Adhyaya 134

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदा दक्षेण क्रुद्धेन पुरा शप्तो हिमद्युतिः । तत्सर्वं भवता प्रोक्तं सोमनाथकथानकम्

ઋષિઓએ કહ્યું—પૂર્વકાળે ક્રોધિત દક્ષે હિમદ્યુતિમાન સોમને શાપ આપ્યો ત્યારે જે બન્યું, તે સમગ્ર સોમનાથનું કથાનક તમે વર્ણવી દીધું છે.

Verse 2

सांप्रतं वद कामस्य यथा कुष्ठोऽभवत्पुरा । येन दोषेण शापश्च केन तस्य नियोजितः

હવે અમને કહો—પૂર્વકાળમાં કામદેવને કૂષ્ઠરોગ કેવી રીતે થયો? કયા દોષથી તેને શાપ લાગ્યો અને એ શાપ કોણે આપ્યો?

Verse 3

शिलाखंडा च या देवी तथा सौभाग्यकूपिका । यथा तत्र समुत्पन्ना तथाऽस्माकं प्रकीर्तय

અને દેવী શિલાખંડા તથા ‘સૌભાગ્ય-કૂપિકા’ નામનો કૂવો ત્યાં કેવી રીતે પ્રગટ થયા—જેમ રીતે બન્યું તેમ જ અમને વર્ણવી કહો.

Verse 4

सूत उवाच । पुरासीद्ब्राह्मणो नाम हारीत इति विश्रुतः । स तपस्तत्र संतेपे वानप्रस्थाश्रमे वसन्

સૂત બોલ્યા—પ્રાચીનકાળે ‘હારીત’ નામે પ્રસિદ્ધ એક બ્રાહ્મણ હતો. તે વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રહીને એ જ સ્થાને તપશ્ચર્યા કરતો હતો.

Verse 5

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी रूपौदार्यसमन्विता । त्रैलोक्यसुन्दरी साक्षाल्लक्ष्मीरिव मधुद्विषः

તેની પત્ની સાધ્વી હતી, રૂપ અને ઔદાર્યથી યુક્ત. તે ત્રિલોકમાં સુન્દરી—જાણે મધુદ્વિષ વિષ્ણુની પાસે સાક્ષાત્ લક્ષ્મી.

Verse 6

ख्याता पूणकलानाम सर्वैः समुदितागुणैः । तां दृष्ट्वा पद्मजोऽप्याशु कामस्य वशगोऽभवत्

તે ‘પૂણકલા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી, સર્વ ગુણોથી સમૃદ્ધ. તેને જોઈને પદ્મજ (બ્રહ્મા) પણ તત્કાળ કામના વશમાં આવી ગયા.

Verse 7

कदाचिदपि स प्राप्तस्तस्मिन्क्षेत्रे मनोभवः । सह रत्या तथा प्रीत्या कामेश्वरदिदृक्षया

એક વખત મનોભવ (કામદેવ) તે પુણ્યક્ષેત્રમાં આવ્યો; રતિ તથા પ્રીતિ સાથે, કામેશ્વરના દર્શનની ઇચ્છાથી ઉપસ્થિત થયો।

Verse 8

एतस्मिन्नंतरे सापि स्नानार्थं तत्र चागता । कृत्वा वस्त्रपरित्यागं विवेश जलाशयम्

એ દરમિયાન તે પણ સ્નાનાર્થે ત્યાં આવી; વસ્ત્રો ઉતારીને જલાશયમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 9

अथ तां कामदेवोपि समालोक्य शुभाननाम् । आत्मीयैरपि निर्विद्धो हृदये पुष्पसायकैः

પછી કામદેવે પણ તેના શુભ મુખને જોઈ, પોતાના જ પુષ્પબાણોથી હૃદયમાં વિદ્ધ થયો।

Verse 10

ततो रतिं परित्यक्त्वा प्रीतिं च शरपीडितः । विजनं कंचिदासाद्य प्रसुप्तः स तरोरधः

ત્યારે બાણોથી પીડિત તે રતિ અને પ્રીતિને પણ ત્યજી, કોઈ એકાંત સ્થાને જઈ વૃક્ષની નીચે સૂઈ ગયો।

Verse 11

गात्रैः पुलकितैः सर्वैर्निःश्वासान्निःश्वसन्मुहुः । अग्निवर्णान्सुदीर्घांश्च बाष्प पूर्णविलोचनः

તેના સર્વ અંગોમાં રોમાંચ છવાઈ ગયો; તે વારંવાર આહ ભરતો રહ્યો, આંખો આંસુથી ભરાઈ, અગ્નિ સમા તપ્ત દીર્ઘ શ્વાસો છોડતો હતો।

Verse 12

तिष्ठन्स दर्शने तस्या एकदृष्ट्या व्यलोकयत् । योगीव सुसमाधिस्थो ध्यायंस्तद्ब्रह्म संस्थितम्

તેણીના દર્શનક્ષેત્રમાં ઊભો રહી તે એને પાંપણ ન ઝબકાવે એવી એકદૃષ્ટિથી નિહાળતો રહ્યો. જાણે ગાઢ સમાધિમાં સ્થિત યોગી, હૃદયમાં સ્થિર બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતો હોય।

Verse 13

सापि कामं समालोक्य सानुरागं पुरः स्थितम् । जृंभाभंगकृतास्यं च वेपमानशरीरकम्

તેણીએ પણ સામે ઊભેલા, અનુરાગથી ભરેલા કામને જોયો; તેનું મોઢું જાણે જાંભાઈ વચ્ચે અટકી ગયું હોય તેમ વિકૃત હતું અને શરીર કંપતું હતું।

Verse 14

सापि तद्बाणनिर्भिन्ना साभिलाषा बभूव ह । कामं प्रति विशेषेण तस्य रूपेण मोहिता

તે પણ તે બાણોથી વિદ્ધ થઈ ઇચ્છાથી ભરાઈ ગઈ; વિશેષ કરીને કામ પ્રત્યે, તેના રૂપથી મોહિત થઈ ગઈ।

Verse 15

अथ तस्माज्जलात्कृच्छ्राद्विनिष्क्रम्य शुचिस्मिता । तीरोपांतं समासाद्य स्थिता तद्दृष्टिगोचरे

પછી તે કષ્ટથી તે જળમાંથી બહાર નીકળી; કોમળ, પવિત્ર સ્મિત સાથે કિનારે આવી, તેની નજરની પહોંચમાં ઊભી રહી।

Verse 16

ततः कामः समुत्थाय शनैस्तदंतिकं ययौ । कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम्

ત્યારે કામ ઊભો થયો અને ધીમે ધીમે તેના નજીક ગયો; અંજલિ કરીને નમસ્કારની મુદ્રામાં રહી, આદરપૂર્વક તેને બોલ્યો।

Verse 17

का त्वमत्र विशालाक्षि प्राप्ता स्नातुं जलाशये । मम नाशाय चार्वंगि तस्माच्छृणु वचो मम

હે વિશાલાક્ષિ! તું અહીં આ જલાશયમાં સ્નાન કરવા કોણ આવી છે? હે સુન્દરાંગી! તું મારા નાશનું કારણ બની છે, તેથી મારું વચન સાંભળ।

Verse 18

अहं पुष्पशरो लोके प्रसिद्धश्चारुहासिनि । विडंबनां मया नीता देवा अपि निजैः शरैः

હે મધુરહાસિની! હું લોકમાં ‘પુષ્પશર’ (કામદેવ) તરીકે પ્રસિદ્ધ છું. મારા જ બાણોથી દેવતાઓ પણ વિદૂષણ અને મોહમાં પડ્યા છે।

Verse 19

मद्बाणेनाहतो रुद्रः स्वशरीरे नितंबिनीम् । अर्द्धेन धारयामास त्यक्त्वा लज्जां सुदूरतः

મારા બાણથી આહત રુદ્રે સુનિતંબિનીને પોતાના શરીરમાં અર્ધરૂપે ધારણ કરી, લજ્જાને બહુ દૂર ત્યજી દીધી।

Verse 20

ब्रह्मा मच्छरनिर्भिन्नः स्वसुतां चकमे ततः । जनयामास तान्विप्रान्वालखिल्यांस्तथाविधान्

મારા બાણથી વિદ્ધ થયેલા બ્રહ્માએ ત્યારે પોતાની જ પુત્રીની કામના કરી; ત્યારબાદ વાલખિલ્ય વગેરે એવા જ પ્રકારના બ્રાહ્મણ ઋષિઓને ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 21

अहिल्यां चकमे शक्रो गौतमस्य प्रियां सतीम् । मद्बाणैः पीडितोऽतीव स्वर्गादेत्य धरातलम्

શક્ર (ઇન્દ્ર) એ ગૌતમની પ્રિય પતિવ્રતા અહલ્યાની કામના કરી. મારા બાણોથી અત્યંત પીડિત થઈ તે સ્વર્ગમાંથી ઉતરી ધરતી પર આવ્યો।

Verse 22

एवं देवा अपि क्षुण्णा मच्छरैर्ये महत्तराः । किं पुनर्मानवाः सुभ्रूः कृमिप्रायाः सुचंचलाः

આ રીતે મારા બાણોથી મહત્તર દેવતાઓ પણ દબાઈ જાય છે; તો પછી હે સુભ્રૂ, કૃમિસમાન અને અતિ ચંચળ સ્વભાવવાળા માનવો તો કેટલા જ તુચ્છ!

Verse 23

आकीटांतं जगत्सर्वमाब्रह्मांतं तथैव च । विडंबनां परां प्राप्तं मच्छरैश्चारुहासिनि

હે ચારુહાસિની, કીટથી લઈને બ્રહ્મા સુધીનું સમગ્ર જગત પણ મારા બાણોથી પરમ ઉપહાસની સ્થિતિને પામ્યું છે।

Verse 24

अहं पुनस्त्वया भीरु नीतोऽवस्थामिमां शुभे

પરંતુ હે ભીરુ, હે શુભે, તું જ મને આ સ્થિતિમાં લઈ આવી છે।

Verse 25

तस्माद्देहि महाभागे ममाद्य रतदक्षिणाम् । यावन्न यांति संत्यज्य मम प्राणाः कलेवरात्

અતએવ હે મહાભાગે, આજે મને રતિની દક્ષિણા આપ, મારા પ્રાણો આ દેહને ત્યજી જાય તે પહેલાં।

Verse 26

सूत उवाच । सापि तद्वचनं श्रुत्वा पतिव्रतपरायणा । हन्यमाना विशेषेण तद्बाणैर्हृदये भृशम्

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી, પતિવ્રતધર્મમાં પરાયણા તે સ્ત્રી, તે બાણોથી વિશેષ કરીને હૃદયમાં અત્યંત આઘાત પામી।

Verse 27

अनभिज्ञा च सा साध्वी कामधर्मस्य केवलम् । तापसैः सह संवृद्धा नान्यं जानाति किंचन

એ સાધ્વી સ્ત્રી કામધર્મની રીતોથી સર્વથા અજાણ હતી; તપસ્વીઓ સાથે ઉછરેલી હોવાથી તે બીજું કશું જ જાણતી ન હતી।

Verse 28

वक्तुं तद्विषये यच्च प्रोच्यते कामपीडितैः । अधोमुखाऽलिखद्भूमिमंगुष्ठेन स्थिता चिरम्

કામથી પીડિત લોકો તે વિષયમાં જે કંઈ કહેતા હતા, તે સાંભળી તે મુખ નીચે કરીને લાંબા સમય સુધી ઊભી રહી અને અંગૂઠાથી જમીન પર રેખાઓ દોરતી રહી।

Verse 29

एतस्मिन्नन्तरे भानुः प्राप्तश्चास्तं गिरिं प्रति । विहारसमये प्राप्त आहिताग्निर्निवेशने

આ વચ્ચે સૂર્ય અસ્તગિરિ તરફ પહોંચી ગયો; અને સાંજના વિશ્રામસમયે આહિતાગ્નિ ગૃહસ્થ પોતાના નિવાસે આવી પહોંચ્યો।

Verse 30

हारीतोऽपि चिरं वीक्ष्य तन्मार्गं चाकृताशनः । ततः स चिंतयामास कस्मात्सा चात्र नागता

હારીત પણ તે માર્ગને લાંબા સમય સુધી જોતો રહ્યો, ભોજન કર્યા વિના; પછી તેણે વિચાર્યું—“તે અહીં કેમ આવી નથી?”

Verse 31

स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दृष्ट्वा तां चन्द्रकूपिकाम् । कामेश्वरं च देवेशं कामदं सुखदं नृणाम्

તે ઉત્તમ તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને ચન્દ્રકૂપિકાને જોઈ, તેણે દેવેશ કામેશ્વરના દર્શન કર્યા—જે મનુષ્યોને ઇચ્છિત ફળ આપનાર અને સુખદાતા છે।

Verse 32

ततः शिष्यसमायुक्तो वीक्षमाण इतस्ततः । तं देशं समनुप्राप्तो यत्र तौ द्वावपि स्थितौ

પછી શિષ્યો સાથે આમતેમ જોતા જોતા તેઓ તે સ્થળે પહોંચ્યા જ્યાં તે બંને ઉભા હતા.

Verse 33

आलपन्बहुधा कामो हन्यमानो निजैः शरैः । सापि चैव विशेषेण व्रीडयाऽधोमुखी स्थिता

પોતાના જ બાણોથી ઘવાયેલા કામદેવે અનેક રીતે વાત કરી; અને તે પણ વિશેષ રૂપે શરમથી નીચું મુખ રાખીને ઉભી રહી.

Verse 34

स गुल्मांतरितः सर्वं तच्छ्रुत्वा कामजल्पितम् । तस्याश्च तद्गतं भावं ततः कोपादुवाच सः

ઝાડીઓમાં છુપાયેલા તેમણે કામદેવની બધી વાતો સાંભળી અને તેના (પત્નીના) ભાવ જોઈને ક્રોધપૂર્વક કહ્યું.

Verse 35

यस्मात्पाप त्वया पत्नी ममैवं शरपीडिता । अनभिज्ञा तथा साध्वी पतिधर्मपरायणा । कुष्ठव्याधिसमायुक्तस्तस्माद्विप्रियदर्शनः

હે પાપી! તેં મારી નિર્દોષ, સાધ્વી અને પતિવ્રતા પત્નીને બાણોથી પીડિત કરી છે, તેથી તું કોઢના રોગથી ગ્રસ્ત અને કદરૂપો થઈ જઈશ.

Verse 36

त्वं भविष्यसि पापात्मन्मुक्तो दारैः स्वकैरपि । साऽपि चैव विशेषेण व्रीडयाऽधोमुखी स्थिता

હે પાપાત્મા! તું તારી પોતાની પત્નીઓથી પણ વિમુખ થઈ જઈશ. અને તે પણ વિશેષ રૂપે શરમથી નીચું મુખ રાખીને ઉભી રહી.

Verse 37

एषापि च शिलाप्राया भविष्यति विचेतना । त्वां दृष्ट्वा या सरागाऽभून्निजधर्मबहिष्कृता

એ પણ શિલા સમી જડ, ચેતનાહીન બની જશે; કારણ કે તને જોઈ તે રાગવતી બની અને પોતાના સ્વધર્મથી ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ.

Verse 38

ततः प्रसादयामास तं कामः प्रणिपत्य च । न ज्ञातेयं मया विप्र तव भार्येति सुन्दरी

ત્યારે કામદેવે પ્રણામ કરીને તેને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો અને કહ્યું—“હે વિપ્ર, આ સુન્દરી તમારી ભાર્યા છે, એ મને ખબર નહોતી.”

Verse 39

तेन प्रोक्ता विरुद्धानि वाक्यानि विविधानि च । एतस्या नास्ति दोषोऽत्र मद्बाणैः पीडिता भृशम्

મારા દ્વારા અનેક પ્રકારનાં વિરુદ્ધ અને અનુચિત વચનો બોલાઈ ગયા. આમાં તેનો કોઈ દોષ નથી; તે તો મારા બાણોથી અત્યંત પીડિત થઈ છે.

Verse 40

सानुरागा परं जाता नोक्तं किंचिद्वचो मुने । तस्मान्नार्हसि शापं त्वं दातुमस्याः कथंचन

તે અત્યંત અનુરક્ત બની, છતાં હે મુને, એક પણ વચન બોલી નથી. તેથી તમે કોઈ રીતે પણ તેને શાપ આપવો યોગ્ય નથી.

Verse 41

ममास्त्येषो ऽपराधोऽत्र तस्मान्मे निग्रहं कुरु । भूयोऽपि ब्राह्मणश्रेष्ठ अस्याः शापसमुद्भवम्

અહીં અપરાધ મારો જ છે; તેથી મને નિયંત્રિત કરીને દંડ આપો. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તેના શાપથી ઉત્પન્ન થતું ફળ પણ મારા પર જ પડે.

Verse 42

अपि रुद्रादयो देवा मद्बाणेभ्यो द्विजोत्तम । सोढुं शक्ता न ते यस्मात्तत्कथं स्यादियं शिला

હે દ્વિજોત્તમ! રુદ્રપ્રમુખ દેવતાઓ પણ મારા બાણો સહન કરી શકતા નથી; તો આ સ્ત્રી કેવી રીતે માત્ર શિલા બની શકે?

Verse 43

तथात्र त्रिविधं पापं प्रवदंति मनीषिणः । मानसं वाचिकं चैव कर्मजं च तृतीयकम् । तदस्माकं द्विधा जातमेकं चास्या मुनीश्वर

અહીં મનીષીઓ પાપને ત્રિવિધ કહે છે—માનસિક, વાચિક અને ત્રીજું કર્મજન્ય. તેમાંના બે મારા માં ઉત્પન્ન થયા છે, અને તેના માં માત્ર એક, હે મુનીશ્વર।

Verse 44

भार्यायास्ते सुरूपायास्तस्मात्संपूर्णनिग्रहम् । करिष्यसि न ते भीतिः काचिदस्ति परत्रजा

અતએવ તું તારી સુંદર પત્ની વિષે (શાપબળનું) સંપૂર્ણ નિયંત્રણ કરશે; પરલોકમાં તને કોઈ ભય નથી—આથી કોઈ અનર્થ નહીં થાય.

Verse 45

मनस्तापाद्व्रजेत्पापं मानसं वाचिकं च यत् । तस्य प्रसादनेनैव यस्योपरि विजल्पितम्

મનના પશ્ચાત્તાપથી માનસિક અને વાચિક પાપ દૂર થાય છે; અને જેના વિષે અયોગ્ય વચન બોલાયું હોય, તેને પ્રસન્ન કરવાથી જ તે પાપ નિશ્ચયે શમે છે.

Verse 46

प्रायश्चित्तैर्यथोक्तैश्च कर्मजं पातकं व्रजेत् । धर्मशास्त्रैः परिप्रोक्तं यतः सर्वैर्महामुने

પરંતુ કર્મથી ઉત્પન્ન પાતક શાસ્ત્રોક્ત પ્રાયશ્ચિત્તોથી દૂર થાય છે; કારણ કે સર્વ ધર્મશાસ્ત્રોમાં આ વાત સંપૂર્ણ રીતે ઉપદેશિત છે, હે મહામુને।

Verse 47

हारीत उवाच । अन्यत्र विषये तस्याः पातकं कामदेवते । एतस्य तव धर्मस्य प्राधान्यं मनसः स्मृतम्

હારીત બોલ્યા—હે કામદેવ! અન્ય વિષયમાં તેના તરફ પાપદોષ છે; પરંતુ તું કહેલા આ ધર્મમાં મનનું પ્રાધાન્ય જ નિર્ણાયક તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 48

तस्मादेवंविधा चेयं सदा स्थास्यति चाधम । किं पुनः कुरु यत्कृत्यं नाहं वक्ष्यामि किंचन

અતએવ, હે અધમ! તે સદા આવી જ સ્થિતિમાં રહેશે. હવે વધુ શું કરવાનું? જે કર્તવ્ય છે તે કર; હું આગળ કંઈ નહીં કહું.

Verse 49

प्रथमं मनसा सर्वं चिंत्यते तदनंतरम् । ततः प्रजल्पते वाचा क्रियते कर्मणा ततः

પ્રથમ બધું મનમાં વિચારાય છે; પછી તે વાણીથી કહેવાય છે; અને ત્યારબાદ કર્મથી કરવામાં આવે છે.

Verse 50

प्रमाणं हि मनस्तस्मात्सर्वकृत्येषु सर्वदा । एतस्मात्कारणात्पूर्णो मयाऽस्या निग्रहः कृतः

અતએવ સર્વ કાર્યોમાં સદા મન જ પ્રમાણ (નિર્ણાયક) છે. આ કારણથી મેં તેના પર પૂર્ણ નિયગ્રહ કર્યો છે.

Verse 51

सूत उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो हारीतः स्वाश्रमं ययौ । सापि पूर्णकला जाता शिलारूपा च तत्क्षणात्

સૂત બોલ્યા—આમ કહી મુનિશ્રેષ્ઠ હારીત પોતાના આશ્રમમાં ગયા. અને તે પણ તે જ ક્ષણે પૂર્ણકલા થઈ શિલારૂપ બની ગઈ.

Verse 52

कामदेवोऽपि कुष्ठेन ग्रस्तो रौद्रेण च द्विजाः । शीर्णनासांघ्रिपाणिश्च नेत्राणामप्रियोऽभवत्

હે દ્વિજજનોએ! કામદેવ પણ ભયંકર કુષ્ઠરોગથી ગ્રસ્ત થયો. તેની નાક, પગ અને હાથ ક્ષીણ થઈ ગયા અને તે નજરે અપ્રિય બન્યો.

Verse 53

अथ कामे निरुत्साहे संजाते द्विजसत्तमाः । व्याधिग्रस्ते जगत्यस्मिन्सृष्टिरोधो व्यजायत

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! જ્યારે કામ (ઇચ્છા) નિરુત્સાહ અને નિર્બળ બન્યો અને આ જગત વ્યાધિગ્રસ્ત થયું, ત્યારે સૃષ્ટિનો પ્રવાહ અવરોધિત થયો.

Verse 54

केवलं क्षीयते लोको नैव वृद्धिं प्रगच्छति । स्वेदजा येऽपि जीवाः स्युस्तेपि याताः परिक्षयम्

લોક માત્ર ક્ષીણ થતો ગયો, જરાય વૃદ્ધિ પામ્યો નહીં. સ્વેદથી ઉત્પન્ન થયેલા જીવો પણ સંપૂર્ણ ક્ષયને પામ્યા.

Verse 55

एतस्मिन्नंतरे देवाः सर्वे चिंतासमाकुलाः । किमिदं क्षीयते लोको जलस्थैः स्थलजैः सह

આ વચ્ચે સર્વ દેવતાઓ ચિંતા વડે વ્યાકુલ થયા (અને બોલ્યા)—‘જલચર અને સ્થલચર સાથે આ લોક કેમ આ રીતે ક્ષીણ થઈ રહ્યો છે?’

Verse 56

न दृश्यते क्वचिद्बालः कोऽपि कश्चित्कथंचन । न च गर्भवती नारी कच्चित्क्षेमं स्मरस्य च

ક્યાંય કોઈ બાળક કોઈ રીતે દેખાતો નથી. કોઈ સ્ત્રી પણ ગર્ભવતી નથી. સ્મર (કામદેવ)નું કલ્યાણ તો છે ને?

Verse 57

ततस्तं व्याधिना ग्रस्तं ज्ञात्वात्र क्षेत्रसंश्रयम् । आजग्मुस्त्वरिताः सर्वे व्याकुलेनांतरात्मना

પછી તે વ્યાધિથી ગ્રસ્ત થઈ આ પવિત્ર ક્ષેત્રનો આશ્રય લીધો છે એમ જાણીને, સર્વે અંતરમાં વ્યાકુલ થઈ ત્વરિત ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 58

कामेश्वरपुरस्थं च तं दृष्ट्वा कुसुमायुधम् । अत्यंतविकृताकारं चिंतयानं महेश्वरम्

કામેશ્વરપુરમાં રહેલા કुसુમાયુધ (કામ)ને જોઈને, અને મહેશ્વરને અત્યંત વિકૃત આકારમાં ચિંતામગ્ન જોઈ, તેઓ શોક અને વિસ્મયથી વ્યાકુલ થયા।

Verse 59

ततः प्रोचुः सुदुःखार्ताः किमिदं कुसुमायुध । निरुत्साहः समुत्पन्नः कुष्ठव्याधिसमाकुलः

પછી ભારે દુઃખથી પીડિત થઈ તેઓ બોલ્યા—“હે કुसુમાયુધ! આ શું થયું? તારો ઉત્સાહ નાશ પામ્યો છે અને તું કુષ્ઠવ્યાધિથી વ્યાકુલ છે.”

Verse 60

ततश्चाधोमुखो जातो लज्जया परया वृतः । प्रोवाच शापजं सर्वं हारीतस्य विचेष्टितम्

ત્યારે તે માથું ઝુકાવી, ઘોર લાજથી ઢંકાઈને બોલ્યો—“આ બધું શાપજન્ય છે; હારીત સંબંધિત દુરાચારના કારણે આવું બન્યું છે।”

Verse 61

तत्तस्याराधनात्सर्वं संक्षयं यात्यसंशयम्

તે (દિવ્ય સ્વરૂપ/દેવતા)ની આરાધનાથી આ બધું નિઃસંદેહ નાશ પામે છે।

Verse 62

तस्मादेतां शिलारूपां त्वमाराधय चित्तज । येन कुष्ठः क्षयं याति ततस्तेजोऽभिवर्धते

અતએવ, હે ચિત્તજ (કામદેવ), શિલારૂપ ધારણ કરનાર આ દેવીની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કર; તેથી કુષ્ઠનો ક્ષય થશે અને પછી તારો તેજ ફરી વધશે।

Verse 63

जगति स्यान्महासृष्टिर्देवकृत्यं कृतं भवेत् । न तेऽस्ति कायजं पापं यतो मुक्त्वा प्रवाचिकम्

ત્યારે જગતમાં મહાસૃષ્ટિ (મહોત્પત્તિ) થશે અને દેવકાર્ય પૂર્ણ થશે. તને દેહજન્ય પાપ નથી, કારણ કે તું વાણીજન્ય દોષ ત્યજી દીધો છે।

Verse 64

अत्र कुण्डे त्वदीयेऽन्यो यः स्नात्वा श्रद्धयान्वितः । एनां पापविनिर्मुक्तां शिलां वै मानवः स्पृशेत्

તારા આ કુંડમાં કોઈ પણ અન્ય મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરીને, પાપમુક્ત આ શિલાને સ્પર્શ કરશે તો—

Verse 65

कुष्ठव्याधिसमोपेतः कायोत्थेनापि कर्मणा । सोऽपि व्याधिविनिर्मुक्तो भविष्यति गतज्वरः

—દેહજન્ય કર્મના કારણે કુષ્ઠવ્યાધિથી પીડિત હોય તોય તે પણ રોગમુક્ત થશે અને તેનો જ્વર દૂર થશે।

Verse 66

एतत्सौभाग्यकूपं च लोके ख्यातं जलाशयम् । भविष्यति न संदेहः सर्वरोगक्षयावहम्

આ જળાશય લોકમાં ‘સૌભાગ્ય-કૂપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે; નિઃસંદેહ, તે સર્વ રોગોના ક્ષયને કરનાર બનશે।

Verse 67

दद्रूणि दुर्विभूतानि तथान्याश्च विचर्चिकाः । अत्र स्नातस्य यास्यंति दृष्ट्वैतां सद्य एव हि

દાદ અને હઠીલા ચામડીના ફોડા-ફૂંસી તથા અન્ય ચર્મરોગો પણ—જે અહીં સ્નાન કરે છે, તેને આ તીર્થ/દેવીરૂપના દર્શનમાત્રથી જ તત્ક્ષણે દૂર થઈ જાય છે.

Verse 68

एवमुक्त्वाथ ते देवाः प्रजग्मुस्त्रिदशालयम् । कामदेवोऽपि तत्रस्थस्तस्याः पूजामथ व्यधात्

આવું કહીને તે દેવતાઓ ત્રયસ્ત્રિંશોના ધામે ગયા. ત્યાં હાજર કામદેવે પણ ત્યારબાદ તેણીનું (દેવીનું) પૂજન કર્યું.

Verse 69

ततश्च समतिक्रांते मासमात्रे द्विजोत्तमाः । तादृग्रूपः स संजातो यादृगासीत्पुरा स्मरः

પછી, હે દ્વિજોત્તમો, માત્ર એક મહિનો પસાર થતાં જ તે એવો જ રૂપવાન થયો, જેવો પૂર્વકાળે સ્મર (કામદેવ) હતો.

Verse 70

ततश्चायतनं तस्याः कृत्वा श्रद्धासमन्वितः । जगाम वांछितं देशं सृष्ट्यर्थं यत्नमास्थितः

ત્યારબાદ શ્રદ્ધાસહિત તેણે તેણીનું એક આયતન/મંદિર સ્થાપ્યું અને સૃષ્ટિ-કાર્યના હેતુથી પ્રયત્ન ધારણ કરીને ઇચ્છિત દેશમાં ગયો.

Verse 71

सापि नम्रमुखी तादृक्तेन शप्ता तथैव च । संजाता खण्डकाकारा तेन खण्डशिला स्मृता

તે પણ—નમ્રમુખી બની—તેના દ્વારા એ જ રીતે શપિત થઈ; અને ખંડિત આકારવાળી બની ગઈ. તેથી તે ‘ખંડશિલા’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 72

यस्तां पूजयते भक्त्या त्रयोदश्यां तथैव च । नापवादो भवेत्तस्य परदारसमुद्भवः

જે કોઈ તે દેવીની ભક્તિપૂર્વક, ખાસ કરીને ત્રયોદશીએ, પૂજા કરે છે—તેને પરસ્ત્રી/પરપુરુષ સંબંધથી ઊપજતો કોઈ અપવાદ કે કલંક લાગતો નથી.

Verse 73

कामिन्याश्च विशेषेण प्राहैतच्छंकरात्मजः । कार्तिकेयो द्विजश्रेष्ठाः सत्यमेतन्मयोदितम्

આ વાત ખાસ કરીને કામાકુલ સ્ત્રીઓ વિષે શંકરપુત્ર કાર્ત્તિકેયે કહી છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મેં જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે સત્ય છે.

Verse 74

तथा कामेश्वरं देवं कामदेवप्रतिष्ठितम् । त्रयोदश्यां समाराध्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्

એ જ રીતે કામદેવ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ભગવાન કામેશ્વરની ત્રયોદશીએ વિધિપૂર્વક આરાધના કરવાથી મનુષ્ય સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 75

रतिप्रीतिसमायुक्तः स्थितस्तत्र स्मरस्तथा । मूर्तो ब्राह्मणशार्दूलाः श्रेष्ठं प्रासादमाश्रितः

ત્યાં સ્મર (કામદેવ) રતિ અને પ્રીતિ સાથે સંયુક્ત થઈ સ્થિત રહ્યો; હે બ્રાહ્મણશાર્દૂલોએ, તે મূર્તિમાન બની તે શ્રેષ્ઠ પ્રાસાદ-મંદિરમાં નિવાસ કરતો હતો.

Verse 76

विरूपो दुर्भगो यो वा त्रयोदश्यां समाहितः । यस्तं कुंकुमजैः पुष्पैः संपूजयति मानवः

માનવ કુરુપ હોય કે દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત—જો તે ત્રયોદશીએ એકાગ્રચિત્ત થઈ કુંકુમ-સુગંધિત પુષ્પોથી તેમની સમ્યક રીતે સંપૂર્ણ પૂજા કરે,

Verse 77

स सौभाग्यसमायुक्तो रूपवांश्च प्रजायते । या नारी पतिना त्यक्ता सपत्नीजनसंवृता

તે સારા સૌભાગ્ય અને રૂપથી યુક્ત થઈ જન્મે છે. અને જે નારી પતિ દ્વારા ત્યજાયેલી હોય, સહપત્નીઓના સમૂહથી ઘેરાયેલી—

Verse 78

तं देवं सुकलत्राढ्यं तथैव परिपूजयेत् । त्रयोदश्यां द्विजश्रेष्ठाः केसरैः कुंकुमोद्भवैः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સુકલત્રથી યુક્ત તે દેવને ત્રયોદશીના દિવસે પણ યથાવિધિ પૂજવો જોઈએ; કેસર અને કુંકુમજન્ય સુગંધિત ચૂર્ણ અર્પણ કરીને।

Verse 79

सा सौभाग्यवती विप्रा जायते च प्रजावती । धनधान्यसमृद्धा च दुःखशोकविवर्जिता । दोषैः सर्वैर्विनिर्मुक्ता शंसिता धरणीतले

તે બ્રાહ્મણી સૌભાગ્યવતી બને છે અને સંતાનવતી પણ થાય છે. ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ, દુઃખ-શોકથી રહિત, સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈ પૃથ્વી પર પ્રશંસિત થાય છે.

Verse 134

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये खंडशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोध्यायः

આ રીતે પવિત્ર સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ખંડશિલા તથા સૌભાગ્ય-કૂપિકા ઉત્પત્તિ-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો 134મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।