ભાવપૂર્વક પિતૃઓને ઉદ્દેશીને શ્રાદ્ધ કરે છે, તેનું તે શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે અને પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનારું થાય છે।

Verse 8

यत्किंचिद्दीयत दानं तस्मिंस्तीर्थवरे द्विजाः । हुतजप्यादिकं चैव तदनंतफलं भवेत्

હે દ્વિજોઃ, તે ઉત્તમ તીર્થમાં જે કંઈ દાન આપવામાં આવે, તેમજ હવન, જપ વગેરે જે કરવામાં આવે—તે બધું અનંત ફળ આપનારું બને છે।

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगी व्याधशराहता । प्रविष्टा सलिले तस्मिंस्तत्र पञ्चत्वमागता

એક સમયે શિકારીના બાણથી ઘાયલ થયેલી મૃગી તે જળમાં પ્રવેશી અને ત્યાં જ પ્રાણ ત્યાગ્યા।

Verse 10

चैत्रशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने द्विजसत्तमाः । नक्षत्रे यमदैवत्ये मार्तंडस्य च वासरे

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ચૈત્ર શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ મધ્યાહ્ને—યમ-દૈવત્ય નક્ષત્રમાં—અને માર્તંડ (સૂર્ય)ના દિવસે આ બન્યું।

Verse 11

अथ तत्तोयमाहात्म्यान्मेनकानाम साऽभवत् । अप्सरास्त्रिदशेंद्रस्य समंताच्चारुहासिनी

પછી તે પવિત્ર જળના માહાત્મ્યથી તે ‘મેનકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ—ત્રિદશેન્દ્ર ઇન્દ્રની અપ્સરા—મોહક હાસ્યથી શોભિત।

Verse 12

स्मरमाणाऽथ सा तस्य प्रभावं वरवर्णिनी । तीर्थमागत्य सद्भक्त्या स्नानं तत्र समाचरत् । चैत्रशुक्लतृतीयायां यामर्क्षे सूर्यवासरे

તેના પ્રભાવને સ્મરીને તે સુન્દરી તીર્થમાં આવી અને સચ્ચી ભક્તિથી ત્યાં સ્નાન કર્યું—ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાએ, યમ નક્ષત્રમાં, રવિવારે।

Verse 13

एकदा दिवसे तस्मिन्भ्रममाणो मुनीश्वरः । विश्वामित्र इति ख्यातस्तत्रायातस्तपोऽन्वितः

એક દિવસ તે સમયે ભ્રમણ કરતાં તપોબળથી યુક્ત, ‘વિશ્વામિત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ મુનિશ્વર ત્યાં આવ્યા।

Verse 14

साऽपि स्वर्गात्समायाता देवतादर्शनार्थतः । पूजयित्वाथ तं देवं प्रस्थिता त्रिदिवं प्रति

દેવદર્શનના હેતુથી તે પણ સ્વર્ગમાંથી નીચે આવી. તે દેવનું પૂજન કરીને ફરી ત્રિદિવ (સ્વર્ગલોક) તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 15

सा दृष्ट्वा तं मुनिं तत्र भ्रममाणमितस्ततः । यौवनस्थं सुरूपाढ्यं पंचबाणमिवापरम्

ત્યાં ઇધર-ઉધર ફરતા તે મુનિને જોઈ તેણે જાણ્યું કે તે યુવનસ્થ, અતિસુંદર—જાણે બીજો પંચબાણ (કામદેવ) જ હોય.

Verse 16

व्रतप्रभावजैर्व्याप्तं तेजोभिर्भास्करं यथा । बाल्यात्प्रभृति चीर्णेन तपसा दग्धकिल्बिषम्

વ્રતના પ્રભાવથી ઉત્પન્ન તેજથી તે સૂર્ય સમાન દીપ્તિમાન હતો; અને બાળપણથી આચરેલા તપથી તેના પાપ દગ્ધ થઈ ગયા હતા.

Verse 17

सा तस्य दर्शनादेव कामबाणप्रपीडिता । सानंदाः सुरतार्थाय समीपं समुपाद्रवत्

તેના દર્શનમાત્રથી જ તે કામબાણોથી પીડિત થઈ; અને આનંદપૂર્વક મિલનના હેતુથી તેની નજીક દોડી ગઈ.

Verse 18

स दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वां तां मार्गपृच्छाकृते ततः । सम्मुखः प्रययौ तूर्णं प्रहृष्टेनांतरात्मना

અગાઉ કદી ન જોયેલી તેણીને જોઈ, માર્ગ પૂછવાના બહાને, તે ઝડપથી સામે ગયો; અંતરમાં હર્ષિત થયો.

Verse 19

उवाच देशं तां पृच्छन्स्त्रीधर्मांश्च विशेषतः । शुभलाभोऽस्तु ते भद्रे मनसा कर्मणा गिरा

તે દેશ વિષે અને વિશેષ કરીને સ્ત્રીધર્મ વિષે પૂછતાં તેમણે કહ્યું— “હે ભદ્રે! મન, કર્મ અને વાણીથી તને શુભલાભ થાઓ.”

Verse 20

सदैव वासुदेवस्य भक्तिश्चाव्यभिचारिणी । कच्चित्त्वं वर्तसे पुत्रि पतिपादपरायणा । चारित्रविनयोपेता सर्वदा प्रियवादिनी

“શું તું સદૈવ વાસુદેવ પ્રત્યે અવિચલ, અવ્યભિચારિણી ભક્તિ ધરાવે છે? હે પુત્રી, શું તું પતિના ચરણસેવામાં પરાયણા—સદાચાર અને વિનયથી યુક્ત, અને હંમેશાં પ્રિય વચન બોલનારી છે?”

Verse 21

कच्चित्त्वं सर्वदाभीष्टा पत्युर्दानैस्तथार्च्चनैः । बंधून्स्वमित्रवर्गं च तत्पुरः पृष्ठतोपि वा

“દાન અને પૂજન દ્વારા શું તું હંમેશાં પતિને પ્રિય રહે છે? અને તેના બંધુઓ તથા મિત્રવર્ગને પણ, તેની હાજરીમાં અને ગેરહાજરીમાં, સન્માન આપે છે?”

Verse 22

कच्चिद्भर्तरि संसुप्ते त्वं निशवशमेष्यसि । उत्थानमप्रबुद्धे च करोषि वरवर्णिनि

“પતિ સૂઈ જાય ત્યારે શું તું રાત્રિ-વિશ્રામ માટે જાય છે? અને તે જાગે તે પહેલાં, હે સુંદરવર્ણિની, શું તું ઊઠીને કર્તવ્યકર્મ આરંભે છે?”

Verse 23

कच्चित्प्रातः समुत्थाय करोषि गृहमार्जनम् । स्वयमेव वरारोहे मण्डनं चोपमण्डनम्

“શું તું પ્રાતઃકાળે ઊઠીને ઘરનું માર્જન કરે છે? હે વરારોહે, શું તું જાતે જ યોગ્ય અલંકાર અને સુવ્યવસ્થિત વેશભૂષા રાખે છે?”

Verse 24

कच्चिदेवान्नमस्कृत्य गुरुं च तदनंतरम् । करोषि त्वं प्राणयात्रां दत्त्वान्नं शक्तितो जलम्

શું તું દેવોને નમસ્કાર કરીને, ત્યારબાદ ગુરુને પ્રણામ કરીને, પ્રથમ અન્નદાન આપી અને શક્તિ મુજબ જલદાન આપી જીવનયાત્રા ચલાવે છે?

Verse 25

कच्चिदस्तंगते सूर्ये नान्नमश्नासि भाभिनि । अदत्त्वा वा स्वभृत्येभ्यः साधुभ्यश्च विशेषतः

હે તેજસ્વિની! સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી શું તું અન્ન ન ખાય—ખાસ કરીને પોતાના આશ્રિતો અને સાધુજનને પહેલાં આપ્યા વિના?

Verse 26

कच्चित्पिबसि पानीयं सप्तवारविशोधितम् । निबिडेन स्ववस्त्रेण पालयंती जलोद्भवान्

શું તું સાત વાર ગાળી શુદ્ધ કરેલું પાણી પીવે છે—ઘન વસ્ત્રથી સાવધાનીપૂર્વક ગાળી, જલમાં જન્મતા સૂક્ષ્મ જીવોનું રક્ષણ કરતી?

Verse 27

कच्चिद्दयासमोपेता गात्रक्लेशकरानपि । यूकामत्कुणदंशादीन्पुत्रवत्परिरक्षसि

દયાથી યુક્ત થઈને શું તું શરીરને કષ્ટ આપનારાં—જૂં, ખટમલ, મચ્છર વગેરે—ને પણ પુત્ર સમાન રક્ષે છે?

Verse 28

कच्चित्साधुमुखान्नित्यं शिवधर्मं सुभक्तितः । शृणोषि भक्तितो भद्रे प्रकरोषि च सादरम्

હે ભદ્રે! શું તું નિત્ય સાધુજનના મુખેથી શિવધર્મને શુદ્ધ ભક્તિથી સાંભળે છે, અને ભક્તિપૂર્વક તેને આદરથી આચરે છે?

Verse 29

क्वचिच्छ्रुत्वाऽगमं पुण्यं प्रकरोषि च पूजनम् । शास्त्रस्य वाचकस्यापि व्याख्यातुश्च विशेषतः

શું તું ક્યારેક પુણ્યદાયક આગમ-ઉપદેશ સાંભળી પૂજન કરે છે—શાસ્ત્રના વાચકને પણ અને વિશેષ કરીને વ્યાખ્યા કરનાર આચાર્યને પણ સન્માન આપે છે?

Verse 30

कच्चित्पुराणशास्त्राणि प्रणीतानि जनेश्वरैः । संलेख्याक्षररम्याणि साधुभ्यः संप्रयच्छसि

હે સદ્ભાગ્યવતી, શું તું મહારાજાઓ દ્વારા રચાયેલ પુરાણ-શાસ્ત્રોને મનોહર અક્ષરોમાં લખાવીને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાધુઓને દાન આપે છે?

Verse 31

यः श्रुत्वा सर्व शास्त्राणि निष्क्रयं न प्रयच्छति । शास्त्रचौरः स विज्ञेयो न चैवाप्नोति तत्फलम्

જે સર્વ શાસ્ત્રો સાંભળ્યા છતાં યોગ્ય દક્ષિણા/નિષ્ક્રય આપતો નથી, તે શાસ્ત્રચોર જાણવો; તેને તે અધ્યયનનું ફળ મળતું નથી.

Verse 32

कच्चिच्छिवालये नृत्यगीतवाद्यादिकाः क्रियाः । बलिपूजोपहारांश्च त्वं करोषि च शक्तितः

શું તું તારી શક્તિ મુજબ શિવાલયમાં નૃત્ય, ગીત, વાદ્ય વગેરે સેવાઓ તથા બલિ, પૂજા અને અન્ય ઉપહાર અર્પણ કરે છે?

Verse 33

कच्चित्प्रावरणं वस्त्रं सुभगे सर्वमेव च । संप्रयच्छसि साधुभ्यः प्रणिपातपुरःसरम्

હે સુભગે, શું તું પ્રણામ કરીને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાધુઓને સર્વ પ્રકારનાં વસ્ત્રો અને આવરણો વગેરે આપે છે?

Verse 34

वृथा पर्यटनं नित्यं कच्चिन्न परमंदिरे । त्वं करोषि विशालाक्षि विशेषेण निशागमे

હે વિશાલાક્ષિ! શું તું દરરોજ વ્યર્થ ભટકવાનું—વિશેષ કરીને રાત્રે—મહામંદિરની પવિત્ર પરિધિ બહાર—ટાળે છે?

Verse 35

कच्चिन्नाश्नासि भद्रे त्वं स्वभर्तरि बुभुक्षिते । आज्ञाभंगं प्रयत्नेन कच्चित्तत्र प्ररक्षसि

હે ભદ્રે! જ્યારે તારો પતિ ભૂખ્યો હોય ત્યારે શું તું ભોજન કરતી નથી; અને શું તું પ્રયત્નપૂર્વક તેની આજ્ઞાભંગથી પોતાને બચાવે છે?

Verse 36

कच्चित्प्रकुपिते कांते नोत्तराणि प्रयच्छसि । तस्यकोपप्रणाशार्षं प्रियं कच्चिच्च जल्पसि

પ્રિયતમ ક્રોધિત હોય ત્યારે શું તું કઠોર ઉત્તર આપતી નથી; અને શું તેના ક્રોધ-શમન માટે મીઠાં, પ્રિય વચનો જ બોલે છે?

Verse 37

कच्चित्त्वं प्रोषिते कांते मलिनांबरधारिणी । जायसे च तथा दीना विवर्णवदना कृशा

પ્રિયતમ દૂર હોય ત્યારે શું તું મલિન વસ્ત્રો ધારણ કરીને, દીન બની, ફિક્કા મુખવાળી અને કૃશ થઈ જાય છે?

Verse 39

कच्चिन्मंदिरपृष्ठे त्वं न धत्से भिन्नभाजनम् । उच्छिष्टं वा जनैस्त्यक्तमपि कार्योपकारकम्

શું તું મંદિરમાં પાછળ તૂટેલા વાસણો, અથવા લોકો દ્વારા ત્યજાયેલું ઉચ્છિષ્ટ—ભલે તે કામનું લાગે—રાખવાનું ટાળે છે?

Verse 40

कच्चिन्न कुरुषे मैत्रीं बंधकीभिः समं शुभे । धात्रीभिर्मालिकस्त्रीभी रजकीभिश्च भामिनि

હે શુભે, શું તું વેશ્યાઓ, ધાત્રીઓ, માળીના સ્ત્રીઓ અને ધોબણીઓ સાથે ઘનિષ્ઠ મૈત્રી કરતી નથી, હે કામિની?

Verse 41

कञ्चिद्दधासि नित्यं त्वं मुखं कुंकुमरंजितम् । शिरः पुष्पसमाकीर्णं नेत्रे कज्जलरंजिते

તું સદા કુંકુમથી રંજિત મુખ ધારણ કરે છે; તારું શિર પુષ્પોથી છવાયેલું છે અને તારા નેત્રો કાજળથી રંજિત છે.