Adhyaya 46

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते । तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહામતિ! ત્યાં જે અન્ય તીર્થો છે, તે સર્વનું વર્ણન કરો; અમને પરમ કૌતૂહલ છે।

Verse 2

सूत उवाच । तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् । यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः

સૂતએ કહ્યું—ત્યાં ‘સારસ્વત તીર્થ’ નામે બીજું પણ અતિ શોભન તીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન કરવાથી અતિમૂક પણ વાણીમાં નિપુણ અને વિવેકી બને છે।

Verse 3

लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि । ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! તે ઇચ્છિત કામનાઓ—માનુષી તથા દૈવી—લાભે છે અને બ્રહ્મલોક સુધી વિસ્તરતા લોકોને પણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 4

पुरासीत्पार्थिवो ना्ना विख्यातो बलवर्धनः । समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्

પ્રાચીન સમયમાં ‘બલવર્ધન’ નામે વિખ્યાત એક રાજા હતો; તેણે પોતાના ભુજબળથી જીતેલી, સમુદ્રવલયિત પૃથ્વીનો ઉપભોગ કર્યો।

Verse 5

तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः । तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि । अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान्

તેને સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત એવો પુત્ર જન્મ્યો. બારમા દિવસે પિતાએ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને બોલાવી નામકરણ કર્યું અને સ્પષ્ટ રીતે “અંબુવીચિ” નામ આપ્યું.

Verse 6

ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा । मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम्

પછી તે બાલક તે રાજા દ્વારા સ્નેહથી લાલિત-પાલિત થઈ વધ્યો; પરંતુ મૂકભાવ પામીને તે કશું બોલી શક્યો નહિ.

Verse 7

ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः । पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः

પછી તેના સાતમા વર્ષે તે બલવર્ધક (રક્ષક) યુદ્ધમાં શત્રુઓ દ્વારા હણાયો અને પંચત્વને પામ્યો.

Verse 8

ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः । स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च

ત્યારે તે મૂકો અને બાલક હોવા છતાં, અન્ય પુત્ર ન હોવાથી તે રાજાના મંત્રીઓએ એ પુત્રને જ રાજ્યસિંહાસન પર સ્થાપિત કર્યો.

Verse 9

एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः । बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात्

આ રીતે તે રાજા રાજ્યસ્થ હોવા છતાં, જડબુદ્ધિ અને બાલ્યાવસ્થામાં હોવાથી રાજ્ય ઉથલપાથલ અને અવ્યવસ્થામાં પડી ગયું.

Verse 10

ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले । पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः

ત્યારે પૃથ્વી પર ‘જલચર-ન્યાય’ પ્રચલિત થયો; બળવાનોએ દુર્બળોને પીડ્યા અને સર્વ લોકો દુઃખિત થયા।

Verse 11

ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने

પછી તે મંત્રીઓએ પોતાના પુરોહિત વસિષ્ઠને કહ્યું— “મહામુને, આ રાજાની દુર્દશાનો ઉપાય વિચારો.”

Verse 12

पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् । जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम्

જુઓ, સમગ્ર ધરાપૃષ્ઠ પર જાણે શૂન્યતા આવી છે; આ રાજાની જડતા કારણે તમે જે યોગ્ય હોય તે કરો।

Verse 13

ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः । सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः

પછી તેમણે લાંબો સમય વિચાર કરીને, સર્વ દુઃખથી પીડિત એવા દીન મંત્રીઓને કહ્યું; રાજા સાંભળતો હતો।

Verse 14

अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः

‘સારસ્વત’ નામનું એક તીર્થ છે, જે મનુષ્યોને સર્વકામપ્રદ છે; હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં રાજા ત્યાં સ્નાન કરે।

Verse 15

अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् । स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः

તે વચનો સાંભળતાં જ તે તત્કાળ ઝડપથી ત્યાં ગયો. તે તીર્થમાં સ્નાન કરતાં જ એ ક્ષણે તેની વાણી પૂર્ણ, નિર્મળ અને મધુર બની ગઈ।

Verse 16

तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः । श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम्

સરಸ್ವતીદેવીના મહાપ્રભાવને જાણી તે મહીપતિ પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ દેવી સરಸ್ವતીનું ધ્યાન કરવા લાગ્યો।

Verse 17

ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् । चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम्

પછી તેણે ઝડપથી નદીકાંઠેથી માટી લઈને પોતે જ ચતુર્ભુજા દેવી ભારતીની પ્રતિમા ઘડી।

Verse 18

दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् । अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम्

દેવીના જમણા હાથે અતિ મનોહર કમળ ધારણ કરાવ્યું અને બીજા હાથે તારાઓના તેજને જીતે તેવી દીપ્તિમાન અક્ષમાળા મૂકી।

Verse 19

कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् । पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम्

અને બીજા હાથે દિવ્ય જળથી પરિપૂર્ણ કમંડલુ મૂક્યો તથા ડાબા હાથે સર્વ વિદ્યાઓનો ઉદ્ભવરૂપ પુસ્તક ધારણ કરાવ્યું।

Verse 20

ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः । पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः

પછી તેણે શુદ્ધ શિલાપીઠ પર તેણીને કાળજીપૂર્વક સ્થાપી, સદ્ભક્તિથી ધૂપ અને સરળ અનુલેપન અર્પી પૂજા કરી।

Verse 21

चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा । तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः

પછી શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી તેણે સ્તુતિ કરી; તેણીના સમક્ષ સંયમથી ઊભો રહી રાજાએ ઊંચા, સ્પષ્ટ સ્વરે સ્તવન કર્યું।

Verse 22

सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् । तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना

હે દેવી! જે કંઈ છે—સત્ કે અસત્—અને બંધન કે મોક્ષરૂપ જે સ્થિતિ, તે સર્વ તું અંદરથી ગુપ્ત રીતે વ્યાપી રહી છે; જેમ કાષ્ઠમાં અગ્નિ છુપાયેલી રહે છે।

Verse 23

सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता । वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि

તું સિદ્ધિરૂપે સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે; વાણીરૂપે જિહ્વા પર અને જ્યોતિરૂપે નેત્રોમાં વિરાજે છે।

Verse 24

भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये । शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे

હે દેવેશી! તું માત્ર ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; ત્રિભુવનમાં તું જ એક—શરણાગત, દીન અને આર્ત જનના પરિત્રાણમાં સદા તત્પર।

Verse 25

त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता । त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी

તું જ કીર્તિ છે, તું જ ધૃતિ અને મેધા છે; તું જ ભક્તિ છે અને પ્રભા રૂપે સ્મરાય છે. તું જ નિદ્રા, તું જ ક્ષુધા; તું જ યશ—સર્વભૂતનિવાસિની.

Verse 26

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी । रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी

હે અધિષ્ઠાત્રી દેવી! તું જ તૃપ્તિ અને પુષ્ટિ છે; તું જ રૂપસૌંદર્ય અને પ્રીતિ છે; તું જ સ્વધા, સ્વાહા અને રાત્રિ છે. તું જ રતિ અને સ્નેહ; તું જ પૃથ્વી અને ગંગા; તું જ સત્ય, ધર્મ અને મનસ્વિની શક્તિ છે.

Verse 27

लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी । सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा

તું જ લજ્જા અને શાંતિ; તું જ સ્મૃતિ અને દક્ષતા; તું જ ક્ષમા. તું જ ગૌરી અને રોહિણી; તું જ સિનીવાલી, કુહૂ અને રાકા; તેમજ તું જ દેવમાતા અને દિતિ પણ છે.

Verse 28

ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा । गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला

તું જ બ્રહ્માણી અને વિનતા; તું જ લક્ષ્મી અને કદ્રૂ; તું જ દાક્ષાયણી, શિવા. તું જ ગાયત્રી અને સાવિત્રી; તું જ કૃષિ અને વૃષ્ટિ; તું જ શ્રુતિ અને સર્વ કલા છે.

Verse 29

बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती । यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम्

તું જ બલાનાડી, તુષ્ટિકાષ્ઠા અને રસના છે; તું જ સ્વયં સરસ્વતી છે. ત્રણે લોકોમાં જે કંઈ છે, તેની અપારતા કારણે, તે બધું મેં સંપૂર્ણ રીતે કીર્તિત કર્યું નથી.

Verse 30

इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि । गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः

હે સુરેશ્વરી! ગતિ અને સ્થિરતા—એ જ અવસ્થા—તારું જ સ્વરૂપ છે. ગંધર્વો, કિન્નરો, દેવો, સિદ્ધો, વિદ્યાધરો અને નાગો…

Verse 31

यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः

યક્ષો, ગુહ્યકો, ભૂતો, દૈત્યો અને વિનાયકો—એ બધા તારા પ્રસાદથી પરમ સિદ્ધિને પામ્યા છે.

Verse 32

तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः । आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः । हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च

એ જ રીતે બીજા પણ ઘણા છે; તેઓ અસંખ્ય હોવાથી મેં તેમનું પૂરું કીર્તન કર્યું નથી. કેટલાકને કઠિન આરાધનાથી પ્રસન્ન કરવું પડે છે અને વિસ્તૃત વિધિઓથી પૂજવું પડે છે. બીજા દેવતાઓ પાપ હરણ કરે; પરંતુ તું તો માત્ર કીર્તિત થવાથી જ પાપ દૂર કરે છે.

Verse 33

एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती । ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता

તે રાજાએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં દેવેશી ભારતી તરત જ પ્રત્યક્ષ થઈ અને અત્યંત હર્ષથી આ વચન બોલી.

Verse 34

सरस्वत्युवाच । स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा । परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्

સરಸ್ವતીએ કહ્યું—હે ભૂપાલ! આ સ્તોત્રથી અને તારી સદા સ્થિર ભક્તિથી હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. તરત જ ઇચ્છિત વર માગ.

Verse 35

राजोवाच । अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् । अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा

રાજાએ કહ્યું—આજથી મારા વચન અનુસાર તું નિઃસંદેહ અહીં જ નિવાસ કર. આ ત્રિલોકમાં આ પવિત્ર અર્ચા-સ્વરૂપમાં, જ્યાં સુધી મારી કીર્તિ સ્થિર રહે ત્યાં સુધી અહીં સ્થિત રહેજે.

Verse 36

यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः । भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत्

જે કોઈ મારા નિમિત્તે અહીં સ્થિત તારી યોગ્ય રીતે આરાધના કરે, તેને તેની ભક્તિ અનુસારનો વર તું તત્કાળ આપજે.

Verse 37

सरस्वत्युवाच । यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः

સરಸ್ವતીએ કહ્યું—જે મનુષ્ય અહીંના શુભ જળમાં નિત્ય સ્નાન કરીને, અહીં સ્થિત મારી પૂજા કરશે—વિશેષ કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ—

Verse 38

तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव । सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती

તેને હું ઇચ્છિત કામનાઓ અર્પીશ, હે રાજા. સૂતે કહ્યું—આ રીતે દેવી સરસ્વતી સ્વયં ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત રહી.

Verse 39

ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी । अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

ત્યારથી લોકહિત માટે પરમેશ્વરીએ આ વ્રત પ્રચલિત કર્યું—અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ ઉપવાસમાં પરાયણ રહેવું જોઈએ.

Verse 40

यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः । स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि

જે મર્ત્ય શ્વેત પુષ્પો અને સુગંધિત અનુલેપનથી તેમનું પૂજન કરે છે, તે જન્મે જન્મે સદા વાગ્મી અને સુમેધાવી બને છે।

Verse 41

सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः । अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते

સરಸ್ವતીના પ્રસાદથી કોઈ પુનઃપુનઃ જન્મે તોય, તેના વંશમાં ક્યારેય કોઈ મૂર્ખ જન્મતો નથી।

Verse 42

यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः । स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्

જે પુરુષ તેમના સમક્ષ ધર્મશ્રવણ કરે છે, તે તે પ્રભાવથી નિશ્ચયે ત્રણ યુગ સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે।

Verse 43

विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा । करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

જે શ્રદ્ધાસહિત તેમના પવિત્ર આયતનમાં સદા વિદ્યાદાન કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।

Verse 44

यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम् । पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत्

જે ધર્મશાસ્ત્ર પરંપરામાંથી ઉત્પન્ન થયેલું પુસ્તક શ્રેષ્ઠ દ્વિજને અર્પે છે, તે વાજિમેધ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ પામે છે।

Verse 458

यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः । सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात्

જે તેની સન્નિધિમાં ઊભો રહી વેદનો પાઠ અને અધ્યયન કરે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.