Adhyaya 187

Verse 1

सूत उवाच । चतुर्थे दिवसे प्राप्ते ततो यज्ञसमुद्भवे । ऋत्विग्भिर्याज्ञिकं कर्म प्रारब्धं तदनंतरम्

સૂત બોલ્યા—ચોથો દિવસ આવતા, તે આરંભાયેલા યજ્ઞમાં ઋત્વિજોએ તરત જ યાજ્ઞિક કર્મ આરંભ્યું.

Verse 2

सोमपानादिकं सर्वं पशोर्हिंसादिकं तथा । पशोर्गुदं समादाय प्रस्थाता च व्यधारयत्

સોમપાન વગેરે સર્વ વિધિઓ તથા પશુસંબંધિત હિંસા વગેરે કર્મો પણ કરવામાં આવ્યા. પ્રસ્થાતાએ પશુની આંતરડાં લઈને વિધિપૂર્વક અલગ રાખ્યાં.

Verse 3

एकांते सदसो मध्ये होमार्थं द्विजसत्तमाः । तस्मिन्व्याकुलतां याते ब्राह्मणः कश्चिदागतः

એકાંત સ્થાને, યજ્ઞસભાના મધ્યમાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ હોમ માટે તૈયાર હતા. તે સમયે ત્યાં ગભરાટ થયો અને એક બ્રાહ્મણ આવી પહોંચ્યો.

Verse 4

युवा तत्र प्रविष्टस्तु मांस भक्षणलालसः । ततो गुदं पशोर्दृष्ट्वा भक्षयामास चोत्सुकं

એક યુવાન માંસભક્ષણની લાલસાથી ત્યાં પ્રવેશ્યો. પછી પશુની આંતરડાં જોઈ ઉત્સુકતાથી તે ખાવા લાગ્યો.

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः प्रस्थाता तस्य संनिधौ । भक्षमाणं समालोक्य तं शशाप ततः परम्

એ જ સમયે યજ્ઞનો પ્રસ્થાતા (આચાર્ય) તેની નજીક આવ્યો. તેને ખાતો જોઈ તેણે તરત જ તેને શાપ આપ્યો.

Verse 6

धिग्धिक्पापसमाचार होमार्थं यद्गुदं धृतम् । तत्त्वया दूषितं लौल्याद्यज्ञविघ्नकरं कृतम्

ધિક્ ધિક્, પાપાચાર કરનાર! હોમ માટે રાખેલો જે ગોળ હતો, તેને તું લોભથી અપવિત્ર કરી યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું કર્યું.

Verse 7

उच्छिष्टेन मया होमः कर्तव्यो नैव सांप्रतम् । राक्षसानामिदं कर्म यत्त्वया समनुष्ठितम्

હવે જે ઉચ્છિષ્ટ (અપવિત્ર) થઈ ગયું છે, તેનાથી હું હોમ કરી શકતો નથી. તું જે કર્યું છે તે રાક્ષસોનું કર્મ છે.

Verse 8

तस्मात्त्वं मम वाक्येन राक्षसो भव मा चिरम्

અતએવ મારા વચનથી તું વિલંબ વિના રાક્ષસ બની જા.

Verse 9

एतस्मिन्नेव काले तु ह्यूर्ध्वकेशोऽभवद्धि सः । रक्ताक्षः शंकुकर्णश्च कृष्णदन्तोऽतिभैरवः

એ જ ક્ષણે તે રોમાંચિત થઈ ઊર્ધ્વકેશ થયો—રક્તાક્ષ, શંકુકર્ણ, કૃષ્ણદંત અને અતિભયંકર।

Verse 10

लम्बोष्ठो विकरालास्यो मांसमेदोविवर्जितः । त्वगस्थिस्नायुशेषश्च ।चामुण्डाकृतिरेव च

લટકતા હોઠ અને વિકરાળ, ફાટેલા મુખવાળો; માંસ-મેદ વિનાનો—માત્ર ચામડી, હાડકાં અને સ્નાયુ શેષ—તે ચામુંડા-સદૃશ ભયાનક આકાર ધારણ કર્યો।

Verse 11

स च विश्वावसुर्नाम पुलस्त्यस्य सुतो मुनिः । मंत्रपूतस्य मांसस्य भक्षणार्थं समागतः

તે પુલસ્ત્યનો પુત્ર, વિશ્વાવસુ નામનો મુનિ હતો; મંત્રોથી પવિત્ર કરાયેલા માંસના ભક્ષણાર્થે તે ત્યાં આવ્યો હતો।

Verse 12

वेदवेदांगतत्त्वजः पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । तं दृष्ट्वा राक्षसाकारं वित्रेसुः सर्वतो द्विजाः

તે વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વનો જાણકાર, પરમેષ્ઠીનો પૌત્ર હતો; છતાં તેને રાક્ષસાકાર જોઈ સર્વત્ર દ્વિજોએ ભય અનુભવ્યો।

Verse 13

राक्षोघ्नानि च सूक्तानि जजपुश्चापरे तथा । केचिच्छरणमापन्ना विष्णो रुद्रस्य चापरे

કેટલાંકએ રાક્ષસઘ્ન સૂક્તોનો જપ કર્યો, અન્યોએ પણ તેમ જ મંત્રોચ્ચાર કર્યા; કેટલાંકએ વિષ્ણુનું શરણ લીધું અને કેટલાંકએ રુદ્રનું।

Verse 14

पितामहस्य चान्ये तु गायत्र्याः शरणं गताः । रक्षरक्षेति जल्पन्तो भयसंत्रस्तमानसाः

કેટલાંક પિતામહ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા અને કેટલાંક ગાયત્રી દેવીની શરણમાં ગયા. ભયથી કંપિત મનવાળા તેઓ વારંવાર ‘રક્ષા કરો, રક્ષા કરો’ એમ પોકારતા રહ્યા।

Verse 15

सोऽपि दृष्ट्वा तदात्मानं गतं राक्षसतां द्विजाः । बाष्पपूर्णेक्षणो दीनः पितामहमुपाद्रवत्

પોતાને રાક્ષસત્વમાં પડેલો જોઈ તે દ્વિજ અત્યંત દીન થયો. આંસુભરી આંખો સાથે શરણ માટે તે પિતામહ બ્રહ્મા પાસે દોડી ગયો।

Verse 16

स प्रणम्य ततो वाक्यं कृतांजलिरुवाच तम्

તેને પ્રણામ કરીને હાથ જોડ્યા અને પછી તેણે તેમને આ વચનો કહ્યા।

Verse 17

पौत्रोऽहं तव देवेश पुलस्त्यस्य सुतो द्विजः । नीतो राक्षसतामद्य प्रस्थात्रा कोपतो विभो

હે દેવેશ! હું તમારો પૌત્ર છું—પુલસ્ત્યનો પુત્ર દ્વિજ. હે વિભો! આજે પ્રસ્થાતૃના ક્રોધથી મને રાક્ષસત્વમાં ધકેલવામાં આવ્યો છે।

Verse 18

जिह्वालौल्येन देवेश पशोर्गुदमजानता । भक्षितं तन्मया देव होमार्थं यत्प्रकल्पितम्

હે દેવેશ! જીભના લોભથી, તે પશુનું ગુદા છે એમ અજાણતાં, હે દેવ, હોમ માટે જે તૈયાર કરેલું હતું તે જ મેં ભક્ષ્યું।

Verse 19

तस्मान्मानुषताप्राप्त्यै मम देहे दयां कुरु । राक्षसत्वं यथा याति तथा नीतिर्विधीयताम्

અતએવ મારા પર દયા કરો, જેથી હું ફરી માનવ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકું. જે ઉપાયથી આ રાક્ષસ-સ્વભાવ દૂર થાય, તે રીત નિર્ધારિત કરો.

Verse 20

तच्छ्रुत्वा जल्पितं तस्य दयां कृत्वा पितामहः । प्रतिप्रस्थातरं सामवाक्यमेतदुवाच ह

તેની વિનંતી સાંભળીને પિતામહ કરુણાથી દ્રવિત થયા. પછી તેમણે પ્રસ્થીાતૃને સમાધાનકારી સામવચનો સાથે આ રીતે કહ્યું.

Verse 21

बालोऽयं मम पौत्रस्तु कृत्याकृत्यं न वेत्ति च । तस्मात्त्वं राक्षसं भावं हरस्वास्य द्विजोत्तम

આ મારો પૌત્ર હજી બાળક છે; શું કરવું અને શું ન કરવું તે જાણતો નથી. તેથી, હે દ્વિજોત્તમ, તેની રાક્ષસભાવના દૂર કરો.

Verse 22

तच्छ्रुत्वा स मुनिः प्राह प्रायश्चित्तं मखे तव । अनेन जनितं देव गुदं दूषयता विभो

આ સાંભળીને મુનિ બોલ્યા—હે દેવ, તમારા યજ્ઞમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાનું દોષ ઊભું થયું છે. આણે પશુના ગુદભાગને (યજ્ઞનિયત અંશને) દૂષિત કર્યો છે, હે વિભો.

Verse 23

तस्मादेष मया शप्तो यज्ञविघ्नकरो मम । नाहमस्य हरिष्यामि राक्षसत्वं कथंचन

અતએવ મેં તેને મારા યજ્ઞનો વિઘ્નકર્તા માનીને શાપ આપ્યો છે. અને હું કોઈ રીતે પણ તેની રાક્ષસ અવસ્થા દૂર કરનાર નથી.

Verse 24

नर्मणापि मया प्रोक्तं कदाचिन्नानृतं वचः

મેં પરिहासમાં પણ ક્યારેય કોઈ સમયે અસત્ય વચન કહ્યું નથી.

Verse 25

ब्रह्मोवाच । प्रायश्चित्तं करिष्येऽहं यज्ञस्यास्य प्रसिद्धये । दक्षिणा गौर्यथोक्ता च कृत्वा होमं विधानतः । त्वमस्य राक्षसं भावं हरस्व मम वाक्यतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ યજ્ઞની પ્રસિદ્ધિ અને સિદ્ધિ માટે હું પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ. અને ગૌરીને જેમ કહ્યું છે તેમ દક્ષિણા અર્પણ કરીને, વિધાનપૂર્વક હોમ પૂર્ણ કરી, મારા વચનથી તેના રાક્ષસભાવને દૂર કર.

Verse 26

सोऽब्रवीच्छीतलो वह्निर्यदि स्यादुष्णगुः शशी । तन्मे स्यादन्यथा वाक्यं व्याहृतं प्रपितामह

તે બોલ્યો—જો અગ્નિ શીતળ થઈ જાય અને ચંદ્ર તાપ આપનાર બને, તો જ, હે પ્રપિતામહ, મારું ઉચ્ચારેલું વચન અન્યથા થશે.

Verse 27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा चैव तु निश्चितम् । विश्वावसुं विधिः प्राह ततो राक्षसरूपिणम्

તેનું વચન સાંભળી અને વાતને નિશ્ચિત રીતે જાણી, વિધાતા બ્રહ્માએ ત્યારે રાક્ષસરূপધારી વિશ્વાવસુને કહ્યું.

Verse 28

त्वं वत्सानेन रूपेण तिष्ठ तावद्वचो मम । कुरुष्व ते प्रयच्छामि येन स्थानमनुत्तमम्

મારા વચન મુજબ તું હમણાં વાછરડામુખ રૂપમાં જ સ્થિર રહેજે. હું કહું તેમ કર; એ દ્વારા હું તને અનુત્તમ સ્થાન આપિશ.

Verse 29

चमत्कारपुरस्यास्य पश्चिमस्थानमाश्रिताः । सन्त्यन्ये राक्षसास्तत्र मर्यादायां व्यवस्थिताः

આ ચમત્કારપુરના પશ્ચિમ ભાગમાં અન્ય રાક્ષસો વસે છે; તેઓ ત્યાં મર્યાદાની સીમામાં સ્થિત રહે છે।

Verse 31

तत्र प्रभुत्वमातिष्ठ नागराणां हिते स्थितः । राक्षसा बहवः संति कूष्मांडाश्च पिशाचकाः

ત્યાં નાગરિકોના હિતમાં સ્થિત રહી સત્તા ધારણ કર. ત્યાં ઘણા રાક્ષસો છે, તેમજ કૂષ્માંડ અને પિશાચ પણ છે।

Verse 32

ये चान्ये राक्षसाः केचिद्दुष्टभावसमाश्रिताः । तत्र गच्छंति ये सर्वे निगृह्णंति च तत्क्षणात्

અને જે કોઈ અન્ય રાક્ષસ દુષ્ટભાવને આશ્રય કરે—જે ત્યાં જાય છે, તેઓ બધા તે ક્ષણેજ દમિત થાય છે।

Verse 33

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च कूष्मांडाश्च विशेषतः । नागरं तु पुरो दृष्ट्वा तद्भयाद्यांति दूरतः

ભૂત, પ્રેત, પિશાચ અને ખાસ કરીને કૂષ્માંડ—નાગરને સામે જોઈ તેના ભયથી દૂર ભાગી જાય છે।

Verse 34

तद्गच्छ पुत्र तत्र त्वं सर्वेषामधिपो भव । राक्षसानां मया दत्तं तव राज्यं च सांप्रतम्

અતએવ, પુત્ર, ત્યાં જા; ત્યાં તું સર્વનો અધિપતિ બન. રાક્ષસોનું રાજ્ય હું હવે તને અર્પણ કરું છું।

Verse 35

राक्षस उवाच । आधिपत्ये स्थितस्यैवं राक्षसानां पितामह । किं मया तत्र भोक्तव्यं तेभ्यो देयं च किं वद

રાક્ષસ બોલ્યો— હે રાક્ષસોના પિતામહ! હું આ રીતે રાક્ષસોના અધિપત્યમાં સ્થિત હોઉં ત્યારે ત્યાં હું શું ભોગવું/ભોજન કરું અને તેમને શું દાન આપવું? કૃપા કરીને કહો।

Verse 36

राज्ञा चैव यतो देयं भृत्यानां भोजनं विभो । तन्ममाचक्ष्व देवेश दयां कृत्वा ममोपरि

હે વિભો! રાજાએ પોતાના ભૃત્યોને ભોજન આપવું જ કર્તવ્ય છે; તેથી હે દેવેશ! મારા પર દયા કરીને આ વાત મને સ્પષ્ટ કહો।

Verse 37

न करोति च यो राजा ।भृत्यवर्गस्य पोषणम् । रौरवं नरकं याति स एवं हि श्रुतं मया

જે રાજા પોતાના ભૃત્યવર્ગનું પોષણ કરતો નથી, તે ‘રૌરવ’ નામના નરકમાં જાય છે—એવું મેં સાંભળ્યું છે।

Verse 38

ब्रह्मोवाच । यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं तिलैर्दर्भैर्विवर्जितम् । तत्सर्वं ते मया दत्तं यद्यपि स्यात्सुतीर्थगम्

બ્રહ્માએ કહ્યું— જે શ્રાદ્ધ દક્ષિણાવિહિન અને તિલ તથા દર્ભ વિના કરવામાં આવે છે, તે સુતીર્થમાં કરેલું હોય તોય તેનું સર્વ ફળ મેં તને અર્પણ કર્યું છે।

Verse 39

यच्छ्राद्धं सूकरः पश्येन्नारी वाथ रजस्वला । कौलेयकोऽथ वालेयस्तत्सर्वं ते भविष्यति

જે શ્રાદ્ધને ડુક્કર જોઈ લે, અથવા રજસ્વલા સ્ત્રી જોઈ લે, કે કૂતરો—નીચ જાતનો હોય કે રસ્તાનો—જોઈ લે, તે શ્રાદ્ધનો સર્વ દોષ તને લાગશે।

Verse 40

विधिहीनं तु यच्छ्राद्धं दर्भेर्वा मूलवर्जितैः । वितस्तेरधिकैर्वापि तत्सर्वं ते भविष्यति

વિધિ વિના કરેલું શ્રાદ્ધ, અથવા મૂળ વિનાના દર્ભથી કરેલું, કે વિતસ્તિ-પ્રમાણથી વધુ વ્યવસ્થા કરીને કરેલું—આ બધાનો દોષ તારા શ્રાદ્ધમાં લાગશે.

Verse 41

तिलं वा तैलपक्वं वा शूकधान्यमथापि वा । न यत्र दीयते श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति

જે શ્રાદ્ધમાં તલ, અથવા તેલમાં પકાવેલું અન્ન, કે છાલવાળું ધાન્ય (શૂકધાન્ય) અર્પણ થતું નથી—તે શ્રાદ્ધ તારા માટે દોષયુક્ત બને છે.

Verse 42

अस्नातैर्यत्कृतं श्राद्धं यच्चाधौतांबरैः कृतम् । तैलाभ्यंगयुतैश्चैव तत्ते सर्वं भविष्यति

સ્નાન કર્યા વિના, અથવા ન ધોયેલા વસ્ત્રો પહેરીને, તેમજ તેલ-અભ્યંગનું તેલ લગાવેલી સ્થિતિમાં કરેલું શ્રાદ્ધ—તે બધાનો દોષ તારા શ્રાદ્ધમાં જોડાશે.

Verse 43

यद्वा माहिषिको भुंक्ते श्वित्री वा कुनखोऽपि वा । कुष्ठी वाथ द्विजो भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति

અથવા માહિષિક, શ્વિત્રી (શ્વેતકુષ્ઠ), કુનખ (નખરોગી), કે કુષ્ઠી—આવો કોઈ શ્રાદ્ધભોજન કરે તો તે દોષ તારા શ્રાદ્ધમાં લાગશે.

Verse 44

हीनांगो वाऽथ यद्भुंक्तेऽधिकांगो वाथ निंदितः । महाव्याधिगृहीतो वा चौरो वार्द्धुषिकोऽपि वा । यत्र भुंक्तेऽथवा श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति

શ્રાદ્ધમાં અંગહીન, અથવા વધારાના અંગવાળો, અથવા નિંદિત, અથવા મહારોગગ્રસ્ત, અથવા ચોર, અથવા વ્યાજખોર—આવો કોઈ ભોજન કરે તો તે દોષ તારા શ્રાદ્ધમાં લાગશે.

Verse 45

श्यावदन्तस्तु यद्भुंक्ते यद्भुंक्ते वृषलीपतिः । विनग्नो वाथ यद्भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति

જો શ્રાદ્ધમાં કાળા દાંતવાળો ભોજન કરે, અથવા શૂદ્રા સ્ત્રીનો પતિ ભોજન કરે, કે પછી અયોગ્ય રીતે અર્ધનગ્ન/નગ્ન થઈ કોઈ ભોજન કરે—તો તે દોષ તારા શ્રાદ્ધને લાગશે.

Verse 46

यो यज्ञो दक्षिणाहीनो यश्चाशौचयुतैः कृतः । ब्रह्मचर्यविहीनस्तु तत्फलं ते भविष्यति

દક્ષિણાવિહોણો કરાયેલ યજ્ઞ, અથવા અશૌચથી કલુષિત લોકો દ્વારા કરાયેલ યજ્ઞ, કે બ્રહ્મચર્યના નિયમ વિના કરાયેલ યજ્ઞ—એ યજ્ઞનું ફળ, હે સંબોધિત, તારા ભાગે પડશે.

Verse 47

यस्मिन्नैवातिथिः पूज्यः श्राद्धे वा यज्ञकर्मणि । संप्राप्ते वैश्वदेवांते तत्ते सर्वं भविष्यति

જે શ્રાદ્ધ કે યજ્ઞકર્મમાં આવેલ અતિથિનું પૂજન-સત્કાર થતો નથી—વિશેષ કરીને વૈશ્વદેવની અંતિમ આહુતિ સમયે—તે સર્વ પુણ્ય તારો જ થશે.

Verse 48

आवाहनात्परं यत्र मौनं न श्राद्धदश्चरेत् । ब्राह्मणो वाऽथ भोक्ता च तत्ते श्राद्धं भविष्यति

આવાહન પછી શ્રાદ્ધવિધિનું નિર્ધારિત મૌન ન પાળવામાં આવે—બ્રાહ્મણ કરે કે ભોક્તા—તો તે શ્રાદ્ધ તારો જ ગણાશે.

Verse 49

मृन्मयेषु च पात्रेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः । भिन्नपात्रेषु वा यच्च तत्ते सर्वं भविष्यति

જે માણસ માટીના વાસણોમાં શ્રાદ્ધ કરે, અથવા તૂટેલા/ચિરાયેલા વાસણોમાં શ્રાદ્ધ કરે—તે બધું તારા ભાગે આવશે.

Verse 50

प्रत्यक्षलवणं यत्र तक्रं वा विकृतं भवेत् । जातीपुष्पप्रदानं च तत्ते सर्वं भविष्यति

જ્યાં અયોગ્ય રીતે ખુલ્લેઆમ મીઠું પીરસાય છે, અથવા તક્ર (છાશ) વિકૃત/બગડેલું આપી શકાય છે, અને જ્યાં તે પ્રસંગે અનર્હ રીતે જાતી (ચમેલી)નાં પુષ્પદાન થાય છે—તે સર્વ તારો ભાગ બનશે।

Verse 51

यजमानो द्विजो वाथ ब्रह्मचर्यविवर्जितः । तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं त्रिपात्रेण विवर्जितम्

યજમાન—દ્વિજ હોય કે અન્ય—જો બ્રહ્મચર્યના નિયમથી વંચિત હોય, તો ત્રિપાત્ર-વિધાન વિનાનું તે શ્રાદ્ધ મારા દ્વારા તને અપાયેલું જ ગણાય છે।

Verse 52

आयसेन तु पात्रेण यत्रान्नं च प्रदीयते । तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं तथान्यदपि हीयते

જ્યાં લોખંડના પાત્રમાં અન્ન આપવામાં આવે છે, તે શ્રાદ્ધ મારા દ્વારા તને અપાયેલું જ માનવામાં આવે છે; અને એ રીતે અન્ય પુણ્ય પણ ઘટે છે।

Verse 53

मंत्रक्रियाभ्यां यत्किचिद्रात्रौ दत्तं हुतं तथा । सक्रांतिसोमपर्वभ्यां व्यति रिक्तं तु कुत्सितम्

મંત્ર અને ક્રિયા સાથે રાત્રે જે કંઈ દાન કે હવન થાય—જો તે સંક્રાંતિ અને સોમપર્વના અવસરોથી બહાર હોય—તો તે નિશ્ચિતપણે નિંદનીય ગણાય છે।

Verse 54

इत्युक्त्वा विररामाशु ब्रह्मा लोकपितामहः । राक्षसः सोऽपि तत्रापि लेभे स्थानं तु राक्षसम्

આમ કહીને લોકપિતામહ બ્રહ્મા તરત જ મૌન થયા; અને તે રાક્ષસ પણ ત્યાં જ રાક્ષસસ્થાનને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 187

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनंनाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત “રાક્ષસપ્રાપ્ય શ્રાદ્ધવર્ણન” નામનો એકસો સત્ત્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।