Adhyaya 88
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—ચાર સ્થાનિક રક્ષક દેવતાઓમાં અગાઉ ઉલ્લેખિત અંબા‑વૃદ્ધાનું માહાત્મ્ય, તેની યાત્રા‑વ્રતની ઉત્પત્તિ અને પ્રભાવ વિગતે કહો. સૂત કહે છે કે રાજા ચમત્કારે નગર સ્થાપતાં હાટકેશ્વર‑ક્ષેત્રની રક્ષા માટે ચાર દેવતાઓની વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા કરી. તે વંશમાં અંબા અને ‘વૃદ્ધા’ નામની બે સ્ત્રીઓ વૈદિક વિધિથી કાશી‑રાજાને પરણે છે. કાલયવનોથી યુદ્ધમાં રાજા માર્યા પછી, પતિના શત્રુઓનો નાશ અને રક્ષણભાવથી બંને વિધવાઓ હાટકેશ્વર‑ક્ષેત્રે જઈ લાંબા સમય સુધી દેવી‑આરાધના અને તપ કરે છે. તેમના હોમાગ્નિમાંથી ઉગ્ર શક્તિ પ્રગટે છે અને પછી અનેક મુખ‑ભુજા, વિવિધ આયુધ‑વાહન અને સ્વભાવ ધરાવતી અસંખ્ય ‘માતૃ’ શક્તિઓનો મહાસમૂહ પ્રાદુર્ભૂત થાય છે. તેઓ શત્રુસેનાને હાંકી કાઢી ભક્ષણ કરીને તેમના રાજ્યનો વિનાશ કરે છે અને પછી પોતાના સ્થાને પરત જાય છે. માતૃગણ નિવાસ અને આહાર માંગે ત્યારે અંબા‑વૃદ્ધા કેટલાક ધર્મનિયમ‑નિષેધ નક્કી કરે છે—અધર્મી, પાપાચારી, દેવ‑બ્રાહ્મણદ્રોહી વગેરે ‘ભક્ષ્ય’ ગણાશે—આ રીતે માનવ વર્તનની સીમા બાંધે છે. અંતે રાજા દેવીઓ માટે ભવ્ય નિવાસ બનાવે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ પ્રાતઃકાળે તેમના મુખદર્શન, કાર્યના આરંભ‑અંતે પૂજન અને નિશ્ચિત તિથિઓએ અર્પણથી રક્ષા, ઇષ્ટસિદ્ધિ અને કંટકરહિત (અવિઘ્ન) જીવન મળે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । यास्त्वया देवताः प्रोक्ताश्चतस्रः सूतनंदन । चमत्कारी महित्था च महालक्ष्मीस्तथाऽपरा
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતનંદન! તમે જે ચાર દેવીઓનું વર્ણન કર્યું—ચમત્કારી, મહિત્થા અને બીજી મહાલક્ષ્મી.
Verse 2
अंबावृद्धा चतुर्थी च तासां तिस्रः प्रकीर्तिताः । विस्तरेण चतुर्थी च अंबावृद्धा न कीर्तिता
અંબાવૃદ્ધા અને ચતુર્થીને ચોથી તરીકે પણ કહ્યું છે; છતાં તેમાંની માત્ર ત્રણનું જ વર્ણન થયું. ચતુર્થી અને અંબાવૃદ્ધાનું વિસ્તૃત કથન કરવામાં આવ્યું નથી.
Verse 3
एतस्याः सर्वमाचक्ष्व प्रभावं सूतसंभव । केनैषा निर्मिता यात्रा सर्वं विस्तरतो वद
હે સૂતવંશસમ્ભવ સૂત! આ (શક્તિ)નો સર્વ પ્રભાવ અમને કહો. આ યાત્રા કોણે સ્થાપી? સર્વ વાત વિસ્તારે કહો.
Verse 4
सूत उवाच । एषा तपोमयी शक्तिरम्बावृद्धा सुरेश्वरी । यथात्र संस्थिता पूर्वं तत्सर्वं श्रूयतां मम
સૂત બોલ્યા—આ તપોમયી શક્તિ અંબાવૃદ્ધા, સુરેશ્વરી છે. પ્રાચીન કાળે તે અહીં કેવી રીતે સ્થાપિત થઈ, તે સર્વ મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 5
चमत्कारमहीपेन पुरमेतद्यदा कृतम् । तदा तद्रक्षणार्थाय निर्मिता भावितात्मना । चतस्रो देवता ह्येताः संमतेन द्विजन्मनाम्
ચમત્કારશક્તિ ધરાવતા રાજાએ જ્યારે આ નગર સ્થાપ્યું, ત્યારે તેની રક્ષા માટે તે ભાવિતાત્મા નૃપે દ્વિજોની સંમતિથી આ ચાર દેવતાઓ સ્થાપ્યાં.
Verse 6
अथ तस्य महीपस्य अंबानामाभवत्सुता । तथान्या वृद्धसंज्ञा च रूपौदार्यगुणान्विते
પછી તે રાજાને અંબા નામની એક પુત્રી થઈ; તેમજ ‘વૃદ્ધા’ નામે ઓળખાતી બીજી પુત્રી પણ હતી. બંને રૂપ, ઔદાર્ય અને સદ્ગુણોથી યુક્ત હતી.
Verse 7
उभे ते काशिराजेन परिणीते द्विजोत्तमाः । गृह्योक्तेन विधानेन देवविप्राग्निसंनिधौ
હે દ્વિજોત્તમ! કાશીરાજે ગૃહ્યવિધિ મુજબ દેવો, બ્રાહ્મણો અને પવિત્ર અગ્નિની સન્નિધિમાં તે બંનેનું વિવાહ કરાવ્યું.
Verse 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य काशिराजस्य भूपतेः । तैः कालयवनैः सार्धमभवत्संगरो महान्
થોડા સમય પછી કાશીરાજ ભુપતિને તે કાલ-યવનებთან મહાન યુદ્ધ ઊભું થયું.
Verse 9
अथ तैर्निहतः संख्ये सभृत्यबलवाहनः । हरलब्धवरै रौद्रैः काशिराजः प्रतापवान्
પછી યુદ્ધમાં હર (શિવ) પાસેથી વર પામેલા તે ઉગ્ર યોદ્ધાઓએ સેવકો, સૈન્ય અને વાહનો સહિત પરાક્રમી કાશીરાજને મારી નાખ્યો.
Verse 10
अथांबा चैव वृद्धा च वैधव्यं प्राप्य दुःखदम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं गत्वा ते वांछितप्रदम्
ત્યારે અંબા અને વૃદ્ધા દુઃખદ વૈધવ્ય પામી, ઇચ્છિત ફળ આપનાર હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રે ગઈ.
Verse 11
देव्या आराधने यत्नं कृतवत्यौ ततः परम् । नाशार्थं पतिशत्रूणां धृतवत्यौ शुभव्रतम्
ત્યારબાદ તેમણે દેવીની આરાધનામાં પ્રયત્ન કર્યો અને પતિના શત્રુઓના નાશ માટે શુભ વ્રત ધારણ કર્યું.
Verse 12
यावद्वर्षशतं साग्रं न च तुष्टा सुरेश्वरी । ततो वैराग्यमासाद्य वांछंत्यौ स्वतनुक्षयम्
સંપૂર્ણ સો વર્ષ વીતી ગયા છતાં સુરેશ્વરી દેવી પ્રસન્ન ન થઈ. ત્યારબાદ વૈરાગ્ય પામી તેઓ બન્નેએ પોતાના દેહક્ષયની ઇચ્છા કરી.
Verse 13
मंत्रैराथर्वणैर्विप्राः क्षुरिकासूक्तसंभवैः । छित्त्वाच्छित्त्वा स्वमांसानि मंत्रपूतानि भक्तितः
ક્ષુરિકા-સૂક્તથી ઉત્પન્ન આથર્વણ મંત્રોથી બ્રાહ્મણોએ ભક્તિપૂર્વક વારંવાર પોતાના માંસના અંશ કાપી, મંત્રપવિત્ર કરી, યજ્ઞમાં અર્પણ કર્યા.
Verse 14
कृतवत्यौ ततो होमं सुसमिद्धे हुताशने । अग्निकुण्डात्ततस्तस्माश्चतुर्हस्ता शुभानना
પછી તેમણે સુસમિદ્ધ અગ્નિમાં હોમ કર્યો. એ જ અગ્નિકુંડમાંથી ચતુર્ભુજા, શુભમુખી દેવી પ્રગટ થઈ.
Verse 15
श्वेतवस्त्रा विनिष्क्रांता नारी बालार्कसव्रिभा । तथान्या च सुनेत्रास्या तप्तहाटकसन्निभा
શ્વેત વસ્ત્રધારણ કરેલી એક નારી બહાર આવી, નવોદિત સૂર્ય જેવી તેજસ્વી; અને બીજી પણ પ્રગટ થઈ—સુનેત્રા, તપ્ત સોનાની સમાન કાંતિમયી.
Verse 16
तस्मात्कुण्डाद्विनिष्क्रांता धृतखड्गा भयावहा । साऽपरापि तथारूपा शक्तिः परमदारुणा
એ જ કુંડમાંથી બીજી પણ નીકળી—ખડ્ગ ધારણ કરેલી, ભયંકર દર્શનવાળી. ત્યારબાદ એ જ રૂપવાળી બીજી શક્તિ પણ પ્રગટ થઈ, પરમ ઉગ્ર.
Verse 17
प्रोचतुस्ते वरं हृत्स्थं प्रार्थ्यतामिति दुर्लभम्
તેઓ બોલ્યા—હૃદયમાં સ્થિત જે વર છે તે જ માગો; દુર્લભ હોવા છતાં પણ।
Verse 18
ते ऊचतुः । अस्माकं दयितो भर्त्ता काशिराजः प्रतापवान् । निहतः संगरे क्रुद्धैर्यवनैः कालपूर्वकैः
તેઓ બોલ્યા—અમારા પ્રિય પતિ, પ્રતાપવાન કાશીરાજ, જેમનો કાળ આવી ગયો હતો એવા ક્રોધિત યવનોથી યુદ્ધમાં હત થયા।
Verse 19
युष्मदीय प्रसादेन यथा तेषां परिक्षयः । सञ्जायते महादेव्यौ तथा कार्यमसंशयम्
હે બે મહાદેવીઓ! તમારા પ્રસાદથી તેમનો સંપૂર્ણ પરિક્ષય થાઓ; નિઃસંદેહ એ જ કાર્ય કરવું જોઈએ।
Verse 20
स्थातव्यं च तथात्रैव उभाभ्यामपि सादरम् । स्वपुरस्य प्ररक्षार्थमेतत्कृत्यं मतं हि नौ
અને તમે બંનેએ આદરપૂર્વક અહીં જ રહેવું જોઈએ; અમારા નગરની રક્ષા માટે આ જ કર્તવ્ય અમે માનીએ છીએ।
Verse 21
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा उभे ते देवते ततः । संप्रोच्य बाढमित्येवं तस्मिन्कुण्डे व्यवस्थिते
તેમના વચન સાંભળી તે બે દેવીઓ ‘બાઢમ્’—‘તથાસ્તુ’ કહી, તે જ કુંડમાં સ્થિત થઈ ગઈं।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे तस्मात्कुण्डाच्छतसहस्रशः । निष्क्रांताः संख्यया हीना मातरो नैकरूपिकाः
એ જ સમયે તે કુંડમાંથી ગણતરીથી પરે, શતસહસ્રોની રીતે નાનારૂપ ધારણ કરનાર માતૃકાઓ પ્રગટ થઈ નીકળી આવી।
Verse 23
एका गजमुखी तत्र तथान्या तुरगानना । सारमेय मुखाश्चान्याः पक्षिच्छागमुखाः पराः
ત્યાં એક ગજમુખી હતી, બીજી તુરગમુખી. કેટલીક શ્વાનમુખી, અને કેટલીક પક્ષી તથા છાગમુખી હતી।
Verse 24
तिर्यञ्च वपुषश्चान्या वक्त्रैर्मानुषसंभवैः । त्रिशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च दशशीर्षास्तथा पराः
કેટલાંકના દેહ તિર્યક્ (પશુ) હતા, પરંતુ મુખ માનવજાત સમાન હતા. કેટલાંક ત્રિશીર્ષા, કેટલાંક પંચશીર્ષા, અને કેટલાંક દશશીર્ષા પણ હતા।
Verse 25
गुह्य स्थानस्थितैर्वक्त्रैरेकाश्चान्या हृदिस्थितैः । पार्श्वसंस्थैः स्थिताश्चान्या अन्याः पृष्ठिगतैर्मुखैः
કેટલાંકના મુખ ગુહ્ય સ્થાનોમાં સ્થિત હતા, કેટલાંકના મુખ હૃદયસ્થાને હતા. કેટલાંકના મુખ પાર्श્વમાં, અને કેટલાંકના મુખ પીઠ પર સ્થિત હતા।
Verse 26
एकहस्ता द्विहस्ताश्च पञ्चहस्तास्तथापराः । अन्या विंशतिहस्ताश्च विहस्ताश्च तथापराः
કેટલાંક એકહસ્તા, કેટલાંક દ્વિહસ્તા, અને કેટલાંક પંચહસ્તા હતા. કેટલાંક વિંશતિહસ્તા, તેમજ કેટલાંક નિરહસ્તા પણ હતા।
Verse 27
बहुपादा विपादाश्च एकपादास्तथापराः । तथान्याश्चार्धपादाश्च अधोवक्त्रा विभीषणाः
કેટલાંકને અનેક પગ હતા, કેટલાંકને બે, અને કેટલાંકને એક જ. કેટલાંકને અર્ધપગ હતો, અને કેટલાંક ભયંકર—જેનાં મુખ નીચે તરફ વળેલા હતા.
Verse 28
एकनेत्रा द्विनेत्राश्च त्रिनेत्राश्च तथापराः । काश्चिद्गजसमारूढा हयारूढास्तथापराः
કેટલાંક એકનેત્રવાળા, કેટલાંક દ્વિનેત્રવાળા, અને કેટલાંક ત્રિનેત્રવાળા હતા. કેટલાંક ગજ પર આરૂઢ, અને કેટલાંક અશ્વ પર આરૂઢ હતા.
Verse 29
वृषवानरसिंहाजव्याघ्रसर्पास्थिताः पराः । गोधाश्वरासभारूढास्तथा च विहगाश्रिताः
અન્ય કેટલાંક વృషભ, વાનર, નરસિંહ, બકરા, વાઘ અને સર્પ પર સ્થિત હતા. કેટલાંક ગોધા, અશ્વ અને ગધેડા પર આરૂઢ, અને કેટલાંક વિહંગોના આશ્રિત હતા.
Verse 30
कूर्मकुक्कुटसर्पादिसमारूढाः सहस्रशः । प्रकुर्वंत्यो रुदन्त्यश्च गायन्त्यश्च तथा पराः । नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च क्रीडासक्ताः परस्परम्
કૂર્મ, કુક્કુટ, સર્પ આદિ પર સહસ્રોની સંખ્યામાં આરૂઢ થઈ—કેટલાંક ઉન્મત્ત રીતે વર્તતા, કેટલાંક રડતા, અને કેટલાંક ગાતા હતા. કેટલાંક નાચતા અને હસતા, પરસ્પર ક્રીડામાં આસક્ત હતા.
Verse 32
ह्रस्वदन्त्यो विदंत्यश्च दीर्घदन्त्यो विभीषणाः । गजदंत्यस्तथैवान्या लोहदंत्योभयावहाः
કેટલાંકના દાંત ટૂંકા હતા, કેટલાંક દંતહીન હતા, અને કેટલાંકના લાંબા દાંત ભયંકર હતા. કેટલાંકના દાંત ગજદંત જેવા, અને કેટલાંકના લોખંડના દાંત—ભય ઉપજાવનારા.
Verse 33
लंबकर्ण्यो विकर्ण्यश्च शूर्पकर्ण्यस्तथा पराः । शंकुकर्ण्यः कुकर्ण्यश्च बहुकर्ण्यः सुकर्णिकाः
કેટલાંકની કાન લટકતી હતી, કેટલાંકની કાન વિકૃત હતી, અને અન્યની કાન સૂપ જેવી હતી. કેટલાંકની કાન શંકુઆકાર, કેટલાંકની કાન કુરુપ, અને અન્યની બહુ અથવા સુંદર કાન હતી.
Verse 34
एकवस्त्रा विवस्त्राश्च बहुवस्त्रास्तथा पराः । चर्मप्रावरणाश्चैव कथाप्रावरणान्विताः
કેટલાંક એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરતાં, કેટલાંક નિર્વસ્ત્ર હતાં, અને અન્ય કેટલાંક અનેક વસ્ત્રોથી આવૃત હતાં. કેટલાંક ચર્મના આવરણથી ઢંકાયેલા, અને અન્ય વિચિત્ર તથા ભયંકર આવરણોથી લપેટાયેલા હતાં.
Verse 35
खङ्गहस्ताः शराहस्ताः कुंतहस्ताश्च भीषणाः । पाशहस्तास्तथैवान्याः प्रासचापकराः पराः । शूलमुद्गरहस्ताश्च भुशुंडिकरभूषिताः
ભયંકર તેઓ ખડ્ગહસ્ત, શરહસ્ત અને કુંતહસ્ત બની પ્રગટ થયા. કેટલાંકના હાથમાં પાશ, અન્યના હાથમાં પ્રાસ અને ધનુષ, અને કેટલાંકના હાથમાં શૂલ તથા મુદગર—અસ્ત્રોથી શોભિત હતાં.
Verse 36
अथ ताभ्यां तथाऽकर्ण्य ताः सर्वा हर्षसंयुताः । प्रस्थितास्तत्र ता यत्र ते कालयवनाः स्थिताः
પછી તે બેના વચન એમ સાંભળી તેઓ સર્વે હર્ષથી ભરાઈ ગયા અને જ્યાં તે કાલ-યવન સ્થિત હતા ત્યાં પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 37
ततस्ते तत्समालोक्य बलं देवीसमुद्रवम् । रौद्र रूपधरं तीव्रं विकृतं विकृतैर्मुखैः
ત્યારે તેમણે દેવીઓના સમુદ્રવેગ સમાન ધસી આવતું તે બળ જોયું—અતિ તીવ્ર, રૌદ્ર રૂપ ધારણ કરેલું, વિકૃત મુખોથી ભયંકર દેખાતું।
Verse 38
विषण्णवदनाः सर्वे भयभीता समंततः । धावतो भक्षितास्ताभिर्देवताभिः सुनिर्दयम्
બધાના મુખો વિષાદથી ઝુકેલા હતા; ચારે તરફથી ભયભીત થઈ તેઓ દોડ્યા, અને દોડતાં દોડતાં જ તે દેવીઓએ તેમને નિર્દયતાથી ભક્ષણ કરી લીધા.
Verse 39
बालवृद्धसमोपेतं तेषां राष्ट्रं दुरात्मनाम् । स्त्रीभिश्च सहितं ताभिर्देवताभिः प्रभक्षितम्
તે દુષ્ટાત્માઓનું રાજ્ય—બાળકો અને વૃદ્ધો સહિત, તેમજ સ્ત્રીઓ સાથે—તે દેવીઓ દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે ભક્ષણ કરવામાં આવ્યું।
Verse 40
एवं निर्वास्य तद्राष्ट्रं सर्वास्ता हर्षसंयुताः । भूय एव निजं स्थानं संप्राप्ता द्विजसत्तमाः
આ રીતે તે રાજ્યમાંથી તેમને હાંકી કાઢીને, તે સર્વ દિવ્ય સ્ત્રીઓ હર્ષથી યુક્ત થઈ ફરી પોતાના સ્વધામે પહોંચી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ।
Verse 42
उद्वासितस्तथा सर्वो देशस्तेषां स वै महान् । सांप्रतं दीयतां कश्चिदाहारस्तृप्तिहेतवे । निवासाय ततः स्थानं किंचिच्चावेद्यतां हि नः
આ રીતે તેમનો તે મહાન દેશ સંપૂર્ણ રીતે ઉજાડીને ખાલી કરવામાં આવ્યો. હવે તૃપ્તિ માટે અમને કંઈક આહાર આપો; અને પછી નિવાસ માટે કોઈ સ્થાન પણ અમને જણાવો.
Verse 43
देव्यावूचतुः । मर्त्यलोकेऽत्र या नार्यो गर्भवत्यः स्वपंति च । संध्याकालप्रकाशे च तासां गर्भोऽस्तु वो द्रुतम्
દેવીઓએ કહ્યું—આ મર્ત્યલોકમાં જે સ્ત્રીઓ ગર્ભવતી છે અને સંધ્યાકાળના પ્રકાશમાં સૂઈ રહી હોય, તેમનો ગર્ભ ત્વરિત તમારો થઈ જાય.
Verse 44
रुदंत्यो या विनिर्यांति चत्वरेषु त्रिकेषु च । तासां गर्भस्तु युष्माकं संप्रदत्तः प्रभुज्यताम्
જે સ્ત્રીઓ રડતી રડતી ચૌક અને ત્રિસંધિ સ્થાનોમાં બહાર આવે છે, તેમનો ગર્ભ તમારે અર્પિત છે—પ્રદત્ત ભોજન સમે ભોગવો।
Verse 45
उच्छिष्टा याः प्रसर्पंति रमन्ते च स्वपंति च । तासां गर्भः समस्तानां युष्माकं भोज नाय वै
ઉચ્છિષ્ટ-અશુદ્ધ થઈને ફરતી, રમતી અને સૂતી સ્ત્રીઓના સર્વ ગર્ભો નિશ્ચયે તમારાં ભોજન માટે જ નિયત છે।
Verse 46
सूतिकाभवने यस्मिन्नुच्छिष्टं चोपजायते । स बालकस्तु युष्माकं भोजनाय प्रकल्पितः
જે સૂતિકાગૃહમાં ઉચ્છિષ્ટ-અશુદ્ધતા ઉપજે, ત્યાંનો તે બાળક તમારાં ભોજન માટે પ્રકલ્પિત છે।
Verse 47
न षष्ठीजागरो यस्य बालकस्य भविष्यति । स भविष्यति भोज्याय युष्माकं नात्र संशयः
જે બાળક માટે ષષ્ઠી-જાગરણ (છઠ્ઠી રાત્રિનું જાગરણ-વ્રત) ન થાય, તે તમારાં ભોજન માટે થશે—એમાં સંશય નથી।
Verse 48
नाशं यास्यति वा यत्र पावकः सूतिकागृहे । स भविष्यति भोज्याय युष्माकं बालरूपधृक्
જ્યાં સૂતિકાગૃહમાં પાવક (પવિત્ર અગ્નિ) બુઝી જાય અથવા નાશ પામવા દેવામાં આવે, ત્યાં બાળરૂપધારી તે તમારાં ભોજન માટે થશે।
Verse 49
मांगल्यैः संपरित्यक्तं यद्भवेत्सूतिकागृहम् । तस्मिन्यस्तिष्ठते बालः स युष्माकं प्रकल्पितः
મંગલવિધિ અને રક્ષાકર્મોથી પરિત્યક્ત જે સૂતિકાગૃહ હોય, તેમાં જે બાળક રહે, તે તમારાં માટે નિયત ગણાયો છે।
Verse 50
संध्यायां बालका ये वा स्वपंत्याकाशदेशगाः । ते सर्वे भोजनार्थाय युष्माकं संनिवेदिताः
સંધ્યાકાળે ખુલ્લા આકાશ નીચે બહાર પડ્યા રહીને જે બાળકો સૂઈ જાય છે, તે બધા તમારાં ભોજનાર્થે સમર્પિત છે।
Verse 51
यस्य जन्मदिने प्राप्ते वर्षांते क्रियते न च । मांगल्यं तस्य यद्गात्रं तद्युष्माकं प्रकल्पितम्
જેનાં જન્મદિવસે પણ વર્ષાંતમાં મંગલવિધિ ન થાય, તેના દેહમાં રહેલું જે મંગલ્ય છે તે તમારાં માટે નિયત ગણાયું છે।
Verse 52
तैलाभ्यंगं नरः कृत्वा यश्च स्नानं करोति न । स दत्तो भोजनार्थाय युष्माकं नात्र संशयः
જે પુરુષ તેલાભ્યંગ કરીને પણ સ્નાન કરતો નથી, તે નિઃસંદેહ તમારાં ભોજનાર્થે સોંપાયેલો છે।
Verse 53
उच्छिष्टो यः पुमांस्तिष्ठेद्यो वा चत्वरमध्यगः । भक्षणीयः स सर्वाभिर्निर्विकल्पेन चेतसा
જે પુરુષ ઉચ્છિષ્ટ-અશુચિ સ્થિતિમાં રહે, અથવા જે ચૌકના મધ્યમાં ઊભો રહે—તે તમારાં સૌ દ્વારા નિઃસંકોચ મનથી ભક્ષણયોગ્ય છે।
Verse 54
रजस्वलां व्रजेद्यो वा पुरुषः काममोहितः । नग्नः शेते तथा स्नाति भक्षणीयः स सत्वरम्
કામમોહથી મોહિત પુરુષ જો રજસ્વલા સ્ત્રી પાસે જાય, અથવા નગ્ન થઈ તેમ જ શયન કરીને તેમ જ સ્નાન કરે—તો તે તરત જ ભક્ષણયોગ્ય (દુષ્ટ શક્તિઓનો ગ્રાસ) બને છે।
Verse 55
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ यश्च स्नाति विमूढधीः । शेते च शयने सोऽपि भक्षणीयश्च सत्वरम्
જે મূઢબુદ્ધિ પુરુષ રાત્રે દક્ષિણાભિમુખ થઈ સ્નાન કરે અને તેમ જ અનોચિત રીતે શય્યામાં સૂઈ જાય—તે પણ તરત ભક્ષણીય કહેવાય છે।
Verse 56
उदङ्मुखश्च यो रात्रौ दिवा वा दक्षिणामुखः । मूत्रोत्सर्गं पुरीष वा प्रकुर्याद्भक्ष्य एव सः
જે રાત્રે ઉત્તરમુખ થઈ, અથવા દિવસે દક્ષિણમુખ થઈ, મૂત્ર કે મલનો ત્યાગ કરે—તે નિશ્ચયે ભક્ષ્ય (ભક્ષણીય) કહેવાય છે।
Verse 57
यः कुर्याद्रजनीवक्त्रे दधिसक्तुप्रभक्षणम् । अंत्यजाभिगमं चाथ भक्षणीयो द्रुतं हि सः
જે સંધ્યાકાળે (રજનીવક્ત્રે) દહીં-સક્તુ ભક્ષે અને પછી નિષિદ્ધ સંગ (અંત્યજાભિગમ) કરે—તે ઝડપથી ભક્ષણીય બને છે।
Verse 58
सूत उवाच । एवं ताभ्यां तदा प्रोक्ता देवतास्ताः समंततः । परिवार्य तदा तस्थुः संप्रहृष्टेन चेतसा
સૂત બોલ્યા—તે બે જણાએ એમ ઉપદેશ આપતાં, ચારે તરફનાં સર્વ દેવતાઓ ત્યારે એકત્ર થઈ તેમને ઘેરીને ઊભા રહ્યા; તેમનાં ચિત્ત પરમ હર્ષથી પરિપૂર્ણ હતાં।
Verse 59
एतस्मिन्नंतरे राजा चमत्कारः प्रतापवान् । प्रासादं निर्ममे ताभ्यां कैलासशिखरोपमम्
એ દરમિયાન પ્રતાપવાન રાજા ચમત્કારે તે બંને માટે કૈલાસશિખર સમાન એક ભવ્ય પ્રાસાદ બનાવ્યો।
Verse 60
ततः प्रभृति ते ख्याते क्षेत्रे तत्र महोदये । अंबावृद्धाभिधाने च पुररक्षापरे सदा
ત્યાંથી આગળ તે બંને મહોદયી એવા પ્રસિદ્ધ ક્ષેત્રમાં, ‘અંબાવૃદ્ધા’ નામના સ્થાને, સદા નગરરક્ષામાં તત્પર રહી પ્રસિદ્ધ થયા।
Verse 61
यः पुमान्प्रातरुत्थाय ताभ्यां पश्यति चाननम् । तस्य संवत्सरंयावन्न च च्छिद्रं प्रजायते
જે પુરુષ પ્રાતઃ ઊઠીને તે બંનેના મુખનું દર્શન કરે છે, તેને આખા વર્ષ દરમ્યાન કોઈ ‘છિદ્ર’—હાનિ કે અનિષ્ટ—ઉપજતું નથી।
Verse 62
वृद्ध्यादौ वाथ चांते वा ताभ्यां पूजां करोति यः । न तस्य जायते च्छिद्रं कथंचिदपि भूतले
સમૃદ્ધિના આરંભે કે તેના અંતે પણ જે તે બંનેની પૂજા કરે છે, તેને પૃથ્વી પર ક્યાંય પણ કોઈ ‘છિદ્ર’ કે આપત્તિ થતી નથી।
Verse 63
यात्राकाले पुमान्यश्च ताभ्यां पूजां समाचरेत् । स वांछितफलं प्राप्य शीघ्रं स्वगृहमाप्नुयात्
યાત્રાકાળે જે પુરુષ તે બંનેની વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે ઇચ્છિત ફળ મેળવી ઝડપથી પોતાના ઘરે પહોંચે છે।
Verse 64
सदाष्टम्यां चतुर्दश्यां यस्ताभ्यां बलिमाहरेत् । स कामानाप्नुयादिष्टानिह प्रेत्य च सद्गतिम्
જે સદાષ્ટમી અને ચતુર્દશીના દિવસે તે બે દેવીઓને બલિ અર્પે છે, તે આ લોકમાં ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને મૃત્યુ પછી સદ્ગતિ પામે છે।
Verse 65
यो महानवमीसंज्ञे दिवसे श्रद्धयान्वितः । ताभ्यां समाचरेत्पूजां स सदा स्यादकण्टकी
મહાનવમી કહેવાતા દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક તે બે દેવીઓની પૂજા કરનાર સદા કષ્ટ અને વિઘ્નોથી રહિત રહે છે।
Verse 88
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येंऽबावृद्धामाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाशीतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી હજાર શ્લોકોની સંહિતાના ષષ્ઠ ભાગ, નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘અંબાવૃદ્ધા-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો અઠ્ઠ્યાસીવો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।